Minni tekjuvöxtur 2024 en afkoma batnaði lítillega
Afkoma í landbúnaði batnaði lítillega á árinu 2024 miðað við fyrri ár, þrátt fyrir almennt lítinn tekjuvöxt hjá rekstraraðilum.
Bráðabirgðatölur Hagstofunnar fyrir landbúnaðinn árið 2024, þó án svína- og alifuglaræktar, leiða í ljós að almennt var lítill tekjuvöxtur hjá rekstraraðilum í landbúnaði. Tekjur greinanna: kúabúa, sauðfjárbúa, garðræktar, annarrar nautgriparæktar og loðdýraræktar, jukust um tæplega 4% á árinu. Heildarafkoma batnaði þó örlítið sem einkum mátti rekja til lægri fjármagnskostnaðar. Þá hélt búum áfram að fækka og voru rúmlega 2.400 rekstraraðilar starfandi í þessum fimm greinum landbúnaðar árið 2024, eða 3% færri en árið áður.
Undir verðlagsbreytingum
Heildartekjur í landbúnaði jukust um nær 2,4 milljarða króna árið 2024 og voru tæplega 65,9 milljarðar króna samanborið við 63,5 milljarða árið áður. Þetta var 3,7% hækkun frá fyrra ári og jafnframt nokkuð minni aukning en árið 2023 þegar tekjurnar jukust um rúmlega 9%. Aukning teknanna var enn fremur aðeins undir verðlagsbreytingum en vísitala neysluverðs hækkaði um 5,9% á árinu 2024.
Segir Hagstofan meginþorra tekjuaukningarinnar mega rekja til garðræktar og plöntufjölgunar en tekjur í þeirri grein jukust um nærri 13%, eða tæplega 1,3 milljarða króna, árið 2024. Þar var einkum mikill vöxtur í plöntufjölgun og ræktun á öðru ótöldu grænmeti.
Litlar breytingar voru hins vegar á tekjum sauðfjár-, kúa- og annarra nautgripabúa. Tekjur kúabúa, sem jafnframt var stærsta grein þessara fimm greina landbúnaðar, jukust um aðeins 2,1%, eða 713 milljónir króna, og mátti rekja það til búa á Norðurlandi vestra og Suðurlandi. Svipaða sögu var að segja um sauðfjárbú þar sem tekjurnar mældust rúmlega 17 milljarðar króna (2,6% aukning) og hjá búum í annarri nautgriparækt þar sem tekjurnar jukust um 2,0% í tæplega 2,2 milljarða króna.
Minni fjármagnskostnaður
Samanlögð rekstrargjöld greinanna jukust um 4,1% árið 2024 og námu þau um 57 milljörðum króna samanborið við 55 milljarða árið áður. Heilt yfir breyttist vöru- og hráefniskostnaður lítið á milli ára en jókst þó um rúmlega 15% í garðrækt og dróst saman um 5% í sauðfjárrækt. Launakostnaður jókst um 6,8% og þar af um tæplega 12% í sauðfjárrækt. Annar rekstrarkostnaður jókst svo um rúm 5% alls og fyrningar um 4%.
Eftir nokkra hækkun fjármagnskostnaðar (neikvæðrar afkomu fjármagnsliða) undanfarin ár varð breyting þar á líkt og í mörgum öðrum atvinnugreinum árið 2024. Alls dróst fjármagnskostnaður saman um 465 milljónir króna, eða 7,4%, og reyndist samtals rúmlega 5,8 milljarðar króna. Þessi breyting á afkomu fjármagnsliða hafði töluverð áhrif á heildar rekstrarniðurstöðu greina í landbúnaði og þá einkum á afkomu kúabúa.
Hagnaður mestur hjá kúabúum
Þrátt fyrir almennt lítinn tekjuvöxt segir Hagstofan afkomu greinanna hafa batnað lítillega árið 2024. Samtals var hagnaður þeirra tæplega 2,8 milljarðar króna sem var 172 milljóna króna aukning eða 6,6% vöxtur frá fyrra ári. Þrátt fyrir að afkoman hafi hlutfallslega batnað mest í garðrækt og plöntufjölgun (47%) hafði 22% aukning í hagnaði kúabúa mest að segja í krónum talið en afkoma þeirra jókst um 289 milljónir króna á árinu 2024. Þar hafði jákvæð breyting á fjármagnsliðum (454 milljónir króna) mikið að segja. Hjá sauðfjárbúum dróst hagnaður saman um 25% og reyndist 832 milljónir króna samanborið við 1,1 milljarð árið áður. Langsamlega stærsti hluti hagnaðar þessara fimm greina landbúnaðar var hjá kúabúum, eða tæplega 1,6 milljarðar króna af 2,8 milljörðum samtals.
