Talið er að betra jafnvægi sé að nást milli framleiðslu og sölu á kindakjöti, eftir tæpa birgðastöðu áranna 2022 til 2023.

Fréttaskýring 6. mars 2026

Erfiður áratugur að baki og bjartari tímar í vændum

Höfundur: Sigurður Már Harðarson

Þau sögulegu tíðindi urðu á árunum 2022–2023 að mannfjöldi á Íslandi varð meiri en fjöldi sauðfjár. Þessi markverða breyting á sér stað á því tíu ára tímabili frá 2016 sem kalla má eitt mesta hnignunarskeið í íslenskri sauðfjárrækt. Þá fækkar fé um rúmlega 100 þúsund, afurðaverð fellur um 40% og skráðum sauðfjáreigendum fækkar um nálægt 850.

Margt bendir til að greinin sé að ná viðspyrnu – eftir leiðréttingar á afurðaverði á undanförnum árum – og bjartari tímar séu fram undan. Framfarir hafa orðið í ræktun með meiri afurðum eftir hverja fullorðna kind og almennt betri árangri í ræktunarstarfinu sem sést til dæmis í betri kjötmatseinkunnum.

Fé fækkar jafnt og þétt

Þegar horft er aftur til ársins 1981 voru flestir sauðfjáreigendur skráðir árið 1994, eða 3.853 talsins. Þeim hefur síðan fækkað jafnt og þétt og voru komin niður í 1.700 á síðasta ári, samkvæmt bráðabirgðatölum af Mælaborði landbúnaðarins.

Árið 1981 er fjárfjöldi í landinu skráður tæplega 800 þúsund. Honum fækkar jafnt og þétt til ársins 1992 og er tæplega 500 þúsund á árinu 1994. Þá tekur við rúmlega 20 ára tímabil þar sem fjárfjöldi er á bilinu 450 til 490 þúsund, en frá 2016 fækkar aftur jafnt og þétt fram á síðasta ár.

Hrina riðutilfella

Ofan á almenna rekstrarerfiðleika sauðfjárbænda varð greinin fyrir miklum áföllum á árunum 20182023 þegar hrina riðutilfella reið yfir Skagafjörð og Norðurland vestra og skera þurfti niður mörg þúsund fjár á öflugum ræktunarbúum. Á síðustu sjö árum voru staðfest 16 riðutilfelli á svæðinu, með tilheyrandi fjárhagslegum og tilfinningalegum skaða. Þau þrjú bú sem síðust voru í þessari röð staðfestra tilfella á árinu 2023 voru bæirnir Bergsstaðir og Urriðaá í Miðfirði og Stórhóll í Víðidal. Við niðurskurð á þeim síðasttalda voru um 100 kindur arfgerðagreindar á bænum með verndandi eða mögulega verndandi arfgerðir gegn riðusmiti og var þeim hlíft við niðurskurði, samkvæmt nýrri nálgun í baráttunni gegn riðuveiki í sauðfé.

Afleiðingin af þessari miklu hrinu var nefnilega sú að farið var af stað í leit að verndandi arfgerðum gegn riðu og fundust fyrstu gripirnir með hina formlega viðurkenndu verndandi arfgerð ARR um áramótin 2021–2022. Í kjölfarið hófst frekari leit að arfgerðum sem taldar voru verndandi eða mögulega verndandi. Sú leit skilaði einnig árangri sem leiddi til þess að markviss vinna fór af stað í stjórnkerfinu við mótun nýrrar stefnu um útrýmingu á riðuveiki í sauðfé með ræktun á verndandi og mögulega verndandi arfgerðum gegn riðuveiki. Fyrsta Landsáætlun um útrýmingu á sauðfjárriðu, með nýrri nálgun, var gefin út í júlí 2024.

Með riðutilfellinu á Stórhóli verða vatnaskil í riðuvörnum á Íslandi með nýrri nálgun í útrýmingu á sauðfjárriðu, þar sem ekki er lengur lagt upp með að útrýma smitefninu heldur að rækta upp sauðfjárstofn sem er ónæmur gagnvart riðuveikinni.

