Fréttir 9. mars 2026

Góður vænleiki og vel gerðir skrokkar

Höfundur: Eyþór Einarsson og Árni B Bragason

Uppgjör fyrir árið 2025 byggir á 257.882 ám tveggja vetra og eldri og eru skýrsluhaldarar sem skilað hafa gögnum 1.516. Árið 2024 skiluðu 1.580 bú gögnum en þessi munur milli ára á þó eftir að minnka eitthvað þar sem enn eru örfá bú sem ekki hafa lokið skilum. Ljóst er samt að búum í skýrsluhaldi er að fækka. Fullorðnu ánum fækkar um 10.000 miðað við uppgjörið 2024. Ef horft er til einstakra sýslna eru flestar ær á skýrslum í AusturHúnavatnssýslu, eða 24.727 ær. Í Skagafirði eru þær 22.787 og eru þetta einu sýslur landsins þar sem ærnar eru fleiri en 20.000. Í Norður-Múlasýslu eru þær 19.467, í Vestur-Húnavatnssýslu 18.495, í Dalasýslu 17.320 og SuðurÞingeyjarsýslu 15.115. Í öðrum sýslum eru fullorðnar ær á skýrslum færri en 15.000.

Meðalafurðir eftir hverja á árið 2025 eru 28,98 kg, sem er dálítið meira en árið 2024 þegar meðalafurðir voru 28,35 kg. Árið 2021 voru meðalafurðir eftir fullorðna á 29,46 kg og hafa aldrei verið meiri. Eins og málin standa núna kemst afurðaárið 2025 næst þessum frábæru afurðum sem náðust árið 2021 sem var sauðfjárbændum einstaklega hagstætt hvað afurðir ánna varðaði.

Niðurstöður eftir svæðum

Afurðir voru gerðar upp í 124 fjárræktarfélögum. Stærsta félagið er Fjárræktarfélag Sveinsstaðahrepps í Austur-Húnavatnssýslu með 9.480 ær á skýrslum hjá 28 félagsmönnum. Fjárræktarfélag Vatnsnesinga í Vestur-Húnavatnssýslu er með 6.016 ær og 22 félagsmenn. Fjárræktarfélagið Logi í sunnanverðri Dalasýslu er með 5.772 ær og 22 félagsmenn. Fjárræktarfélagið Tindur í Strandasýslu er með 5.754 ær hjá 24 félagsmönnum. Fjárræktarfélag Lýtingsstaðahrepps í Skagafirði er með 5.598 ær hjá 27 félagsmönnum. Mestu afurðum eftir hverja á ná félagsmenn í Fjárræktarfélaginu Von í Árneshreppi á Ströndum. Ærnar eru 772, skila að meðaltali 35,6 kg og félagsmenn eru fimm. Þegar niðurstöður eru skoðaðar eftir sýslum ná skýrsluhaldarar í Gullbringu- og Kjósarsýslu mestum afurðum eða 32,5 kg eftir hverja fullorðna á. Er það áreiðanlega í fyrsta sinn sem ær í þessum sýslum skila mestum afurðum á landsvísu. Skýrslufærðar ær eru 919. Næst kemur Vestur-Húnavatnssýsla með 31,8 kg eftir hverja. Árnessýsla skipar þriðja sætið með 30,8 kg eftir hverja á og síðan koma Strandasýsla með 30,1 kg og Vestur-Skaftafellssýsla með 30 kg.

Kaldbakur er afurðahæsta búið

Efstu búin á lista yfir kg kjöts eftir hverja á (tafla 1) sýna hvað hægt er að ná gríðarlegum afurðum þar sem saman fer að frjósemi er góð, mikil vaxtargeta fyrir hendi hjá lömbunum og aðstæður með þeim hætti að sú vaxtargeta er nýtt. Búum sem ná 40 kg eða meira eftir hverja fullorðna á fjölgar hægt en örugglega. Líkt og árið 2024 eru það níu bú sem ná því marki. Efst stendur Kaldbakur á Rangárvöllum með 45 kg eftir ána. Í öðru sæti eru Efri-Fitjar í Fitjárdal með 44,2 kg, í þriðja sæti er Gýgjarhólskot í Biskupstungum með 44,1 kg og í fjórða sæti er Kiðafell í Kjós með 43,1 kg.

Fjölga þarf lömbum til nytja

Frá árinu 2010 hefur frjósemi legið á bilinu 1,80 til 1,85 lamb eftir fullorðna á. Þróunin hefur að jafnaði verið upp á við en sveiflur milli ára eru talsverðar. Árið 2025 er til að mynda allmikil niðursveifla, þar sem 2024 var meðalfrjósemin 1,85 lamb eftir ána en meðalfrjósemin á síðasta ári var 1,82 lömb. Nærtækasta ástæðan fyrir þessari dýfu er að tíðarfar frá því í júní byrjun 2024 og fram á haust var víða fremur hryssingslegt, sérstaklega var júníhretið svæsið. Ætla má að bæði hafi þetta komið niður á gæðum heyja og ástandi ánna sem hvort tveggja hefur haft neikvæð áhrif á frjósemi.

