Sagnaþáttur: Velkomin Góa

Góa er hafin. Mánaðarheitið góa, eða gói eins og forfeður okkar kölluðu þennan næstsíðasta mánuð vetrar, kemur fyrir í Snorra-Eddu og Landnámu og mánaðarins er getið í Orkneyingasögu, Ólafs sögu helga og Sturlungu. Góan virðist ævaforn og flest bendir til að fólk á Norðurlöndum hafi fagnað henni frá ómunatíð. Þótt ekki séu til eiginleg góublót fögnum við góunni með því að dekra við konur, enda er kvenveran Góa persónugervingur mánaðarins. Það var prestur austur í Skriðdal sem fyrstur lýsti útliti hennar fyrir rúmum 300 árum, akkúrat um það leyti sem hann ætlaði sér að láta af prestskap, en það fór reyndar aðeins á annan veg. 

Hlaupari drottningar

Þegar Friðrik þriðji varð konungur danska ríkisins og þar með Íslands árið 1648 fylgdi með í kaupunum að hin þýska eiginkona hans, Soffía Amalía af BraunschweigCalenberg, varð drottning. Þetta er sú Amalía sem höllin Amalíuborg í Kaupmannahöfn er kennd við. Friðrik hefur fengið þá einkunn að hafa verið frekar inn í sig en þó seigur. Hann barði í gegn einveldið sem íslenskir fyrirmenn samþykktu tárvotir í Kópavogi 1662 og kom einu og öðru til leiðar, en það verður að segjast eins og er að hann var jafnvel enn verri herforingi en faðir hans, Kristján fjórði. Síðasta stríðinu sem Friðrik háði tapaði hann raunar á svo kjánalegan hátt að aðdáun vekur, því eftir að hafa ætlað sér að ráðast á Svía þegar þeir fóru halloka í sínum eilífðarátökum austan megin við Eystrasalt sáu þeir við honum og fóru á mannbroddum og skaflajárnum með 5.000 manna her yfir ísilagt Eyrarsund og tóku værukæra Danina í bólinu.

Á meðan þessu öllu fór fram sprellaði drottningin sem mest hún mátti og jós fé á báðar hendur í alls kyns skemmtanir og glys til að hækka standardinn á dönsku hirðinni. Soffía Amalía var móðins dama og vildi ekki vera eftirbátur annarra starfsbræðra sinna í álfunni. Því kom hún því til leiðar að óperur voru sungnar og ballett dansaður við hirðina. Hún var líka með myndarlegt fylgdarlið og margskonar senditíkur og hlaupastráka sem voru á sífelldum þönum til að gleðja drottningu, gesti hennar og vandamenn.

Einn af þeim var Guðmundur Guðmundsson, sem íslenskar heimildir hafa kallað „læki“ eða „Gvend lakaj“ sem þýðir svo mikið sem hirðþjónn upp á dönsku en á þýsku bætist einnig við merkingin „hlaupari“. Segir Jón Grunnvíkingur að Guðmundur hafi einmitt verið einstaklega frár á fæti og því fengið starf við hvers kyns hlaup fyrir drottningu. Guðmundur á svo að hafa gifst þýskri þjónustumey drottningar og vann sig upp í tignarstiganum því í um áratug gegndi hann stöðu ráðsmanns á búgarði Soffíu Amalíu á Lálandi. En eftir fall niður úr sama hefðarstiga dró hann sig suður til hertogadæmanna. Þar lágu leiðir hans og Jóns sagnaritara í Hítardal saman árið 1686. Fannst Jóni Guðmundur nokkuð blautur. Flest bendir til að Guðmundur hafi endað ævidaga sína í Hamborg undir aldamótin 1700. Hann var altalandi og alskrifandi á þýsku og mun til að mynda hafa unnið að þýðingu Passíusálma Hallgríms Péturssonar yfir á það mál. Hann átti enda kyn til slíks sem barnabarn skáldsins og fjölfræðingsins Jóns Guðmundssonar lærða.

Faðir Guðmundar lakaj, sonur Jóns lærða, var Guðmundur prestur á Hjaltastöðum í Útmannasveit á Héraði. Guðmundur Jónslærðason var fæddur í Árneshreppi á Ströndum en flæmdist milli staða með foreldrum sínum sem sífellt voru á flótta undan ofsóknum vestfirskra og vestlenskra höfðingja. Honum var síðan komið í skóla á Hólum og reyndi sig við prestskap á Suðurnesjum en varð ekki vært þar og fór að endingu austur á land líkt og faðir hans þar sem afkomendur Einars Sigurðssonar í Heydölum greiddu veg þeirra feðga.

Í Hallormsstaðarskóg

Séra Guðmundur Jónslærðasonur á Hjaltastöðum eignaðist tvo syni sem eitthvað varð úr. Annars vegar Gvend lakaj og hins vegar Þorleif sem naut vinfengis föður síns við Heydalaættina, því bæði giftist hann inn í hana og var gerður að aðstoðarpresti eins af ættarlaukum Heydalafólksins, Stefáns Ólafssonar í Vallanesi, sonar eins helsta velgjörðarmanns Jóns lærða, Ólafs Einarssonar í Kirkjubæ.

arnadóttir, dóttir Bjarna Gissurarsonar sem líkt og Stefán Ólafsson var barnabarn Einars gamla í Heydölum. Bjarni var fæddur í Þingmúla í Skriðdal árið 1621 og ólst þar upp, sonur Gissurar prests þar (sem reyndar var lengi aðstoðarprestur Einars gamla í Heydölum) og Guðrúnar Einarsdóttur. Bjarni gekk í skóla í Skálholti og var um tíma ritari Brynjólfs Sveinssonar Skálholtsbiskups. Hann tók svo við brauðinu á fæðingarstað sínum árið 1647 og var prestur í Þingmúla til ársins 1702 að hann lét af embætti fyrir aldurs sakir.