Mikilvægi nýliðunar

Eyjólfur Ingvi Bjarnason, formaður sauðfjárdeildar Bændasamtaka Íslands, segir þungu fargi af bændum létt á þeim svæðum þar sem riðuveiki hefur verið landlæg, með því að innleiddar séu verndandi arfgerðir. „Hér erum við líka að nýta nýjustu þekkingu um mismunandi næmi arfgerða fyrir smiti. Sú staðreynd að eiga það ekki á hættu að missa allan sinn bústofn ef kæmi upp smit hefur jákvæð áhrif á andlega heilsu og þar með viðhorf til búskapar – meðal annars þegar kemur að nýliðun og uppbyggingu.“

Hann telur að mörg jákvæð teikn séu á lofti fyrir greinina en minnir á að sauðfjárbúskapur gangi reglulega í gegnum sveiflur. „Sauðfjárbúskapur á ákveðinn sess í huga þjóðarinnar en það sem skiptir mestu máli fyrir viðgang hans er að nýliðun og ættliðaskipti gangi vel fyrir sig. Til að svo megi vera þarf aukinn stuðning því eins og ég hef sagt áður þá verður landbúnaður ekki stundaður til lengri tíma á nægjuseminni einni saman. Yngra fólk gerir aðrar kröfur í dag en fyrir 30 árum síðan.“

Hann telur að áframhaldandi þróun verði í þá átt að býlum fækki og sérhæfing verði meiri. „Hins vegar er sauðfjárbúskapur þannig atvinnugrein að í byggðarlegu sjónarmiði liggur styrkurinn í fjölda búa. Það eru dæmi um sveitir þar sem búskapur hefur gefið það mikið eftir að áframhaldandi búskapur er háður því að byggðin veikist ekki meira. Hins vegar eru alveg ótal tækifæri í því að vera með minni bú og aðra atvinnustarfsemi samhliða þannig að fókusinn má ekki verða of mikill á færri og stærri bú. Styrkur sauðfjárræktarinnar liggur að vissu leyti í fjölbreytileikanum og því sem hægt er að byggja í kringum búgreinina.“

Áherslur á óbreytt stuðningskerfi

Gildandi búvörusamningar á milli stjórnvalda og Bændasamtaka Íslands um starfsskilyrðin í landbúnaði renna sitt skeið á enda um næstu áramót, en um er að ræða lengstu búvörusamninga sem gerðir hafa verið. Þeir tóku gildi árið 2016, með tveimur endurskoðunarárum.

Á deildarfundi sauðfjárbænda árið 2025 voru samþykktar tillögur um upplegg fyrir komandi samningaviðræður sem byggja að mestu á því að óbreytt stuðningskerfi verði áfram gagnvart sauðfjárbændum. Það þýðir að grunnur stuðningsgreiðslna verði þannig út á greiðslumark, gæðastýringu, ullargreiðslur og býlisstuðning.

Svæðisbundinn stuðningur færður

Þó var samþykkt ályktun á deildar fundinum um að svæðisbundinn stuðningur skuli fara á aðra liði samningsins. Telja sauðfjárbændur að í framkvæmd hans felist innbyggð ósanngirni. Eyjólfur útskýrir hana þannig að grundvallarmunur geti verið á forsendum sambærilegra búa gagnvart þessum stuðningi, sem standa jafnvel hlið við hlið með nokkurra kílómetra millibili.

