Brýnum hagsmunamálum komið til skila

Oddný Anna Björnsdóttir hefur á undanförnum átta árum sinnt ólíkum verkefnum í þágu smáframleiðslu matvæla og gegnt stöðu framkvæmdastjóra Samtaka smáframleiðenda matvæla (SSFM) frá stofnun þeirra 2019 og Beint frá býli síðan það varð aðildarfélag SSFM vorið 2021. Hún segir mikla orku og ástríðu hafa farið í að halda hagsmunabaráttunni gangandi en finni nú að tímabært sé að afhenda öðrum keflið.

Oddný hefur þó ekki alveg sagt skilið við málefni smáframleiðenda matvæla, því hún situr í stjórn Icelandic Lamb, matvælaráði Samtaka iðnaðarins og hefur verið ráðin til ráðgjafarstarfa fyrir Bændasamtök Íslands (BÍ) með áherslu á verkefni sem tengjast hagsmunagæslu landbúnaðarins, sér í lagi málefnum tengdum Beint frá býli.

Blandaður smábúskapur

SSFM voru stofnuð 5. desember 2019 og þar innanborðs eru nú um 220 fyrirtæki, rúmur helmingur á lögbýlum, um fimmtungur á höfuðborgarsvæðinu og annar fimmtungur í þéttbýli utan höfuðborgarsvæðisins.

Eftir að Beint frá býli varð aðildarfélag SSFM hafa félögin starfað saman eftir sameiginlegri stefnu og aðgerðaáætlun. Oddný býr með manni sínum Pálma Einarssyni iðnhönnuði og börnum þeirra á lögbýlinu Gautavík í Berufirði, þar sem stundaður er blandaður smábúskapur, auk matjurta- og iðnaðarhampræktunar.  Á haustin selja þau skrokka af lömbum sem nærðust á hampi síðustu vikurnar, beint frá býli.

Hún er viðskiptafræðingur og hafa störf hennar fyrir smáframleiðendur verið meðal þeirra verkefna sem hún sinnir í gegnum fyrirtæki þeirra hjóna, Geislar Gautavík, sem rekið er á bænum.

Hönnun og framleiðsla á gjafavörum

Meginstarfsemi Geislar Gautavík er hönnun og framleiðsla á gjafavörum og módel leikföngum sem þau selja í um 50 verslunum um land allt. „Ég sé fyrst og fremst um sölumálin og keyri hringinn í kringum landið á um þriggja vikna fresti til að sinna okkar dýrmætu söluaðilum og hilluplássinu. Við höfum svo ræktað iðnaðarhamp, bæði inni og úti í sjö ár og framleiðum ólíkar vörur úr honum. Sumir muna eflaust eftir þeirri baráttu sem við þurftum að heyja frá 2019-2021 til að fá fyrst reglugerð og svo lögum breytt, þannig að það væri skýrt að ræktun iðnaðarhamps væri lögleg. Sumarið 2021 opnuðum við svo býlið formlega og buðum upp á fræðslu um iðnaðarhamp ásamt annarri afþreyingu. Það var partur af frumkvöðlastarfinu og vitundarvakningarverkefninu okkar um iðnaðarhamp sem við fengum viðurkenningu Verðlaunasjóðs iðnaðarins fyrir árið 2022. Síðan 2021 hef ég svo einnig verið kjörinn fulltrúi í Múlaþingi, svokallaður heimastjórnarfulltrúi í heimastjórn Djúpavogs,“ segir Oddný.

Hófst með greiningu á Beint frá býli

„Í byrjun árs 2018 tók ég að mér að vinna greiningu á Beint frá býli á vegum Matarauðs Íslands fyrir stjórn BFB. Ég tók viðtöl við fjölda beint frá býli bænda og einstaklinga í stuðningskerfinu í kringum þá, meðal annars Óla Þór Hilmarsson verkefnastjóra hjá Matís sem vinnur mikið með smáframleiðendum. Í einu af okkar samtölum segir hann við mig að það þurfi að stofna regnhlífasamtök allra smáframleiðenda matvæla á landinu,“ segir Oddný um upphafið.

„Þessi orð sátu í mér og kristölluðust í öðru verkefni sem ég tók að mér sem var að koma á fót svokölluðum REKO hringjum á Íslandi að norrænni fyrirmynd. Þeir ganga út á að smáframleiðendur á ólíkum landsvæðum stofni Facebook-hóp sem þeir bjóða neytendum af svæðinu í og stofna svo reglulega viðburði þar sem framleiðendur og neytendur hittast og neytendur sækja þær vörur sem þeir hafa pantað í gegnum viðburðinn. Sex hringir voru stofnaðir veturinn 2018-2019 og störfuðu um mislangt skeið og eru REKO Reykjavík og Vesturland enn virkir að einhverju marki,“ segir hún.