Þegar Bjarni hætti prestskap flutti hann á Hallormsstað til Arndísar dóttur sinnar og Þorleifs tengdasonar síns og þar ætlaði hann að dvelja í ellinni með útsýni yfir Löginn og ilminn af skógunum í nösum. Um líkt leyti setti hann fyrst á blað kvæði um hana Góu. 

Skáldið í Þingmúla

Þingmúli í Skriðdal þótti ekki með bestu brauðum. En þetta voru heimahagar Bjarna og undir Múlanum – þeim sem Múlaþing er kennt við – undi hann sér vel þrátt fyrir allt, eignaðist hóp af börnum, sem ýmislegt varð úr, og orti. Hann var afkastamikið skáld því eftir hann liggja þrjár stórar og miklar bækur þar sem hann skrifaði upp kvæði sín fallega og settlega fyrir óbornar kynslóðir. Nú eru þessi þrjú handrit dreifð um heiminn, hvert í sínu landinu. Í þeim er hafsjóður vitneskju um daglegt líf á Austurlandi á seinni hluta 17. aldar og í upphafi þeirrar 18. því Bjarni hafði fyrir vana að rita ljóðabréf nokkurn veginn hvert einasta ár þar sem hann fór yfir, stundum í miklum smáatriðum, allt sem gerðist á bænum, taldi upp hvert mannsbarn og hvað það var að bardúsa og hvernig bústörfin gengu fyrir sig.

Kvæði hans um Góu er á þessum nótum. Hann lýsir komu hennar fyrir heimilisfólkinu og kynnir hana fyrir því. Við vitum að Bjarni samdi sitt fyrsta Góukvæði árið 1695 því árið áður hafði hann ort kvæði um komu Þorra í Skriðdal en segir svo í fyrirsögn við Góukvæðið að „Góa drottning, dóttir Þorra“ hafi komið ári síðar og fengið „þessi ljóð“.

Bjarna er greinilega fullkunnugt um frásagnir af Góu í miðaldaritum. Hann telur, eins og fyrr segir, Góu dóttur Þorra og reiknar aldur hennar til upphafs Íslandsbyggðar, segir hana níu alda gamla og af fyrirfólki komna. Aldur Þorra og Góu var raunar nokkuð sem menn veltu fyrir sér í fullri alvöru á þessum tíma, í þeirri vissu að Þorri og Góa hefðu verið raunverulegt kóngafólk til forna. Þannig taldi til að mynda Þormóður Torfason, sagnaritari konungs, að Þorri hlyti að hafa verið uppi á fyrstu öld eftir Krist. Bjarni er einnig á því að Góa sé norsk því í Noregi hafi hún átt ríki sitt sem drottning „yfir drengjum fríðum“. Bjarni telur einnig að eitt megineinkenni Góu sé stærð hennar því hún hafi tvöfalda hæð „hvörra kvenna“ eins og þar stendur.

En megintilgangur komu Góu er að taka út matarforða heimilisins. Hún fer í búrið og skoðar sig þar um en eftir langt vafstur sér Góa að forði bænda í Skriðdal er ekki slíkur að hún muni eiga þar góða daga. Að lokum heldur hún því burt og niður í Hérað, niður á Velli þar sem bændurnir eiga miklu meira af mat: „Þeir hafa fiskinn, mjölið, mör og marga sauði“ og svo mikið er þar að bíta og brenna að þeir mega vel fæða „Noregs drottningu“.

Voði ber að dyrum

Þegar Bjarni hætti prestskap í Þingmúla og flutti á Hallormsstað árið 1702 var hann viss um að þar biðu hans góðir dagar. En vart hafði hann verið þar nema skamma hríð en slys bar að höndum. Þorleifur Guðmundsson, tengdasonur hans og bróðir Guðmundar lakaj, féll á hesti sínum niður úr snjóbrú á Þórdalsheiði og varð undir hestinum. Eftir stóð Arndís með fjögur börn fimmtug að aldri. Svo heimilinu yrði ekki sundrað tók Bjarni tímabundið við brauðinu á Hallormsstað í skjóli dóttur sinnar, áttatíu og eins árs að aldri. Það stóð þó ekki lengi því ári síðar fór hann burt og að Stóra Sandfelli í Skriðdal þar sem sonur hans bjó. Hann sneri hins vegar aftur að Hallormsstað árið 1708, en þá var annar sonur hans, Eiríkur yngri, orðinn sóknarprestur þar. Síðustu æviárin orti Bjarni fjölda kvæða um feðginin Þorra og Góu og lýsti hátterni þeirra og duttlungum eins og hann þekkti siði þeirra og innstu hræringar út og inn. Hann lést á Hallormsstað árið 1712, rétt skriðinn yfir nírætt.