Í reglum segir að bændur eigi rétt á þessum stuðningi ef staðsetning íbúðarhúsnæðis sé í 150 kílómetra akstursfjarlægð eða lengra frá Reykjavík, 40 kílómetra akstursfjarlægð eða lengra frá þéttbýlisstöðum sem eru með yfir 1.000 íbúa eða 75 kílómetra akstursfjarlægð eða lengra frá þéttbýlisstöðum sem eru með yfir 10.000 íbúa. „Þannig gildir ekki það sama fyrir býli sem er í 153 kílómetra fjarlægð frá Reykjavík og það sem er innan 150 kílómetra marksins. Eins er skrýtið að bændur í dreifbýli eins og Húnabyggð, svo dæmi sé tekið, þurfi að berjast gegn því að íbúar á Blönduósi fari yfir þúsund svo bændur á svæðinu haldi þessum svæðisbundna stuðningi.

Við leggjum upp með að fjárfestingarstuðningur verði áfram hluti af stuðningsfyrirkomulaginu og lögð meiri áhersla á hann, sérstaklega ef nýir fjármunir eru til staðar þar sem innviðaskuld er mikil, hvort heldur sem er í byggingum eða tækni til að gera vinnuna einfaldari.“

Sveigjanlegra stuðningskerfi

Atvinnuvegaráðherra, Hanna Katrín Friðriksson, hefur látið að því liggja að í nýjum búvörusamningum verði nýjar áherslur varðandi stuðningskerfið en verið hefur. Ekki sé sjálfgefið að allt verði með sama fyrirkomulaginu og ræða þurfi hugmyndir um sveigjanlegra stuðningskerfi en það sem hefur verið við lýði. Hefur hún sérstaklega nefnt að hún vilji aukinn stuðning við nýliðun í landbúnaði.

Núverandi stuðningur við sauðfjárbændur skiptist upp í allnokkra liði. Beingreiðslur út á greiðslumark eru 33%, álagsgreiðslur og gæðastýring 32,5%, býlisstuðningur 16%, ullarnýting 11,5%, svæðisbundinn stuðningur 3%, fjárfestingarstuðningur 2% og aukið virði afurða 2%. Fjárfestingarstuðningur reiknast eitthvað hærri þar sem ónýttar beingreiðslur hvers árs flytjast yfir á þann pott. Jarðræktarstyrkir, landgreiðslur og nýliðunarstuðningur eru síðan hluti af rammasamning og deilast út á allar búgreinar.

Sauðfjárbúskapur aftur skemmtilegur

Með nýrri nálgun við útrýmingu á sauðfjárriðu hefur verið opnað á fjárflutninga yfir varnarlínur um allt land, beri féð verndandi eða mögulega verndandi arfgerðir. Með því opnast meiri möguleikar í kynbótastarfinu, því áður höfðu aðeins bændur á sérstökum líflambasölusvæðum heimild til að selja líflömb yfir varnarlínur.

Eyjólfur segir að þetta sé ein birtingarmyndin af þeirri jákvæðu þróun sem á sér stað á ýmsum sviðum sauðfjárræktarinnar.

„Einn bóndi orðaði stöðuna sem komin er upp þannig, að nú væri sauðfjárbúskapurinn allt í einu orðinn skemmtilegur aftur. Það eru mun fleiri bú sem geta selt kynbótagripi en við þurfum líka að fara varlega í að leggja niður varnarlínur því það eru fleiri sauðfjársjúkdómar en riðuveiki á Íslandi. Besta vörnin verður samt alltaf sú að hver og einn bóndi gæti að því hvað kemur inn á hans bú, meðal annars í gestakomum eða með búnaði sem þar er notaður.“

Eyþór Einarsson, ráðunautur hjá Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins, hefur starfað í því teymi sem leiðir þá hlið verkefnisins um nýja nálgun í riðuvörnum sem snýr að ræktunarstarfinu. Hann tekur í sama streng og Eyjólfur og segir mörg spennandi sauðfjárbú hafi nú „frelsast“ og geti selt hrúta á fæti, bæði á önnur bú og á sæðingastöðvarnar séu þeir með góð gen fyrir þoli gegn riðuveiki. Í þessu sé fólginn nýr kraftur fyrir ræktunarstarfið.

