Sérstaða Íslands slík að taka verði tillit til hennar
Margrét Einarsdóttir, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík, er ein af þeim sem tók saman álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum o.fl. í ljósi reglna Evrópuréttar sem birtist á vef Stjórnarráðsins í síðustu viku. Hér bregst hún við nokkrum spurningum um eignarhald og nýtingu auðlinda.
Sérfræðingar og embættismenn sem hafa setið við samningaborð ESB fyrir önnur lönd, t.a.m. Finnland, hafa nefnt að Evrópusambandið sé ekki hrifið af því að gefa varanlegar undanþágur eða breyta reglum en séu frekar til í að veita undanþágur til skemmri tíma til aðlögunar. Er raunhæft að Ísland fái varanlegar undanþágur eða sérreglur um kaup erlendra aðila á landi og auðlindum með aðild að ESB? Falla okkar núverandi reglur úr gildi við inngöngu?
„Undanþágur og aðrar aðlaganir sem finna má í aðildar- samningum eru af ólíkum toga. Þó að meginreglan sé að stofnsáttmálar ESB og önnur afleidd ESB-löggjöf gildi jafnt fyrir öll ríkin eru fjöldamörg dæmi um undanþágur frá þeirri reglu, víðs vegar í ESB-réttinum, bæði varanlegum undanþágum og tímabundnum, auk ýmiss konar sérlausna. Sem dæmi má nefna aðildarsamninga Finnlands og Svíþjóðar frá 1994 sem hafa að geyma sérstök ákvæði í 142. og 143 gr. varðandi áframhaldandi ríkisstuðning innlendra stjórnvalda við landbúnaðarsvæði norðan við 62. breiddargráðu. Gera má ráð fyrir því að Ísland gæti fengið sambærilega varanlega undanþágu kæmi til aðildarviðræðna við ESB, en landið allt liggur norðan 63. breiddargráðu – og býr í heild sinni við áskoranir því tengdu.
Ísland er ekki með undanþágu frá frjálsu flæði fjármagns á grundvelli EES-samningsins, að öðru leyti en að því er varðar fjárfestingar erlendra aðila í fyrirtækjum á sviði sjávarútvegs. Því er óheimilt að mismuna ríkisborgurum EES/ EFTA-ríkjanna og ESB-ríkjanna á grundvelli þjóðernis að því er varðar kaup þeirra á landi og eða öðrum auðlindum í einkaeigu, hér á landi. Núgildandi regluverk að því er varðar kaup erlendra aðila á landi og auðlindum, að öðru leyti en á sviði sjávarútvegs, tæki því ekki breytingum sökum þess að Ísland yrði aðili að ESB.“
Í álitsgerðinni um forræði á náttúruauðlindum kom fram að í eignarréttarákvæði ESB hefur ekki verið veitt almenn heimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun á eða forræði yfir náttúruauðlindum aðildarríkja. En getur Evrópusambandið krafist þess að vatn, jarðhiti og rafmagn sé notað á ákveðinn hátt/á ákveðnum stöðum? T.d. ef upp koma aðstæður sem virkja klausuna um samstöðu í orkumálum (e. principle of energy solidarity)?
„Innganga Íslands í ESB myndi hafa óveruleg áhrif á orkulöggjöfina hér á landi þar sem Ísland er nú þegar aðili að henni að öllu verulegu leyti á grundvelli EES-samningsins. Meginreglan um samstöðu í orkumálum (e. principle of energy solidarity) felur m.a. í Margrét Einarsdóttir. orkustefnu ESB skuli aðildarríkin taka tillit til hagsmuna annarra aðildarríkja og sambandsins í heild, einkum að því er varðar orkuöryggi, og vega þessa hagsmuni saman þegar þeir rekast á. Ísland er ekki samtengt innri raforkumarkaði ESB og því erfitt að sjá fyrir aðstæður þar sem reyna myndi á þessa meginreglu hér á landi. ESB getur ekki krafist þess að vatn, jarðhiti og rafmagn yrði notað á ákveðinn hátt á ákveðnum stöðum.“
Hvaða skyldur munum við bera gagnvart ESB þegar kemur að auðlindum?
