Sumar, vetur, von og haust

Það var á þessum tíma árs, rétt eftir sumarbyrjun, að horfellirinn lét harðast til skarar skríða. Heyin fyrir sauðféð uppurin, ekki tugga aflögu á næstu bæjum og blotinn sem vonast var eftir lét á sér standa – eða það sem verra var – hann snerist í norðanhríð og gadd og hélt sér þannig dögum, jafnvel vikum saman. Sumarið áður hafði verið óþurrkasamt og heyin sem þó náðust voru léleg; féð illa fóðrað eftir því. Kannski hafði strax í vetrarbyrjun tekið fyrir jörð og skepnurnar varla náð að kroppa neitt mánuðum saman. Nú réðist á næstu dögum hvernig færi. Myndi tíðin batna gæti þetta kannski blessast. Annars yrði einfaldlega að taka því sem að höndum bæri: fellinum.

Svo voru það hrossin. Stóðin gengu úti og fengu ekki tuggu. Það var samt ótrúlegt hve lengi hrossin gátu lengi þraukað á hólum og börðum sem stóðu upp úr hjaranum. Gömlu mennirnir sem höfðu lifað ótal svona vor kunnu ráð til að láta þau tóra á nánast engu. Aðalatriðið var víst að láta þau ekki leggjast. Um leið og þau lögðust var allt búið. Það þurfti að nudda við þeim, fá þau á lappir og þannig gat þetta kannski blessast þessa daga fram að blota og fyrstu grösum. Svo komu tímar þegar það var ekki einu sinni nóg. Sigurður Jónsson á Brún segir frá því í ættarsögu hrossanna frá Stafni í Svartárdal í Austur-Húnavatnssýslu að Jón Gunnarsson á Stafni hafi dáið Móðuharðindavorið 1784 „úr ófeiti“ þótt hann hafi bæði átt jarðir og fé, en þá lifðu aðeins þrjú hross af miklu stóði hans. „Það var seigt í þeim,“ segir Sigurður því ekkert hafi verið gert til að gera þeim lífið léttara.

Hvað heitir hordauðinn?

Þessum dapurlegu vorverkum fylgdi orðaforði sem engum er lengur tamur. Orð eins og „fariskinn“: húðir af hordauðum skepnum, notaðar í ýmislegt smálegt eins og bryddingar á skó. Horskrokkarnir hétu svo „farihræ“ og til er ágætur frasi úr málsháttasafni Guðmundar Ólafssonar sem um miðja 17. öld dundaði sér úti í Svíþjóð við að tína saman visku alþýðunnar heima: Ei falla hrafnar af farihræi. Eymdin mátti vera mikil svo hrafninn þraukaði ekki.

Eitt orðið enn var lýsingarorðið „reisa“. Skepnurnar, bæði hross og sauðfé, voru reisa, sagði fólk. Í fjórða bindi Höllu og heiðarbýlisins, skáldsögu Jóns Trausta, talar hann um að „reistir gemlingar“ liggi á báðar hendur þegar nálgast er kotin í heiðinni; þar var sum sé á ferð hordautt fé. Og svo var það „horlopinn“. Skepnurnar fengu bjúg af næringarskorti sem kom skýrast fram þegar þær komust í fyrstu grös. Hann sást á kindum eins og þær hefðu fengið hes, húðin slapti á kjálkum og hálsi. Horlopinn birtist áþekkt í hrossum en líka þannig að þau sýndust fremur pattaraleg, vatn safnaðist í vefina og þótt þau væru við dauðans dyr virtust þau í góðum holdum, séð úr fjarska. Annað kom svo á daginn ef tekið var á þeim.

Horlopinn gat líka lagst á fólk. Þeir kölluðu það líka „vatnlopa“, annað orð yfir bjúginn sem núna er svo mikið í tísku og allir segjast vera að vinna á bug. En nú er bjúgurinn venjulega eitthvað sem tengist of miklu áti. Sú var tíð að bjúgurinn birtist þegar fólk hafði ekki étið neitt og líkaminn hafði gjöreytt öllum fituforða sínum. Þá fór skrokkurinn að ganga á prótínið svo vökvi myndaðist milli frumna og hinn ófeiti líkt og blés upp. Þegar þetta gerist hefur líkaminn sóað algerlega snefilefninu kalín svo fólk verður máttlaust og slappt og það verkjar í fætur og liði. Sama gildir um skepnur. Þess vegna skipti svo miklu að ganga í hagann og stjaka við horlopa útigönguhrossunum svo þau stæðu í lappirnar.