Eyþór, sem einnig er sauðfjárbóndi í Sólheimagerði í Skagafirði, segir bjarta tíma fram undan þó fyrirséð sé að greinin standi áfram frammi fyrir ýmsum áskorunum. Þær tengist landnýtingu, umræðu um kolefnisspor, neysluvenjur fólks og samkeppni við önnur matvæli og síðast en ekki síst að afkoman standi undir rekstrinum sem er jafnframt forsenda nýliðunar í greininni.

Leiðrétting á afurðaverði

Sem fyrr segir hefur afurðaverð til sauðfjárbænda hækkað aðeins á undanförnum árum og fyrir sláturtíðina 2024 reiknaðist meðaltalshækkun talsvert yfir verðlagsþróun sem bændur hafa gert kröfu um að afurðaverð fylgi að lágmarki. Sú skýring var gefin fyrir þessari umframhækkun hjá Kjarnafæði Norðlenska að væntingar hefðu verið um hagræðingu í sauðfjárslátrun í krafti nýrra búvörulaga og því hefði þetta svigrúm skapast.

Fyrir síðustu sláturtíð reiknaðist hækkun á afurðaverði nokkuð undir verðlagsþróun hjá öllum afurðastöðvum nema hjá Sláturfélagi Suðurlands (SS), sem hélt í við hana og hefur síðan greitt uppbót á allt innlegg hjá þeim.

Laun bænda setið eftir

Að mati Eyjólfs hafa afurðastöðvar enn þá svigrúm til hagræðingar. Hann segir þær halda enn að sér höndum á meðan óvissa sé með afgreiðslu búvörulaga. Hann telur að þegar öll hagræðing sé komin til framkvæmda megi reikna með að svigrúm til hækkunar nemi 100–150 krónum á kílóið.

Til að kjör bænda verði sambærileg við kjör annarra stétta í landinu þarf meiri hækkun á tekjum og hún verður ekki öll sótt í vasa neytenda enda hefur verðlag á kindakjöti hækkað umfram vísitölu neysluverð síðustu ár. Við þurfum líka að hafa hugfast að launaskrið í landinu hefur verið verulegt undanfarin ár og laun verkafólks í sláturhúsum til dæmis hefur hækkað í takt við önnur laun. Það eykur rekstrarkostnað afurðastöðva sem hafa þá takmarkað svigrúm til að skila aukinni hagræðingu til bænda. Laun bænda hafa hins vegar setið eftir í þessari launaþróun og það sýna gögn Hagstofunnar.

Steinþór segir að SS hafi fylgst með undanförnum breytingum á búvörulögum úr fjarlægð og ekki blandað sér beint inn í umræður um þær. „Við teljum mjög jákvætt að búvörulögin hafi gert fækkun afurðastöðva á Norður og Norðaustur landi mögulega.

„Þegar ég hóf störf hjá SS árið 1984 var slátrað sauðfé í 13 sláturhúsum á svæði SS, þar af var SS með sjö sauðfjársláturhús. Það er einungis okkar sláturhús á Selfossi sem slátrar á þessu svæði í dag og er ég þá ekki að telja með litla slátrun í Borgarnesi. Á Norður og Norðausturlandi hafði ekki náðst sama hagræðing, sem var mjög brýn og nú er að verða.“

Samdrætti lokið

Eyþór bendir á að jákvætt sé að framboð og eftirspurn lambakjöts hafi verið nálægt einhvers konar jafnvægi á síðustu árum og afurðaverð lagast.

Á árunum 2022 og 2023 stóð þó frekar tæpt með að framleiðslan stæði almennilega undir innanlandsþörf. Birgðir kindakjöts voru í sögulegu lágmarki í lok ágúst 2023 og fóru þá niður í 215 tonn. Síðustu ár hefur náðst betra jafnvægi í framleiðslu og sölu. Framleiðsla var talsvert umfram sölu á árabilinu 2023 til 2024 og birgðir í lok ágúst á síðasta ári tæp 800 tonn. Sala jókst aftur á síðasta ári en framleiðslan dregst áfram saman.