SSFM stofnað utan um REKO-verkefnin

Oddný útskýrir stofnun SSFM þannig að í raun hafi vantað formlegan félagsskap utan um rekstur REKO verkefnisins. „Þegar við vorum að koma þessi verkefni á fót bauðst okkur styrkur til að kynna það, en vandamálið var að REKO er ekki formlegt félag með kennitölu og gat því ekki tekið á móti styrknum. Þetta var sparkið sem þurfti til að láta verða af því að stofna Samtök smáframleiðenda matvæla og vann ég að formlegri þarfagreiningu og undirbúningi að stofnun fram á haust 2019. 

Undirbúningsstjórn var kjörin á undirbúningsstofnfundi 3. september og var ég kjörin formaður hennar. Hlutverk hennar var að koma með tillögu að samþykktum, þar með talið tilgangi og markmiði og undirbúa sjálfan stofnfundinn.

Ég gaf ekki kost á mér í stjórn því ég hafði áhuga á að taka að mér það verkefni að byggja upp samtökin sem framkvæmdastjóri með stuðningi stjórnar. Nýkjörinni stjórn leist vel á það og gerði við mig verktakasamning um að taka það að mér samhliða öðrum verkefnum.“

Öflugir bakhjarlar

Oddný segir að verkefnið Matarauður Íslands hafi verið öflugur bakhjarl SSFM og veitt samtökunum 4,5 milljónir til að fjármagna sig fyrstu árin. „Brynja Laxdal var verkefnisstjóri Matarauðsins, sem var fimm ára verkefni á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Hún leit á samtökin sem eins konar arftaka hans. Landbúnaðarklasinn, sem ég sat í stjórn á þeim tíma, var einnig bakhjarl og styrkti samtökin um eina milljón og sagði ég mig úr henni í kjölfarið til að geta einbeitt mér að uppbyggingu samtakanna.

Þá voru Samtök iðnaðarins einnig bakhjarl með því að allir félagsmenn SSFM fengu beina aðild að þeim sem var mikilvæg gulrót á þeim tíma til að fá fólk inn í samtökin á meðan þau voru í uppbyggingarfasa. Að tveimur árum liðnum lauk því og í staðinn gerð ályktun um áframhaldandi samstarf.

COVID góður tími til uppbyggingar

Oddný segist hafa haft óhemju mikinn áhuga og ástríðu fyrir því verkefni að byggja samtökin upp og góður tími hafi gefist til þess þegar COVID skall á landinu. „Þá lá flest annað niðri en við vorum með þeim fyrstu til að nýta fjarfundabúnað til allra fundarhalda.

Ég sagði í byrjun að jafnvel þó það eina sem kæmi út úr þessu verkefni væri listi yfir hverjir væru í smáframleiðslu matvæla á Íslandi væri markmiðinu náð, því við vorum með falda gimsteina hringinn í kringum landið sem oft voru ansi einangraðir í sinni starfsemi með lítið sem ekkert tengslanet eða bakhjarl eins og hagsmunasamtök. Að sama skapi urðu samtökin gátt inn til smáframleiðenda matvæla, því í gegnum listann yfir félagsmenn á vefnum okkar, póstlistann og aðra miðla, geta aðilar sem þurfa að ná til þeirra gert það.“

Matarbúr Krónunnar

„Við byrjuðum á því að setja upp stefnumótandi markmið og skilgreina hver lykil verkefni samtakanna væru sem hafa haldist að mestu óbreytt og höfum árlega gert ítarlega aðgerðaáætlun sem ég hef alltaf talið lykilatriði til að halda fókus og ná árangri. Við létum hanna merki og heimasíðu fyrir samtökin og gerðum sem dæmi samstarfssamning við Krónuna um að stilla vörum félagsmanna upp á sérstöku svæði í tiltekinn tíma undir merkinu Matarbúrið,“ segir Oddný.

Hún segir að hugmyndin að slíku samstarfi hafi reyndar fæðst þegar hún starfaði sjálf fyrir Krónuna á árunum 2016-2017 sem ráðgjafi í umhverfis-, samfélags- og lýðheilsumálum með áherslu á lífrænar vörur. „Þá vantaði einmitt tengiliðinn við smáframleiðendurna sem enginn listi var til yfir. Með stofnun SSFM varð það loks möguleiki og síðan hefur Matarbúrið verið sett upp í stærstu verslunum Krónunnar 12 sinnum og varð kveikjan að sambærilegum verkefnum með öðrum verslunum og hefur verið leið margra smáframleiðenda inn í fast vöruval verslananna.“

Yfir 300 fyrirtæki verið með aðild

Að sögn Oddnýjar hefur félagsmönnum í SSFM fjölgað hratt á undanförnum árum og samanlagt hafa yfir 300 fyrirtæki verið með aðild að samtökunum. „Félagar urðu hátt í 200 árið 2023 eftir að nokkur fjöldi kom inn í gegnum námskeiðsröðina Matsjána sem samtökin fengu styrk til að halda frá Matvælasjóði, í samstarfi við öll landshlutasamtökin og RATA.

