Með hendur í vösum

„Sjáðu ... hann er með vösum!“ Þessi setning heyrist óvenju oft þegar konur sýna vinkonum sínum nýjan kjól og skín gleðin og stoltið af andlitinu langar leiðir.

En hvers vegna fagnar kjólklætt fólk á 21. öldinni sjálfsögðum hlut sem karlmenn hafa gengið að sem vísum síðan á tímum endurreisnarinnar? Svarið, þó ótrúlegt sé, liggur í hundrað ára gamalli valdabaráttu, hönnunarpólitík og hagsmunum almennt.Saga kvenfata, þá með eða án vasa, er órjúfanlega tengd hugmyndum samfélagsins um frelsi, sjálfstæði og hreyfanleika kvenna.

Á 17. og 18. öld gengu bæði kynin með lausa vasa utan á fötunum, en þó leið ekki á löngu þar til fastir vasar voru saumaðir inn í jakka og brækur karlmanna á meðan konur héldu áfram að binda lausa vasa sína um mjaðmirnar, helst innan pilslaganna. Þær voru þó ekki alls kostar óánægðar með þetta fyrirkomulag, enda veitti það þeim ákveðið frelsi að geta borið eigur sínar með sér, óháðar nokkru nema ef til vill stærð vasanna.

Vasinn, hið pólítíska vopn

Allt breyttist þetta í kjölfar frönsku byltingarinnar á seinni hluta 18. aldar. Þegar tíska kvenna breyttist og víð pils viku fyrir þröngum, beinum síðkjólum var hreinlega ómögulegt að fela lausu vasana undir fötunum lengur án þess að á kjólnum sæi.

Reyndar var breytingin ekki bara fagurfræðileg, heldur mjög pólitísk og voru vasar hreinlega bannaðir á kvenfatnaði á þessum tíma. Segir sagan að ástæðan hafi verið ótti yfirvalda við að konur gætu falið og smyglað byltingarsinnuðum áróðursbæklingum, peningum eða leyniskjölum undir fatnaði sínum.

Með því að fjarlægja vasana neyddust konur til að halda á litlum handtöskum (e. reticules), sem rúmuðu varla meira en vasaklút. (Áhugavert að þessar pínulitlu handtöskur, reticules, voru einnig þekktar sem ridicule eða indispensable sem á íslenskunni má bæði þýða sem eitthvað minniháttar ... en einnig ómissandi.)

Skilaboðin voru skýr: Karlmenn áttu að hafa hendurnar frjálsar til að vinna, ferðast og stjórna; konur áttu aðeins að láta horfa á sig og vera penar í hinu opinbera rými. Vasinn var þannig tekinn úr umferð sem pólitískt vopn.

Mælikvarði á borgaraleg réttindi

Þegar baráttan fyrir kosningarétti kvenna hófst fyrir alvöru í upphafi 20. aldar, varð vasinn aftur að opinberu merki um uppreisn. Samtök eins og The Rational Dress Society í Bretlandi börðust ötullega fyrir því að kvenfatnaður yrði hagnýtur. Súffragettur deildu leiðbeiningum um hvernig ætti að sauma vasa inn í pils, og í október árið 1910 birti dagblaðið The New York Times ítarlega grein með fyrirsögninni „Plenty of Pockets in Suffragette Suit“. Þar var lýst nýrri tísku, hagnýtum fatnaði kvenna kápudragt sem skartaði sjö til átta vösum sem allir voru sýnilegir og auðveldir í notkun. Blaðið benti sérstaklega á að fatnaðurinn væri með mjaðmavasa svo ef súffragettan vill flytja ræðu í baráttunni, geti hún haft hendur í vösum, líkt og karlmaður.

Vasinn var þannig beinn mælikvarði á borgaraleg réttindi.

Segir svo í blaðinu: „The suffragette costume ought to be described. It shall be described, come what may. The model who is to wear it has blonde hair. Her eyes have the courage of the eagle, and she wears a plain shirtwaist with a high collar and cuffs. The coat-why, the coat is just a short thing with pockets in the side, hugging the collar close like a man's coat. The skirt, or the lower part of the costume, is divided. But it is not merely a divided skirt. The legs of the garment are pressed into proper creases before and behind, and are turned up at the bottom. This garment has two pockets in front and two behind. Indeed, the whole costume has seven or eight pockets, all in sight and all easy to find, even by the wearer, who if so chooses can place her hands in her hip-pocket, just as easily as if she were a man.“

Skrautvasar kvenna, handtöskur og óhindrað frelsi

Jæja, þrátt fyrir þennan tímabundna sigur tók hönnunarheimurinn skref aftur á bak eftir seinni heimsstyrjöldina. Þegar konum var beint aftur inn á heimilin og ýkt kvenleikaímynd var endurvakin, hurfu vasarnir nánast algjörlega.

Þegar hönnuðurinn Christian Dior kynnti línuna „The New Look“ árið 1947, lét hann hafa eftir sér fræg ummæli sem draga saman hönnunarstefnu tuttugustu aldarinnar: „Karlmenn eru með vasa til að geyma hluti í, konur, til skrauts.“ Þessi þversögn nær hámarki á okkar dögum þótt ótrúlegt sé. Umfangsmikil rannsókn á vegum vefsíðunnar www.The Pudding um vasastærðir sýnir fram á að vasar á gallabuxum kvenna eru að meðaltali 48% styttri og 6,5% þrengri en á samsvarandi herrafatnaði. Á sama tíma og snjallsímar stækka með hverju árinu, virðast vasar á kvenbuxum dragast saman eða hreinlega saumaðir aftur til að skemma ekki línurnar í sniðinu.

Og með þetta í huga sannast það enn einu sinni að þegar eitthvað skortir er örugglega hægt að græða á því. Enda ýtir þessi skortur á vösum á kvenfatnaði undir gríðarlegan vöxt handtöskuiðnaðarins, sem er í dag milljarða dollara viðskiptaveldi. Með því að selja fatnað án vasa, skapast ríkari þörf fyrir fallega og oft dýra geymslu fyrir lykla, síma og varaliti sem erfitt er að troða í smáa vasa.

Áhugamenn um vasa hafa að lokum bent á að áhrif þess skorts ná jafnframt langt inn í sálfræðina. Hugtakið enclothed cognition (áhrif klæðnaðar á hugsun), sýnir að fötin sem fólk klæðist hafa bein áhrif á raunverulega frammistöðu þess og sjálfsmynd. Einstaklingur sem getur stungið höndum í vasa, gengið um óhindraður en þó með sitt dýrmætasta næst sér, upplifir bæði frelsi og sjálfsöryggi. Sá sem þarf hins vegar stöðugt að halda á tösku, gæta þess að gleyma henni ekki, eða biðja aðra um að geyma eigur sínar, upplifir skert hreyfifrelsi. Mögulega vanmátt.

Þegar kjóleigendur fagna vösum nú árið 2026 er ekki aðeins verið að fagna hagkvæmum saumaskap heldur aldagamalli frelsisbaráttu.

Vasinn er tákn um réttinn til að taka pláss, réttinn til að eiga leyndarmál, og síðast en ekki síst, réttinn til að hafa hendurnar frjálsar.