Hestur í kvöldmatinn?
Íslenskt hrossakjöt er takmarkað og verðmætt hráefni þar sem framboð er sveiflukennt, útflutningur vaxandi og neyslumynstur hérlendis mótast bæði af tilfinningum og hefðum.
Íslensk framleiðsla á hrossakjöti er tiltölulega lítil miðað við aðrar kjöttegundir og nam 910 tonnum árið 2023 og 982 tonnum árið 2024, samkvæmt upplýsingum Matís á Kjötbókinni. Hrossakjöt er þar með aðeins um 3,4% af heildarkjötframleiðslu landsins, sem undirstrikar hversu takmörkuð auðlind það er í íslenskum landbúnaði.
Talið er að á bilinu 70–80 þúsund hestar séu á Íslandi en árið 2021 voru 91.872 hross skráð á lífi í landinu og átti Ísland þá metfjölda hrossa í heiminum. Þýskaland kom næst með 66.450 hross.
Hrossakjöt hefur verið fremur lítið sýnilegt í íslenskum verslunum, óstöðugt í framboði og oft á afslætti vegna stutts geymsluþols. Þetta var staðfest í heildstæðum rannsóknum Evu Margrétar Jónudóttur, sérfræðings hjá Matís, sem hafa leitt í ljós að hrossakjöt er viðkvæmt fyrir þránun og upplitun og þarf sérhæfða pökkun og meðhöndlun.
Í megindlegri könnun meðal 853 neytenda kom fram að hrossakjöt sé iðulega smakkað af neytendum en lítið markaðssett, og að flestir sem kaupi geri það úr kæli í verslunum eða beint frá bændum. Flestir eru líklegir til að kaupa steikur, gúllas og snitsel, en síður grafnar eða reyktar afurðir, skv. Matís.
Neytendur tengja hrossakjöt oft við hreina, náttúrulega fæðu án sýklalyfja og aðskotaefna, sem telst lykilatriði í ímynd vörunnar. Hins vegar spilar tilfinningaleg afstaða stórt hlutverk í viðhorfum – sumum finnst óþægilegt að borða dýr sem almennt er litið á sem svokölluð félagsskapardýr.
Útflutningur dregist saman
Árið 2024 var flutt út 331 tonn af hrossakjöti, samkvæmt Hagstofu Íslands. Árið 2023 voru 216 tonn flutt út og jukust verðmæti útflutnings verulega milli ára. Helstu útflutningsmarkaðir eru Kasakstan, sem er nýtt og stórt viðtökuland; 52 tonn fóru þangað bæði 2022 og 2023. Sömuleiðis Ítalía, sem greiðir hæsta verð fyrir íslenskt hrossakjöt; um 3.390 kr/kg. Kasakstan er land þar sem hrossakjöt er löngu rótgróin dagleg fæðutegund, sem skýrir stöðuga eftirspurn. Ítalía tekur við minna magni en mun verðmætara.
Útflutningur hrossakjöts frá Íslandi hefur þó minnkað markvert á síðustu árum, samkvæmt gögnum FAOSTAT Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, og innlendum tölum um ferskt hrossakjöt fyrir árið 2023. Árið 2019 voru flutt út um 337 tonn af hrossakjöti, en árið 2023 hafði magn útflutnings lækkað í rúm 216 tonn, sem fyrr segir. Þetta jafngildir rúmlega 35% samdrætti á fimm árum.
Sala á hrossakjöti var um eða undir eitt þúsund tonn á ári á tímabilinu frá 1980 til 2000. Útflutningur var oft nokkur hluti þar af, ekki síst til Japan. Til að mynda var útflutningur á hrossakjöti tæplega 50% af heildarsölu ársins 1999.
Meyrara en lambakjöt
Rannsóknir Matís sýna að folaldakjöt er náttúrulega meyrt, jafnvel meyrara en lambakjöt, og þorni ekki eins við eldun. Það þykir hrein og umhverfisvæn afurð með háu hlutfalli fjölómettaðra fitusýra, sem einnig gerir það viðkvæmt. Þessi sérstaða – meyrni, bragð og hreinleiki – gæti verið sterkur grunnur markaðssetningar.
Í skýrslum Matís er sérstaklega bent á að tækifæri séu mikil í markaðssetningu hrossakjöts, en framboð og þróun umbúða hafi verið ómarkviss. Ekki hefur farið fram samræmd markaðsherferð á landsvísu, en Matís, rannsóknaraðilar og nokkur sláturhús hafa unnið að því að auka þekkingu og bæta vinnslu. Eva Margrét hefur bent á að meiri fræðsla og sýnileiki geti skipt sköpum, og að jafnvel mætti auka vinsældir kjötsins með áhrifavöldum eða kokkum sem kynni hráefnið betur.
Djúpstæð andstaða
Á Íslandi ríkti um aldir sterkt bann við hrossakjötsáti og var það bæði trúarlegt og menningarlegt fyrirbæri. Bannið byggðist á túlkun á Biblíunni, þar sem aðeins var leyft að neyta kjöts klaufdýra. Í fyrstu kristnilögum Íslands var hrossakjötsát sett í sama flokk og alvarlegustu syndir, svo sem barnaútburður og skurðgoðadýrkun, og var slíkt athæfi talið ósiðlegt, jafnvel þótt fólk borðaði ekki kjötið heldur kæmi aðeins nálægt slátrun eða vinnslu þess.
Staða hestsins sem ómissandi vinnu- og samgöngutækis styrkti einnig viðhorfið. Hesturinn var grundvallarhluti atvinnulífs og samfélags fram á 20. öld og því þótti óhugsandi að neyta hans sem matvæla.
Á 18. öld, þegar harðir langvinnir kuldakaflar og hungur herjuðu á þjóðina, jókst þrýstingur á fólk að neyta hrossakjöts til að lifa af. Þrátt fyrir það töldu margir prestar slíkt át óafsakanlegt, jafnvel í neyð. Í ritum Hannesar Finnssonar (1739–1796) Skálholtsbiskups sést að hrossakjötsát var enn litið alvarlegum augum og tengt siðferðislegu hruni. Þannig var andúðin á hrossakjöti svo djúpstæð að hún hélt velli jafnvel þegar fólk stóð frammi fyrir hungursneyð.