Viðbrögð bændaforystunnar
„Almennt má segja að niðurstöður Hagstofunnar um minni tekjuvöxt í landbúnaði árið 2024 staðfesti þær áhyggjur sem Bændasamtökin hafa haldið fram og sem snúa að rekstri og starfsumhverfi bænda,“ segir Trausti Hjálmarsson, formaður Bændasamtaka Íslands (BÍ).
Hann segir að þó svo að niðurstöður Hagstofunnar sýni að fjármagnskostnaður hafi lækkað frá árinu 2023 til 2024 sé ljóst að á Íslandi hafi fjármagnsstofn landbúnaðar rýrnað undanfarin ár. „Það þýðir að framleiðni hefur staðnað á sama tíma, þar sem ekki er hægt að bæta framleiðni án fjárfestinga. Íslenskur landbúnaður nýtur mun lægri fjárfestingastuðnings en landbúnaður í nágrannalöndum. Þá eru kröfur til bygginga meiri en í nágrannalöndum og fjárfestingarvörur dýrar,“ segi hann jafnframt.
Landbúnaður sé fjármagnsfrekari en áður og hafi vextir því meiri áhrif sem og há laun. Eins skorti fyrirsjáanleika í nýliðunarstuðningi, sem er lítill í samanburði við nágrannalönd og uppbygging landbúnaðar kalli á markvisst kerfi tækniþróunar til að auka samkeppnishæfni í greininni.
„Fjármagn til landbúnaðar þarf að vera til samræmis við landbúnaðarstefnu stjórnvalda og stuðla að aukinni framleiðslu og taka mið af þeim tækifærum sem felast í því að þeim hefur fjölgað sem eru í mat á Íslandi,“ segir Trausti.
„Þegar kemur að nýliðun þarf að horfa á skattakerfið og horfa til fyrirkomulags í nágrannalöndum við eigendaskipti til landbúnaðarframleiðslu. Eins þarf að endurskoða fyrirkomulag nýliðunarstuðnings með fyrirsjáanleika að leiðarljósi. Jarðir í eigu ríkisins ætti að nýta til landbúnaðar með sölu og/eða leigu til nýliða. Við sölu búa er fráfarandi bændum gert að greiða skatt af verðbólgu. Skattalöggjöf tekur ekki mið af rekstrareðli búa og fráfarandi bændur greiða skatt af verðbólgu búskapartíðar,“ segir Trausti enn fremur.
Búum fækkar enn
Búum í landbúnaði hélt áfram að fækka en alls voru 2.442 rekstraraðilar starfandi árið 2024 sem var rúmlega 3% færra en árið 2023 þegar 2.527 voru starfandi.
Mest fækkaði sauðfjárbúum (-53) en almennt var fækkun í öllum greinum nema garðrækt og loðdýrarækt þar sem fjöldinn stóð í stað 2024. Þá var hlutfallslega tiltölulega jöfn fækkun í flestum landshlutum og mest á Suðurlandi þar sem jafnan eru flest bú. Síðan 2008 hefur búum og rekstraraðilum í landbúnaði fækkað um 17% eða 507 á landinu öllu.
„Íslenskur landbúnaður spilar lykilhlutverk í að tryggja fæðuöryggi í landinu og þar með þjóðaröryggi á ólgutímum. Það er því mikilvægt að tryggja nægt fjármagn til að efla innlenda landbúnaðarframleiðslu til samræmis við landbúnaðarstefnu. Trygg afkoma, heilsa og vinnuaðstæður bænda auk heilbrigði búfjár, plantna og jarðvegs skilar sér í auknum afköstum,“ segir Trausti. Markmið íslensks landbúnaðar sé að auka hlut sinn af neyttum matvælum á Íslandi, sem hafi í för með sér aukningu í framleiðslu matvæla umfram fólksfjölgun.