Segir Steinþór að gögn sýni nú að munur á framleiðslu og sölu innanlands sé kominn niður í 700 tonn. „Fyrir nokkrum árum þá var þessi mismunur yfir 2.000 tonn. Augljóslega þarf að draga úr útflutningi til að eiga nóg fyrir innanlandsmarkað. Það er mjög æskilegt að framleiðslan sé á bilinu 700–1.000 tonn umfram innanlandssölu til að geta flutt út skrokka og skrokkhluta sem ekki henta vel fyrir innanlandsmarkað. Nefna má mjög litla skrokka og skrokkhluta af slíkum skrokkum sem hafa verið fluttir til Spánar, stórir feitir skrokkar til Japans og úrbeinuð slög og afskurður til Bretlands,“ segir Steinþór.

Hann telur að sjá megi af hlutfalli fullorðins fjár af heildarslátrun síðasta hausts, að samdrætti í framleiðslu sé lokið, í það minnsta í bili.

„Við gerum mánaðarlega söluáætlun til að tryggja að jafnvægi sé í birgðum og við eigum nægt kjöt til hausts. Í sumum tilfellum getur það þýtt að við getum ekki tekið við nýjum viðskiptavinum.“

Offramleiðsla og markaðsbrestur

Eyjólfur útskýrir forsögu verðfalls og samdráttarskeiðsins þannig að í framhaldi af gerð búvörusamninganna árið 2008 hafi sala á kindakjöti gengið vel og erlendir markaðir greitt vel. „Þetta er á árunum eftir hrun þar sem gengismunur hafði líka áhrif til hækkunar á verði. Bændur voru því á þessu tímabili hvattir til þess að framleiða sem mest og mjög margir brugðust við því kalli. Fjöldi kinda í landinu eykst og fer úr rúmum 450 þúsund í 487 þúsund árið 2015.

Samhliða því eykst framleiðslan en salan fer að ganga verr, meðal annars vegna þess að sama þróun á sér stað víða erlendis og þannig mikið framboð á erlendum mörkuðum lækkar verð til framleiðenda. Við þessari þróun hefði verið hægt að bregðast til dæmis með markaðsstöðugleikasjóði sem þekkist víða erlendis en er ekki í innlendu regluverki.“

Samdrátturinn var svo jafn og þéttur síðan, því í viðbót við erfiða stöðu á mörkuðum árið 2017 kom farsóttin í kjölfarið og þá dró mjög úr komu ferðamanna, en hluti innanlandssölunnar er í gegnum veitingahúsin. Spurður um stöðu framboðs á kindakjöti í dag með tilliti til birgðastöðu, segir hann að það vanti frekar en hitt bestu bitana á markaði en umframframleiðsla sé á pörtum sem síður eru nýttir innanlands – eins og slög sem flutt séu úr landi. „Nú þekki ég ekki tölvukerfin hjá afurðastöðvum en það má alveg örugglega gera betur í að halda utan um birgðastöðuna, til dæmis þegar verið er að flytja kjöt á milli starfsstöðva,“ segir Eyjólfur og heldur áfram:

„Salan hefur gengið vel síðustu mánuði og það er engin ein ástæða fyrir því. Það var sólríkt sumar á síðasta ári og þá grilla landsmenn meira en ella og lambakjöt á ákveðinn sess á grillborði landsmanna. Jafnframt hefur framboð á ýmsu kjöti sem flutt er til landsins dregist saman og hækkað í verði, þannig hluti af skýringunni er að einhverjir neytendur eru að færa sig á milli kjöttegunda.“

Ægivald afurðastöðva

Reglulega ber á umræðu um hvernig sauðfjárbændur geti sjálfir unnið að aukinni verðmætasköpun úr sínum afurðum og dregið þannig úr vægi þess ægivalds sem kjötafurðastöðvar hafa yfir þeirra afkomu með verðlagningu afurðanna.