Forðagæsla

Þegar Alþingi kom saman sumarið 1897 steig Benedikt Sveinsson, þá þingmaður Norður-Þingeyinga, í pontu í neðri deild þingsins og greindi frá því að þá um vorið hefði fé fallið úr hor á Norðurlandi. Þótt ekki væru allir sammála honum um alvarleika horfellisins var ástandið þetta vor greinilega vont. Blöðin greina frá norðanáhlaupi í byrjun maí 1897 sem kom ofan á heyleysi og langvinn jarðbönn. Í Steingrímsfirði á Ströndum tók fyrir jörð strax eftir fyrsta vetrardag og menn voru algerlega heylausir þegar áhlaupið kom um vorið. Vondar fréttir bárust einnig frá Dalasýslu. Þar voru bændur heylausir og hræddust hvað tæki við í kjölfarið á vonda veðrinu. Benedikt nefnir í þingræðu sinni að 100 fjár hafi drepist á Mývatnsöræfum þetta vor, að virðist gemlingar og geldfé sem hafði verið sleppt um sumarmál til að létta á fóðrunum á bæjunum. Ekki beint horfellir þar á ferð, en dæmi um þann skaða sem áhlaupið hafði valdið.

Þingið ræddi þá landbúnaðarmál einu sinni sem oftar. Umræðuefnið var meðal annars endurskoðun á eldri lögum um forðagæslu, orð sem þá var raunar ekki komið inn í lagamálið því enn hétu lögin „horfellislög“.

Þessi lög höfðu tekið gildi 1884 og í þeim fólst að horfellir og ill fóðrun voru gerð saknæm. Sá bóndi sem staðinn var að því að drepa skepnur úr hor eða eiga svo lítil hey að horfellir blasti við skyldi greiða allt að 20 krónur í sekt til sveitarsjóðs. Átti það að vera verk hreppstjóra að fylgjast með slíku. Á þessari eftirlitsskyldu var síðan hnykkt þegar lögunum var breytt árið 1897. Skyldi nú hreppstjóri tilnefna tvo menn, sem farið var að nefna forðagæslumenn, og skyldu þeir rannsaka ástand á skepnum á bæjum í hreppnum og beina því til bænda að skera niður ef í óefni stefndi. En fyrst og síðast bar yfirvaldinu í hverjum hreppi að brýna fyrir bændum að setja skynsamlega á, gæta þess að eiga næg hey á haustin fyrir skepnurnar og vera undir veturinn og hugsanlega hart vor búnir.

Eins og sést af nefndaráliti neðri deildar þingsins í aðdraganda lagasetningarinnar 1884 voru lögin ekki sett af praktískum ástæðum fyrst og síðast, heldur siðferðilegum. Markmiðið var „að glæða og efla siðferðislega meðvitund og siðferðislegan kraft landsbúa og meðvitund um helgi skepnanna og þann hag, sem það veitir að fara vel með þær“, rita nefndarmenn, þar á meðal fyrrnefndur Benedikt Sveinsson. Andi dýraverndar fór um samfélagið og þrátt fyrir að níundi áratugur 19. aldar hefði boðið upp á mörg hörð vor fannst þingmönnum samt ástæða til að láta þau ekki verða til þess að horft væri í gegnum fingur sér með að láta skepnur horfalla. Á næstu áratugum gengu forðagæslumenn í hreppum landsins heim á bæi á vorin og kíktu eftir því hvernig ástandið var, því áfram komu hörð vor og norðanáhlaup sama hvað eftirlitinu leið.

Heimspeki gemlinganna

Það var á einu þessara hörðu vora upp úr aldamótunum 1900 sem Jóhannes Kristjánsson á Krossi í Óslandshlíð í Skagafirði tók á móti forðagæslumönnum í Hofshreppi. Jói var þekktur fyrir snaggaraleg og hugvitssamleg tilsvör, hin sígildu vopn alþýðumannsins í stríði hans við andstæð öfl samfélags og náttúru. Þetta var á hörðu vori, haglaust og heyin voru búin. Forðagæslumenn gengu í húsin og litu eftir og sannast best sagna hafði stabbinn minnkað svo að gjöfin myndi varla endast lengi, en fullorðnu kindurnar höfðu þó einhver strá að kroppa í.

Litið var til með hrútunum og eitthvað höfðu þeir látið á sjá blessaðir en stóðu þó allir uppi. Hins vegar var það ekki raunin þegar farið var í kofann til gemlinganna. Þegar forðagæslumenn opnuðu inn í króna lágu þeir allir, reistu ekki einu sinni haus. Kom nú svipur á menn en þeir spurðu Jóa þó í fullri kurteisi hvað hér væri á ferð. „Blessaðir gemlingarnir. Þeim finnst svo gott að liggja og spegúlera,“ sagði Jóhann.

Tveimur dögum síðar hlánaði og með það voru gemlingarnir dregnir út. Eins og títt er um fé sem kemst í fyrstu grös eftir langvarandi hor sást á þeim horlopinn en reistir voru þeir ekki.