Vaðmál og voðir

Bör Börsson, söguhetja samnefndrar skáldsögu sem flutt var í Ríkisútvarpinu árin 1944–1945 þekkja margir - og þeir sem kannast ekki við nafnið ættu snarlega að bæta úr því. Rithöfundurinn norski, Johan Falkberget, gerði Bör ódauðlegan með skrifum sínum og sem dæmi um það voru allar götur auðar hérlendis þegar sagan ómaði á öldum ljósvakans.

Nú velta einhverjir fyrir sér hvers vegna þessi nýríka, hégómlega og örlítið vitgranna persóna er mætt í tískudálk Bændablaðsins, en það er akkúrat vegna þess að hann Bör fylgdi ævinlega nýjustu tísku og hafði í hávegum þann munað að vera sem smartastur. Sagan kom út á Norðurlöndum í upphafi síðustu aldar, 1920, þegar einmitt vaðmál, þykkt, ofið og þæft ullarefni þótti hæst móðins.

Ef gripið er niður í bókina má lesa lýsingar Johans á tilfæringum Börs, þegar hann fyrst makar sápu í hárið á sér til þess að fá á sig „kaupstaðarlykt“ og treður sér í nýju vaðmálsfötin til að heilla Jósefínu, tilvonandi eiginkonu sína. Vaðmálsföt sem slík voru þarna einkennisklæðnaður hinna ríku, en bæði þétt og óþjál, Bör flækir sig í nýju fötunum en nær sveittur og móður að láta Jósefínu dást að sér.

Frekari tískulýsingar má finna í bókunum um Bör sem tók upp léttari klæðnað áður en hann hóf að klæðast vaðmáli að nýju.

Á því síðara tímabili aðhylltist hann svokölluðum „þjóðernisstíl“ og áleit smartast að vera sem alþýðulegastur, dressaður í ull og skinn.

Tweed-bylting Chanel

Þegar horft er til annarra sem einnig fylgja hátískunni liggur rík saga þessa náttúrulega gæðahráefnis enda hafa ullarflíkur þeirra oftar en ekki öðlast tímalausa stöðu í fataskápum um allan heim.

Saga Chanel er órjúfanlega tengd ullinni. Til að mynda var Coco Chanel sú sem á þriðja áratug síðustu aldar gjörbylti kvenfatnaði með því að kynna tweed-efnið til sögunnar - þá í hinni klassísku dragt. Tweed er gróft, frekar þéttofið ullarefni, oft með síldarbeinsmynstri og á rætur sínar að rekja til skosku hálandanna. Tweed-efnið var á þeim tíma fyrst og fremst notað í herrafatnað, en Coco Chanel heillaðist af mýkt og hagnýti þess enda hlýtt og skjólgott efni sem veitti hreyfifrelsi án þess að krumpast. Segir sagan reyndar að Coco hafi kynnst tweed-efninu vegna ástarsambands síns við hertogann af Westminister og kolfallið fyrir því - auk þess að taka fyrstu skref framleiðslu þess í samvinnu við skoska vefara þar sem hún lét lita efnið að eigin geðþótta. Í framhaldinu hóf hún samstarf við nú elstu handverksstofu Parísar, Maison Lesage, þar sem blönduð voru efni á borð við silki, ull og bómull í tweed-efnið til að gera það léttara og meðfærilegra. Samstarfið heldur enn þann dag í dag og ullardragtin margfræga frá Chanel, sem var kynnt til sögunnar fyrir um hundrað árum, þykir enn hámóðins – enda gott dæmi um tímalausan hágæða fatnað.

Svokallaður „Bar Jacket“ fatahönnuðarins Christians Dior er önnur tímalaus flík sem má nefna ef farið er yfir hágæða tímalausan fatnað. Árið 1947 kynnti hönnuðurinn hina frægu „New Look“ línu sína, sem reyndar hlaut nafnið vegna Carmel Snow, þá ritstjóra tískuritsins Harper‘s Bazaar, sem var alveg dolfallin og hrópaði upp yfir sig á sýningu. „Kæri Christian, kjólarnir þínir hafa svo einstaklega nýtt útlit!“

Jæja, „New Look“-línan bauð semsé bæði upp á dramatískar og kvenlegar línur, en Dior notaði hreina og óblandaða lambsull í hinn vel þekkta mittisjakka. Slík ull er klippt af lambi við fyrstu rúningu og þekkt fyrir að vera mun mýkri og léttari en hefðbundin ull af fullorðnu fé.

Í dag heldur tískuhúsið áfram að hafa ull í hávegum, til að mynda í hinu einkennandi Dior Oblique-mynstri og einnig houndstooth-mynstrinu sem sjá má hér á myndum.

Fjárfesting til frambúðar

Fyrir neytendur í dag snýst val á ullarfatnaði frá þessum merkjum því ekki eingöngu um stöðutákn, heldur um meðvitund gagnvart sjálfbærni og gæðum.

Ullarfatnaður frá Chanel, Dior og sambærilegum merkjum er skýrt dæmi um það sem kallað er „hæg tíska“ (slow fashion) innan lúxusgeirans. Á tímum hraðtísku og gerviefna standa þessi handunnu ullarverk sem minnisvarði um handverk og virðingu fyrir náttúrulegum auðlindum sem geta enst kynslóða á milli ef rétt er farið með.