Ýmsar leiðir hafa verið reyndar til að hvetja til þess og þeir bændur sem hafa haft tök á því að leggja í fjárfestingu til aukinnar heimavinnslu og -sölu á sínum afurðum með tilheyrandi auknu vinnuálagi, lýsa gjarnan miklum fjárhagslegum ávinningi af slíkum breytingum.

Eyjólfur tekur undir að bændur mættu alveg huga meira að aukinni verðmætasköpun heima á hverju búi. „Hún getur verið fólgin í ýmsu, eins og til dæmis eigin framleiðslu eða markmiðasetningum um auknar afurðir og bættan rekstur eigin búa. Staðan er hins vegar sú að margir bændur vinna utan bús til að afla aukatekna og að teknu tilliti til þess þá er vinnutími takmarkaður og það hafa ekki allir bændur tækifæri til þess að fara þessa leið. Því stundum þarf að taka áhættu í vegferðinni að auknum tekjum og það hafa ekki allir efni á því að taka slíka áhættu.“

Hann sjálfur hefur farið þá leið að selja aðeins beint frá býli, sem er frá bænum Ásgarði í Dölum. „Það skilar hærri tekjum en ég hef farið þá leið að fá aðila til að sjá um úrvinnslu en ég sé um sölu. Ávinningurinn er fyrst og fremst að ná til neytenda sem vilja eiga þetta beina samtal við bónda því það er vaxandi hópur neytenda sem ber minna traust til kaupmanna m.a. vegna umræðu um merkingar og vinnslu matvæla.“

Flókið og dýrt að reisa sláturhús

Lítil sem engin ásókn hefur verið í starfsleyfi fyrir rekstur á litlum sláturhúsum heima á lögbýlum til markaðssetningar á eigin afurðum, þó ákaft hafi verið kallað eftir þessu úrræði á sínum tíma.

Eyjólfur skýrir það þannig að umgjörðin og regluverkið í kringum rekstur lítilla sláturhúsa sé of flókið og dýrt í framkvæmd. Ef það eigi að verða einhver aukning í því þurfi regluverkið að verða einfaldara. „Horfum til dæmis til nágranna okkar í Færeyjum, þar er meira traust í kerfinu þegar kemur að slátrun og markaðssetningu. Þar geta aðilar átt viðskipti sín á milli án mikils eftirlits en um leið og þriðji aðili fer að selja eða markaðssetja verður eftirlitið þyngra. Við þyrftum að horfa til slíks fyrirkomulags til að einfalda regluverkið hér á landi.“

Spurður út í hvort heimaslátrun hafi letjandi áhrif á bændur til að skoða þennan möguleika, segir Eyjólfur að hún sé í raun ekki umfangsmikil hér á landi. „Hluti af álagsgreiðslum hins opinbera er greiðsla út á allt kjöt sem fer í gegnum sláturhús. Það er því ákveðinn akkur í því að slátra gripum í sláturhúsi umfram heimaslátrun.“

Fundið fé

Í byrjun árs 2023 lauk verkefni Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins sem hét Fundið fé og gekk út á að skoða möguleikana á því að koma á nýju framleiðslukerfi í sauðfjárrækt, meðal annars með fjölgun burða yfir árið og nýtingu sauðamjólkur. Tilgangurinn var að skoða hvort slíkt kerfi gæti gefið sauðfjárbændum möguleika á að auka árstekjur sínar eftir hverja vetrarfóðraða kind. Bentu niðurstöður til að breytt framleiðslukerfi gætu skilað umtalsverðum rekstrarafgangi.

