Er fóðurmaís raunhæfur valkostur á Íslandi?
Upp úr miðri síðustu öld var maísvothey, sem fóður fyrir nautgripi, ekki verkað í norðanverðri Evrópu að nokkru gagni þar sem maís þarf töluvert mikinn hita til þess að þroskast. Síðan þá hefur ræktunarlína fyrir maís snarbreyst og er nú komin miklu norðar en nokkur vísindamaður sá líklega fyrir, fyrir 50 árum síðan. Skýringin á þessu er í raun margþætt og kemur til vegna veðurfarsbreytinga en ekki síður vegna kynbóta og betri ræktunartækni. Svæði sem áður þóttu óhugsandi fyrir maísræktun, eins og Mið- og Norður-Skandinavía og Eystrarsaltslöndin, eru nú ágætlega fallin til þessarar ræktunar vegna framangreindra þátta. En hvar stendur Ísland í dag hvað þetta varðar?
Einkar áhugavert fóður
Fyrst ber að skýra frá því af hverju kúabændur um nánast allan heim keppast við að búa til maísvothey fyrir kýrnar sínar, en það er eðlileg skýring á því. Maísvothey hentar nefnilega einkar vel fyrir mjólkurkýr vegna efnasamsetningar þess auk þess sem maís er einkar uppskerumikil planta og skilar bændum þannig miklu fóðri af hverjum hektara. Þetta fóður er einkar orkuríkt og því ákjósanlegt fyrir hámjólka kýr, en um leið með gott hlutfall af tréni sem hentar afskaplega vel fyrir jórtrunina. Þá þykir kúm maísvothey afskaplega bragðgott sem gerir það að verkum að þær éta yfirleitt mikið af því, sem þýðir einnig að upptaka þeirra á næringu er há og þar af leiðandi aukast líkur á mikilli mjólkurframleiðslu enn frekar. Það má því eiginlega segja að maísvothey falli að meltingarkerfi mjólkurkúa líkt og hanski að hönd!
Hitakær planta
Gallinn við maís er hins vegar nokkuð óumdeilanlegur og hann er að þetta er planta sem þarf töluvert mikinn hita til að vaxa, þroskast og skila góðri uppskeru. Uppruni maísplöntunnar er frá Mið-Ameríku og hefur plantan því ekki þróað með sér þol gagnvart kulda eða stuttu vaxtartímabili líkt og margar korn- eða grastegundir. Maísinn þarf því helst a.m.k. 120 frostlausa daga til þess að ná að dafna vel. En það er engan veginn nóg því maís notar svokallaða C4-ljóstillífun sem er mjög skilvirk við hlýjar aðstæður, en virkar aftur á móti hreint ekki vel við lágan hita og gerist lítið sem ekkert í plöntunni sé hitastigið komið undir 8 °C. Þá er enn fremur miðað við að maís þurfi a.m.k. 20 eða fleiri daga, þar sem hitastigið fer yfir 18 gráður á vaxtartímabilinu, ætli bóndinn að eygja von um þroska á maísakrinum. Þá spírar fræið helst við nokkuð háan jarðvegshita, sem skýrir af hverju sumir bændur á norðlægum slóðum sá maís með jarðvegsdúk í þeim tilgangi að ná upp hita í jarðveginn.
Þroski á maís ræðst þannig mest af hita fremur en daglengd eða birtu og því eru skilyrðin hér á norðurhveli nokkuð erfið þegar kemur að ræktun á fóðurmaís.
Ekki gengið vel hingað til
Fyrir rúmum tveimur áratugum, árið 2003, var gerð nokkuð víðfeðm rannsókn á 19 búum víða um Ísland með framleiðslu á fóðurmaís og honum sáð með sérstakri vél, sem lagði einnig út plast á sama tíma, í þeim tilgangi að ná sem bestum árangri. Maísplönturnar náðu að spíra og koma upp en margs konar vandamál komu upp sem gerði árangur þessarar rannsóknar afskaplega dapran. Um þessa tilraun gerði RALA afar greinargóða skýrslu sem í stuttu máli lauk með orðunum: „Miðað við núverandi ræktunarskilyrði eru litlar sem engar líkur á því að maís, ræktaður undir plasti eða ekki, geti keppt við annað gróffóður sem ræktað er hér á landi eins og t.d. vallarfoxgras, vetrarrepju og rýgresi. Til þess er Ísland of langt fyrir utan jaðarsvæði maísræktunar.“ Nú þegar rúmir tveir áratugir eru liðnir frá því að þessi rannsókn var gerð er áhugavert að skoða hvort þessar forsendur hafi breyst eða hvort lokaorð skýrslunnar standi enn sem höggvin í stein.