Ein af ástæðum þess að frjósemi á landsvísu hækkar tiltölulega hægt að jafnaði á síðustu árum er hve hátt hlutfall ánna eru geldar. Ef horft er til þróunarinnar frá 2010 þá hefur þetta hlutfall verið að hækka. Á árunum 2010 til 2015 er það 3,1% að meðaltali en á árunum 2020 til 2025 er þetta hlutfall 4,4% og var 4,5% á síðast ári. Líklega má að einhverju leyti útskýra hækkun sem verður á árunum 2016 til 2018 með því hvernig skráningum er háttað og á meðan boðið var upp á slátrun fyrir páska var eitthvað um að bændur létu geldar ær samkvæmt talningu fara. Engu að síður er sterk vísbending um að geldhlutfallið sé að þróast á neikvæðan hátt og því ástæða til að skoða betur hvað veldur.

Á mörgum búum er frjósemi þó ákaflega góð. Mest var frjósemin á síðasta ári, á búum með 100 ær eða fleiri, á Steinnesi í Þingi og á Kaldbak á Rangárvöllum, 2,24 lömb eftir ána. Alls eru 80 bú sem eru með tvö eða fleiri lömb fædd eftir ána. Mörg búa eiga sóknarfæri í því að bæta frjósemina, t.d. eru 161 bú sem eru fyrir neðan 1,70 fædd lömb.

Eitt af lykilatriðunum í rekstri sauðfjárbúa er að ná sem flestum lömbum til nytja. Vissulega er góð frjósemi forsenda þess að ná mörgum lömbum til nytja en afföllin eru þó afar mismikil milli búa. Árið 2025 voru að jafnaði 1,63 lömb til nytja eftir hverja fullorðna á.

Veturgömlu ærnar í Steinnesi afurðahæstar

Veturgamlar ær eru 61.267 á skýrslum árið 2025 og eru þær 680 fleiri en árið 2024. Meðal frjósemi þeirra er 0,98 lömb, 13,3% ánna voru geldar og 11,1% af þeim var ekki haldið undir hrút. Meðalafurðir eftir hverja veturgamla á voru 12,36 kg. Hagstæða árið 2021 voru meðalafurðir eftir hverja veturgamla á 12,24 kg, fædd lömb 0,97, 12,6% voru geldar en 13% ánna var ekki haldið undir hrút. Tvö bú ná meiri afurðum eftir veturgömlu ærnar sínar en skýrsluhaldarar ná að meðaltali eftir fullorðnu ærnar. Það er í Steinnesi í Þingi þar sem 164 veturgamlar ær skila 30,7 kg og í Dæli í Svarfaðardal þar sem 25 veturgamlar skila 30,5 kg. Nánar má sjá upplýsingar um efstu búin í töflu 3.

Afurðir eftir allar ær búsins (fullorðnar og veturgamlar)

Síðustu ár hefur verið birtur listi yfir bú sem ná mestum afurðum eftir allar ær og veturgamlar ær á búinu þá með í hópnum. Þrjú efstu búin þegar þessari mælistiku er beitt eru þau sömu og ná mestum afurðum eftir fullorðnu ærnar en Gýgjarhólskot og Efri-Fitjar víxla sætum. Fjórða sætið skipar bú Ingu Ragnheiðar Magnúsdóttur á Svínafelli 3 (Bölta) í Öræfum og Kiðafell er í fimmta sæti. Þegar þessi mælistika á afurðir er notuð skiptir að sjálfsögðu máli hver hlutur veturgömlu ánna er í heildarfjölda áa og vert að hafa það í huga þegar þessi afrekalisti er skoðaður. Hér má einnig sjá hve mikilli framleiðslu er hægt að ná ef tækifærin eru nýtt eins og kostur er og tekst að láta allt ganga vel upp.

Listi yfir bú sem ná góðum árangri (úrvalsbú)

Nú í nokkur ár hefur verið birtur listi á heimasíðu RML yfir bú sem náð hafa mjög góðum árangri með sína hjörð að teknu tilliti til margra þátta. Þessar viðmiðanir hafa tekið breytingum eftir því sem árin líða og árangur fleiri þokast til betri vegar. Í ár eru viðmiðanir þessar:

Bú með fleiri en 100 skýrslufærðar ær þar sem fædd lömb eftir fullorðnar ær eru fleiri en 1,90 og lömb til nytja fleiri en 1,71, fædd lömb eftir veturgamlar ær eru fleiri en 0,90 reiknað dilkakjöt eftir allar ær er landsmeðaltal (>25,8 kg), gerðarmat sláturlamba er yfir 9,8, fitumat sláturlamba er 5,4-8,5, hlutfall gerðar og fitu yfir 1,3.