„Ætli þurfi ekki alltaf einhverja frumkvöðla til að fara af stað og byrja,“ segir Eyjólfur um hvort þetta geti orðið raunhæf leið á Íslandi. „En til að breyta framleiðslukerfum þarf líka að verða breyting á afurðastöðvahliðinni en það er kostnaðarsamt að slátra utan hefðbundins sláturtíma í núverandi sláturhúsum. Ný sláturaðstaða á Selfossi sem SS stefnir á að byggja gæti kannski eitthvað breytt þeirri þróun en þar er gert ráð fyrir því að hægt sé að slátra nokkur hundruð kindum á dag í sömu vinnslulínu og notuð er til slátrunar stórgripa og með sama mannskap. Ef það gengur eftir ætti sláturkostnaður að lækka. Slíkt getur lengt sláturtíma hvers árs og verið vítamínsprauta fyrir markaðssetningu á fersku lambakjöti. Þarna þarf þó samspil bænda, afurðastöðva og neytenda.“

Hann segist einmitt hafa af eigin raun kynnst slíku farsælu fyrirkomulagi í heimsókn til sauðfjárbænda á Norrbybúinu í Svíþjóð á síðasta ári, sem eru með tvö framleiðslutímabil til að geta boðið upp á ferskt lambakjöt yfir lengra tímabil. Fyrra framleiðslutímabilið eru vorlömb en þá eru um 400 ær látnar bera um áramótin og lömbin alin innandyra í sláturstærð og slátrað frá byrjun mars til byrjun maí uns ákjósanlegri sláturstærð er náð. Seinna framleiðslutímabilið sé meira hefðbundið, sauðburður í apríl og lömbin fara í slátrun frá miðjum ágúst fram í desember.

Í framhaldinu er Eyjólfur spurður um möguleika sauðaostaframleiðslu, sem varla hafa verið sjáanlegir í allnokkur ár á Íslandi eftir að tilraunaverkefni sem nutu stuðnings stjórnvalda duttu upp fyrir. „Það eru klárlega tækifæri til þess að gera betur þar – þarna þarf hins vegar bæði góða vinnuaðstöðu, mikinn tíma til að gera tilraunir og átta sig á hvernig er best að gera áður en besta lausnin verður að veruleika. Fæstir bændur hafa fjárhagslegt bolmagn til að stunda þannig tilraunir og það þyrfti því að fara af stað í einhver nýsköpunarverkefni með það markmið að prófa sig áfram á þessu sviði.“

Verð á lambakjöti yfir verðþoli

Lambakjöt hefur lengi þótt verðlagt viðráðanlega fyrir flesta Íslendinga. Borið hefur á talsverðum verðlags- hækkunum á undanförnum misserum og segir Steinþór að lambakjötið sé orðið mjög dýrt og sumir hlutar þess farið yfir verðþol neytenda.

Jákvætt sé þó að sauðfjárbændur hafi náð gríðarlegum árangri með kynbótum og afurðum eftir hverja vetrarfóðraða á, sem Steinþór telur að sé einn sá mesti í heiminum. Riða hafi ógnað framleiðslunni lengi en ótrúlegt sé að verða vitni að þeim árangri sem hafi náðst þannig að í augsýn sé að hægt verði að útrýma þessari vá.

Um vöruverðshækkanir segir Eyjólfur að hafa beri í huga að framleiðsluferillinn á bak við lambakjöt sé mun lengri og kostnaðarsamari en til dæmis við alifuglakjöt. Það sé því mikil einföldun þeirra sem segja að þessar vörur eigi að vera á sama verði. „Verðlag hefur hækkað en það má alveg spyrja sig hvort sé mikill munur í verði á stóru og góðu lambalæri eða einhverju fjölskyldutilboði á skyndibitastað. Þú færð matinn vissulega tilbúinn til neyslu á skyndibitastaðnum en ert með mikið unnin matvæli. Lambalærið þarf eldunartíma en er samt mun hollari matur í mörgum tilvikum. Það má alveg setja meiri fókus á muninn á mikið unnum matvælum og þeim sem eru minna unnin, til dæmis með tilliti til lýðheilsu.“

Hrikalega saga riðuveikinnar

Eyþór minnir á að þótt lambakjötsneysla hafi minnkað í áranna rás þá séum við enn í þeirri dýrmætu stöðu, sem við megum ekki glata niður, að við ákveðin tækifæri finnst mjög mörgum Íslendingum lambakjöt ómissandi. Útlendingar virðast einnig vera duglegir að bragða á íslenska lambinu.