Maís-hitaeiningar
Til þess að meta þroskamöguleika maíss til votheysgerðar eru reiknaðar saman uppsafnaðar hitatölur yfir ræktunartímabilið og er mat á ræktarskilyrðum framkvæmt með því að reikna út uppsafnaðan hita, yfir ákveðnu lágmarki, á ákveðnu tímabili og reikna út hitastuðul viðkomandi svæðis. Út úr slíkri athugun fæst svo ákveðið gildi, fjöldi maís-hitaeininga, sem má nota til að sjá hvort telja megi mögulegt að ná að framleiða maís til nægilegs þroska svo gera megi úr því þokkalegasta vothey. Þegar þetta var reiknað fyrir íslenskar aðstæður í framangreindri skýrslu var útkoman sú að það vantaði hraustlega upp á útreiknaðar maís-hitaeiningar við íslenskar aðstæður til þess að geta gefið góð fyrirheit um jákvæðan árangur. Hvort þessi útkoma væri eins í dag skal ósagt látið enda þarf þá að skoða nákvæmlega hitafarsmælingar á viðkomandi ræktunarstað og reikna út maís-hitaeiningarnar samkvæmt þar til gerðri reikniformúlu.
Framfarir með plöntukynbótum
Þessar maís-hitaeiningar eru reyndar reiknaðar með svolítið mismunandi aðferðum eftir löndum og svæðum og hægt að finna nokkrar mismunandi reikniaðferðir við einfalda leit á veraldarvefnum. En óháð því hvernig staðið er að útreikningum þá má geta þess að upp úr miðri síðustu öld var t.d. í Þýskalandi miðað við að til að ná maís til þroska þyrfti 1.400–1.500 maí-hitaeiningar samkvæmt þarlendri reikniaðferð. Það sem er þó áhugavert við þessi þýsku gildi er sú staðreynd að í dag hefur þessi stuðull lækkað í 1.200–1.300 fyrir bestu afbrigðin af fóðurmaís. Þ.e. kynbæturnar á snemmþroska maís hafa skilað slíkum árangri að hann nær að þroskast á svæðum þar sem er kaldara en áður var talið mögulegt að rækta fóðurmaís. Þá hefur uppskeran á fóðurmaís einnig aukist gríðarlega síðustu áratugi, mest vegna framfara í plöntukynbótum.
Hækkandi hitastig
Þá ber að nefna að breytt veðurfar undanfarna áratugi hefur gert það að verkum að framangreindar útreiknaðar maís-hitaeiningar eru einfaldlega fleiri nú en áður og að jafnaði hafa líklega bæst við um það bil 200 maís-hitaeiningar vegna breytinga á veðurfari. Með öðrum orðum þá hefur ræktunarlína á fóðurmaís haldið áfram að þokast norðar á hnettinum með hverju árinu.
62 gráður norður
Það leiðir þá til þess að skoða hvar líkleg ræktunarlína er í dag. Fyrir tveimur áratugum var fóðurmaís ræktaður upp að og í kringum 58. gráðu norðlægrar breiddar þ.e. í allri Danmörku og í syðsta hluta Svíþjóðar. Síðan hefur ræktunarlínan færst norðar og norðar og er nú svo komið að fóðurmaís er ræktaður við 62. gráðu norðlægrar breiddar í Svíþjóð svo dæmi sé tekið. Vissulega við kjöraðstæður en engu að síður staðreynd að ræktunarlínan hefur skriðið norður á bóginn ár frá ári. Þá er verið að gera rannsóknir á fóðurmaís í Noregi við 64. gráðu norðlægrar breiddar, hjá Bændaskólanum í Mære, en þar eru einkar góðar aðstæður og hlýtt á sumrin.
Stutta svarið?
Í fyrirsögn greinarinnar var spurt hvort fóðurmaís væri raunhæfur valkostur á Íslandi og líklega er stutta svarið við því: nei. Þ.e. ekki sem stendur, nema mögulega við einhverjar sérstakar kjöraðstæður. En eins og sagan sýnir, þá hefur ræktunarlína fóðurmaíss færst norðar og norðar með hverju árinu vegna kynbóta, aukinnar reynslu við ræktun auk hækkandi hita en jafnvel þó miðað sé við 62. gráðu norðlægrar breiddar er enn töluverð leið eftir alla leið norður til Íslands. En miðað við sama framgang á ræktunarlínunni, og verið hefur síðustu 20 árin, er alls ekki óhugsandi að fyrr en síðar verði hægt, við kjöraðstæður, að framleiða fóðurmaís fyrir íslenskar kýr með ágætum árangri! Það er þó líklega tryggara að leita annarra lausna við hérlendar aðstæður, en að rækta fóðurmaís.
Heimildir úr ýmsum áttum en m.a. skýrsla RALA frá 2003: Maísræktun á jaðarsvæðum – ný fóðurjurt á Íslandi?