Frá árinu 2024 hefur fjöldinn haldist í kringum 220 þrátt fyrir nýskráningar, því á hverju ári leggur um 10% fyrirtækjanna niður starfsemi, sameinast öðrum eða eru orðin of stór fyrir smáframleiðendasamtök.“

Spurð um ástæður þess að ekki náist að efla starfsemina enn frekar og fjölga smáframleiðendum, svo þessi geiri verði að alvöru stoð í íslenskri matvælaframleiðslu, segir Oddný að ástæðan sé einföld. „Þetta eru frumkvöðlasamtök og eðli frumkvöðlastarfsemi er sú að ekki allar hugmyndir ganga upp af ólíkum ástæðum. Ekki endilega vegna þess að ekki var eftirspurn eftir vörunum, heldur að frumkvöðlastarf er tímafrekt, regluverkið oft íþyngjandi, ýmsir ágallar í framkvæmd eftirlits, hagnaðurinn jafnan lítill sem enginn fyrstu árin og svo bara ‚gerist lífið‘. Veikindi, barneignir og aðrar breytingar á högum valda því oft að slík hliðarverkefni – sem smáframleiðsla matvæla oft er – þarf að víkja, tímabundið eða alveg.“ Hún bætir við að auðvitað séu smáframleiðendur á landinu fleiri en félagsmenn, þeim takist ekki að ná til allra og það skrái sig ekki allir í hagsmunasamtök.

Brýn hagsmunamál

„Öflug hagsmunagæsla hefur verið eitt af lykil verkefnum samtakanna frá upphafi. Við höfum komið mörgum brýnum hagsmunamálum í gegn, oft í samstarfi við aðra. Til dæmis að regluverki hafi verið breytt þegar slátrun geit- og sauðfjár var leyfð á lögbýlum og að smáframleiðendur þurfi ekki lengur að sækja um og greiða fyrir svokallað torgsöluleyfi til að mega taka þátt í matarmörkuðum.

Við áttum þátt í að fiskeldi á lögbýlum sé einungis skráningarskylt, höfðum áhrif á breytingar á búvörulögum í gegnum margar umsagnir og að í vinnslu er sérstök þjónustuleið hjá KS samsteypunni fyrir beint frá býli bændur. Við áttum þátt í því að hækkun gjaldskrár MAST var frestað og innleidd í áföngum, að breytingu á tollflokkun var frestað, höfðum áhrif á breytingar á eftirlitskerfinu og fleira mætti nefna,“ útskýrir Oddný.

Hún segir hagsmunagæsluna felast í ritun umsagna, samtali við ráðherra og þingmenn, vera í þéttu samtali og samstarfi við fulltrúa annarra hagsmunasamtaka eins og BÍ, Samtök iðnaðarins, Samtök fyrirtækja í landbúnaði, landshlutasamtök sveitarfélaga, Slow Food Ísland og VOR – verndun og ræktun. Svo skipti samskipti við  fulltrúa Matvælastofnun og heilbrigðiseftirlitin máli. Eins séu skrifað greinar, sendar út fréttatilkynningar og framkoma í fjölmiðlum til að segja frá starfinu og koma sjónarmiðum þeirra á framfæri.

Oddný er spurð sérstaklega um heimild bænda til að slátra heima á lögbýlum til markaðssetningar og sölu sinna afurða og ástæðu þess að afar fá býli hafi nýtt sér þá heimild til verðmætasköpunar fyrir sínar afurðir þrátt fyrir að mjög hafi verið þrýst á að hún fengist í gegn. „Ég held að ástæðan sé fyrst og fremst sú að á meðan bændur geta fengið þá þjónustu frá sláturhúsunum sem þeir þurfa – og eru sáttir með hana – er einfaldara, þægilegra og ódýrara að nýta sér hana í stað þess að reisa sér sláturhús og láta kjötvinnsluna nægja. Það er þó gríðarlega mikilvægt að bændur hafi þennan valkost.“

Önnur mikilvæg verkefni

Að sögn Oddnýjar hefur starfsemin frá upphafi einnig snúist um að auka þekkingu félagsmanna til að nýta í sinni starfsemi. „Það er þá bæði með námskeiðum og gerð verkfæra eins og grunni fyrir gæðahandbók og forriti til að reikna út næringargildi. Nú á vorönn er Farskólinn á Norðurlandi vestra sem dæmi með 88 klukkustunda fjarnám í samstarfi við okkur fyrir félagsmenn og aðra áhugasama sem kallast Matur - framleiðsla í smáum stíl. 