„Á grundvelli EES-samningsins hefur Ísland undirgengist margs konar skuldbindingar sem komið geta til skoðunar, m.a. á sviði umhverfismála, sbr. til dæmis lög um mat á umhverfisáhrifum. Þá er Ísland nú þegar hluti af orkulöggjöf ESB að öllu verulegu leyti í gegnum EES-samninginn. Meginbreytingin að því er varðar auðlindir hér á landi við inngöngu yrði því á sviði sjávarútvegs. Stefna íslenskra stjórnvalda varðandi sjávarútveginn er að Ísland héldi yfirráðum yfir fiskveiðiauðlind sinni. Hvort sú yrði raunin er ekki hægt að fullyrða neitt um fyrr en að sér að við mótun og framkvæmd loknum aðildarviðræðum.“
Hvað verður um auðlindir sem fylgja jörðum ef þær eru keyptar, svo sem vatnsréttindi? Getur Ísland sett reglur sem koma í veg fyrir að auðlindir séu keyptar þó að land sé keypt? Og gæti ríkið þannig haldið auðlindum í þjóðareigu?
„Frjálst flæði fjármagns er hluti af EES-samningnum en í því felst m.a. réttur til að kaupa fasteignir í öðrum aðildarríkjum á EESsvæðinu. Framangreind skuldbinding á grundvelli EES-samningsins var innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 19/1966, með síðari breytingum, en samkvæmt 2. tölul. 6. mgr. 1. mgr. laganna mega bæði íslenskir ríkisborgarar og EES-borgarar öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteignum á landi hér, þar á meðal veiðirétt, vatnsréttindi eða önnur fasteignaréttindi. Enginnbreyting yrði á þessu kæmi til inngöngu Íslands í ESB. Jafnframt er ekki fyrirsjáanlegt að aðild myndi hafa áhrif á gildandi vatnalög, svo dæmi sé tekið.“
Gætu íslensk stjórnvöld enn sett sérstakar reglur um vernd ræktanlegs lands og takmarkað að land fari úr landbúnaðarnotkun með ESB-aðild? Væri hægt að takmarka að t.d. stór fyrirtæki keyptu upp mikið magn ræktunarlands?
„Já, Ísland myndi hafa sömu heimildir að því er þetta varðar hvort sem Ísland gerðist aðili að ESB eða ekki. Væri því hægt að viðhalda þeirri vernd sem nú er að finna í jarðarlögum nr. 81/2004, til dæmis að því er varðar að tryggja að landsvæði sé nýtt í þágu landbúnaðar“.
Landbúnaður er hluti af innviðum þjóðarinnar og gegnir lykilhlutverki í matvælaöryggi. Vegna aukins innflutnings og breyttra reglugerða er talað um mögulega fækkun bænda og að innlend framleiðsla dragist saman til muna. Hvaða áhrif mun landbúnaðarstefna Evrópusambandsins hafa á getu Íslands til að tryggja eigin framleiðslu? Hvaða áherslur þyrftum við að ganga með inn í samningsviðræður þegar kemur að bæði eignarhaldi og nýtingu auðlindanna okkar?
„Marta Kos, stækkunarstjóri framkvæmdastjórnar ESB, hefur sagt að sérstaða Íslands, einkum á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar, sé slík að taka verði tillit til hennar og að hún væri sannfærð um að ESB gæti fundið skapandi lausnir sem virtu hagsmuni beggja aðila.
Hér kæmi margt til skoðunar, en fyrir utan sjónarmið um byggðaþróun þá hljóta sjónarmið um fæðuöryggi að vega mjög þungt, eins og hér er komið inn á í spurningunni. Þau sjónarmið eru í raun tengd þjóðaröryggi í núverandi ástandi heimsmála og hefur sett framleiðslu landbúnaðarafurða og mikilvægi traustra innviða hvað það varðar, í nýtt samhengi, ekki síst fyrir eyju í Atlantshafinu. Að öðru leyti, þá eru bændur sjálfir best settir til að meta hvaða áhrif landbúnaðarstefna ESB kæmi til með að hafa á íslenskan landbúnað, hvað hún innifelur í núverandi formi, t.a.m. styrkjaþátt hennar, og hvaða áherslur Ísland ætti að vera með ef til samningaviðræðna kæmi hvað varðar undanþágur. Í því samhengi er mikilvægt að tryggja að bændur, sem sérfræðingarnir í íslenskum landbúnaði, kæmu að samningaborðinu með sína þekkingu, kæmi til aðildarviðræðna.“