„Það eru væntingar um að aukin hagræðing geti skilað frekari bata í greininni. Þá er ég fullviss að enn sé til fullt af ungu fólki sem hefur áhuga fyrir sauðfjárrækt og tilbúið að starfa við hana og leggja nokkuð í sölurnar til að láta þá drauma rætast.

Ein af þeim ógnum sem sauð- fjárbændur hafa staðið frammi fyrir er riðuveikin en saga hennar á Íslandi er hrikaleg. Í þeim sauðfjárveikivarnarhólfum þar sem hún hefur látið á sér kræla á síðustu árum, hefur þetta sett miklar hömlur á sauðfjárbúskap og skapað geysilegt óöryggi. Það að ARR genasamsætan fannst á Íslandi hefur gjörbreytt stöðunni en þar með var kominn ótvíræður grundvöllur til að breyta nálguninni í baráttunni við riðuna. Þetta hefur blásið mönnum byr í brjóst, sérstaklega á virku riðusvæðunum. Í raun er enginn óhultur fyrir riðunni þó áhættan sé mismikil eftir staðsetningu búa og því er það hagur allra sauðfjárbænda að rækta riðuþolinn sauðfjárstofn.

Þá hefur innleiðingin verið ákveðin sprauta fyrir ræktunarstarfið sem meðal annars felst í því að nú getum við sótt kynbótagripi nánast hvert sem er fyrir hið sameiginlega ræktunarstarf en ekki þurft að einskorða það við bú í ákveðnum hólfum,“ útskýrir Eyþór.

Góðir kynbótagripir með verndandi arfgerðir

Eyþór heldur áfram og segir bændur vissulega hafa áhyggjur af því að með innleiðingu verndandi og mögulega verndandi arfgerða myndi fylgja niðursveifla í helstu ræktunareiginleikum og erfða- fjölbreytileiki minnka. „Innleiðingin hefur hins vegar farið vel af stað og því er hægt að þakka að um góða kynbótagripi var að ræða sem fundust í upphafi. Með hverju árinu höfum við náð í breiðara úrval góðra kynbótahrúta fyrir stöðvarnar og ásóknin í þessa hrúta aukist. Því má ætla að við séum komin yfir hættulegasta hjallann, sem var að fá notkun á þessa gripi í byrjun.

Það eru engin merki um niður- sveiflu enn sem komið er í afurða- eiginleikunum, til dæmis ef skoðuð er þróun í lambamælingum, kjötmati eða kílóum eftir hverja kind. Þá lítur nokkuð vel út með það að við náum að gera þetta á allmiklum hraða án þess að herða um of á skyldleikaræktaraukningu. Það er meðal annars vegna þess að uppsprettur þessara arfgerða eru fleiri en leit út fyrir í upphafi. Það er mjög gott að geta nýtt mögulega verndandi arfgerðirnar með, það er hvergi gert í heiminum annars staðar. Þá hefur myndast góð samstaða milli bænda og stjórnvalda í þessu verkefni, stjórnvöld nálgast þetta á jákvæðan hátt og það er mjög gott.

Síðan eftir því sem menn færast yfir í það að vera með arfhreina hrúta eða hrúta sem bera tvö græn flögg eingöngu þá fer þetta að gerast allt meira og minna sjálfkrafa á þeim búum og menn geta farið að einbeita sér alfarið að öðrum þáttum. Hjá þeim sem fara hraðast í þessu, þá má ætla að á næstu tveim árum færist menn alveg yfir í að nota arfhreina heimahrúta. Á sæðingastöðvunum munum við halda áfram í nokkrum skrefum að ná því marki. Mínar vonir standa til þess að eftir um sjö ár verði björninn unninn að mestu leyti þar sem þá ættu áhættusvæðin að hafa svo gott sem lokið innleiðingunni.“

Skylt efni: sauðfjárrækt | Afurðaverð | búvörusamningar