Við höfum veitt ráðgjöf og stuðning til okkar félagsmanna þegar eftir því hefur verið leitað og beitt okkur í málefnum sem þá varða þegar við á. Við höfum unnið að því að þróa og benda félagsmönnum á söluleiðir, meðal annars með samstarfsverkefnum og að kynna vöruframboð félagsmanna fyrir innkaupastjórum og senda þeim lista yfir þær vörur sem félagsmenn hafa áhuga á að selja hjá þeim.

Við höfum líka unnið að því að semja um betri kjör við helstu aðila sem félagsmenn okkar skipta við og var sem dæmi samningur við Eimskip um stórbætt kjör afar mikilvægur til að gera flutning, sérstaklega á kæli- og frystivörum, hreinlega að valkosti fyrir smáframleiðendur.“

Þá nefnir Oddný að miðlun upplýsinga sé mikilvægur liður í starfseminni. „Kynningarmál og umfjallanir í fjölmiðlum, í kringum viðburði eins og Beint frá býli-daginn og árshátíðina okkar, sameiginlegan bás á vörusýningum og matarmarkaði, hafa aukið meðvitund og eflt samstarf og samtakamátt smáframleiðenda. Sérstaklega innan hvers landshluta þar sem eins konar samfélög félagsmanna hafa myndast.“

Komið að vendipunkti

Á síðasta ári fór Oddný að finna fyrir að komið væri að ákveðnum vendipunkti í hennar störfum fyrir smáframleiðendur matvæla. „Ég hef alla mína tíð haft mestan áhuga á því að koma inn í fyrirtæki, deildir eða verkefni sem þarf að endurskipuleggja eða byggja upp frá grunni. Þegar starfið er komið í ákveðna rútínu fer áhuginn, ástríðan og krafturinn að dvína og hugurinn að leita að næstu áskorun. Ég hef þó aldrei hlaupið frá borði heldur lagt mig fram um að gera mig óþarfa, koma því í hendur annarra í gegnum sameiningu eða aðstoðað við að finna minn eftirmann og koma honum inn í starfið.

Ég áttaði mig á því að samtökin eru orðin þroskuð á hinni svokölluðu líftímakúrfu og nú þarf svolítið að endurhugsa hlutverk þeirra til framtíðar byggt á því hvert við erum komin. Við höfum klárlega stimplað okkur inn, það er leitað til okkar og eftir okkur hefur verið tekið. Smáframleiðendur eru orðnir hreyfiafl, hafa myndað tengslanet, fengið pláss og verðskuldaða virðingu og almennt er meðvitund fyrir mikilvægi þeirra meðal neytenda, smásala og stjórnvalda.

En við erum ekki lengur ný, fersk og spennandi. Það sem við erum að gera ekki jafn mikil frétt. Á slíkum tímapunkti er afar mikilvægt að frumkvöðullinn, eða sá sem hefur leitt vegferðina frá upphafi, þekki sinn vitjunartíma og eftirláti öðrum stjórnartaumana. Ég upplýsti því stjórn í byrjun desember um að ég hygðist láta af störfum sem fyrst upp úr áramótum, en myndi vinna með þeim að því að finna nýjan framkvæmdastjóra og koma honum inn í starfið.“

Ráðgjafi hjá BÍ

Þegar Oddný upplýsti forystufólk BÍ um ákvörðunina, buðu þau henni ráðgjafasamning til að tryggja að reynsla hennar og þekking, sérstaklega á málefnum BFB en einnig öðrum landbúnaðartengdum málum, myndi nýtast í áframhaldandi vinnu. „Það er eðlilegt að hagsmunamál BFB séu á borði BÍ. Með mér flytjast því tiltekin verkefni frá SSFM/BFB yfir til BÍ og mitt markmið er að tryggja að þau verði þar áfram þegar ég hverf á braut. Meðal þeirra eru verkefni tengd regluverkinu sem við höfum ekki náð að keyra í gegn.

Beint frá býli bændur eru glugginn inn í landbúnaðinn, mynda sterkustu tengslin við neytendur og hjá þeim fer fram einstök og verðmæt nýsköpun. Beint frá býli bændur eru af öllum stærðum og gerðum, hringinn í kringum landið og vörur þeirra eins fjölbreyttar og þær eru margar. Þeir leggja stund á þetta vegna metnaðar fyrir afurðum sínum og til að auka virði þeirra sem ekki er vanþörf á eins og alþjóð veit. Þeir eru ferðaþjónustunni afar mikilvægir, enda matarferðaþjónusta sívaxandi og stunda hana margir sjálfir samhliða sínum búskap og framleiðslu.

Til gamans má nefna að meira en helmingur stjórnarmanna í BÍ eru beint frá býli bændur,“ segir Oddný að lokum.