Eins ná inn á listann bú með góðar afurðir, þ.e. reiknað dilkakjöt eftir allar ær (>30 kg) og nytjahlutfall >90% þó frjósemi sé minni en 1,9 lömb fædd.

Að öðru leyti er vísað á þennan lista á heimasíðu RML þar sem hann er að finna meðal annarra niðurstaðna skýrsluhalds í sauðfjárrækt árið 2025.

Holdfylling eykst

Vænleiki dilka var frábær í haust. Sá næstmesti frá upphafi samkvæmt niðurstöðum frá afurðastöðvunum. Aðeins árið 2021 hefur skilað meiri þunga. Tölur úr skýrslum fjárræktarfélaganna liggja aðeins hærra en tölur MAST frá afurðastöðvunum, sem birtar voru að lokinni sláturtíð, þar sem örlítill hluti framleiðslunnar liggur utan skýrsluhalds og þá er eitthvað af lömbum á skýrslum sem eru ómarktæk til útreikninga. Samkvæmt skýrsluhaldsniðurstöðum framleiðsluársins 2025 var búsmeðaltal fyrir fallþunga 17,7 kg, einkunn fyrir gerð 9,65 og einkunn fyrir fitu 6,79. Byggja þessar tölur á upplýsingum um 374.370 sláturlömb. Meðaltal fyrir þunga hækkar um 300 g milli ára, gerðin um 0,16 og fitan um 0,24.

Meðaleinkunn fyrir gerð er sú hæsta á landsvísu frá því EUROP matið var tekið í notkun. Á síðustu árum hefur gerðin hækkað samhliða auknum þunga en jafnframt virðast eðlis gæðin vera batna, sem kynbætur skýra umfram þunga. Ef skoðaður er listi yfir þau bú þar sem finnast kjötmatsniðurstöður fyrir 100 sláturlömb eða fleiri þá liggur meðaleinkunn fyrir gerð frá 5,28 upp í 12,89. Um 70% búa liggja á bilinu 8,51 til 10,65 í einkunn. Það er 61 bú sem er með lægra en 8,00 í einkunn og 10 bú sem fara yfir 12,0 í gerð.

Efsta bú landsins er Syðri-Urriðaá í Miðfirði með gerðareinkunn upp á 12,89 við 23,5 kg fallþunga. Það er athyglisverður árangur þar sem verið er að byggja upp nýja hjörð eftir fjárskipti og lömbin því eingöngu undan ungum ám. Greinilegt er að vel hefur tekist til við val á gimbrum og meðferð lambanna framúrskarandi. Til upprifjunar, þá mældist bakvöðvi í hrútlambi á Syðri-Urriðaá 49 mm í haust, sem var þykkasta bakvöðvamæling landsins þetta árið. Það bú sem setið hefur á toppnum á þessum lista síðustu fjögur árin, Brattsholt í sveitarfélaginu Árborg hefur nú verið velt úr sessi og verður að láta sér annað sætið lynda með gerðareinkunnina 12,57. Listi yfir hæstu búin er birtur í töflu 4.

Vaxtarhraðinn mestur í Svarfaðardalnum

Vaxtarhraði lamba er býsna breytilegur milli búa og milli landsvæða en hér vega vissulega sumarhagarnir þungt. Þetta ræðst þó ekki allt af regni og sól en innan sveita getur verið mikill breytileiki enda er þetta eiginleiki sem við getum haft talsverð áhrif á bæði með kynbótum og snjallri bústjórn. Búsmeðaltal fyrir öll bú í skýrsluhaldi er 126 g í fallþunga á dag. Á búum sem hafa upplýsingar um 100 sláturlömb eða fleiri er það Búrfell í Svarfaðardal sem nær hér bestum árangri en þar uxu lömbin um 170 g/dag en fallþungi dilkanna var 21,8 kg við 128 daga aldur.

Tafla 5 sýnir lista yfir hæstu bú m.t.t. vaxtarhraða.

Lokaorð

Framleiðsluárið 2025 var að mörgu leyti ákaflega hagstætt. Flestir bændur hafa líklega upplifað einstaklega gott tíðarfar sem auðveldar mjög bústörfin. Einhverjir gætu hafa búist við að afurðir í svona árferði yrði enn meiri en raun ber vitni. Má ætla að það skýrist að hluta til af ótíð ársins 2024 sem hefur haft áhrif á ástand ánna og fóðurforðann sem lagt var af stað með inn í framleiðslu árið 2025. Þrátt fyrir sveiflur í tíðarfari er þróunin sú að afurðir hafa aukist á síðustu árum (mynd 1) sem og holdfylling lambanna. Ekki er að sjá áberandi merki þess að áhersla á innleiðingu verndandi arfgerða dragi þar úr framförum. Áfram má bæta árangur í flestum eiginleikum en sérstaklega þyrfti að ná árangri í því að fjölga lömbum til nytja.

Höfundar eru ráðunautar hjá RML.