Sagnaþáttur - Draugabani

Um þessar mundir er öld liðin frá því að Indriði G. Þorsteinsson rithöfundur fæddist í Gilhaga í mynni Svartárdals í Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði en þar kom hann í heiminn 18. apríl 1926. Indriði samdi á ferli sínum þær tvær sögur sem helst koma upp í huga fólks þegar talið berst að þeim miklu breytingum sem urðu á íslensku samfélagi um miðja tuttugustu öld þegar fólk fluttist úr dreifbýlinu í þéttbýlið og heilu sveitirnar fóru í eyði á örfáum árum: 79 af stöðinni og Land og synir. Að auki var hann áratugum saman einn helsti fjölmiðlamaður landsins, ritstjóri Tímans, dálkahöfundur í dagblöðum og tíður gestur í viðtalsþáttum, enda með skoðanir á mörgu og umdeildur eftir því.

Indriði vann einnig að framleiðslu kvikmynda og heimildamynda og starfaði árum saman að því að stofna sjónvarpsstöðina Stöð 3 sem á endanum komst í loftið þótt hún lifði stutt. Hann hamaðist gegn því ógagni sem hann taldi að Íslendingum stafaði af sænskum menningaráhrifum og ræktaði sinn sérstaka stíl í framkomu og klæðaburði, ók um á hvítum Dogde kagga með rauðum leðursætum og sást vart án þess að vera í jakkafötum með þverslaufu. Í æsku ólst hann hins vegar upp við önnur kjör.

Dalaskáldin

Foreldrar Indriða, Þorsteinn Magnússon og Anna Jósepsdóttir, gengu í hjónaband í Gilhaga 1925 og árið eftir fæddist Indriði á sama stað. Þorsteinn faðir hans hafði sjálfur fæðst þar á bænum árið 1885, einn níu barna þeirra Magnúsar Jónssonar bónda og Helgu Indriðadóttur ljósmóður, en að auki átti Þorsteinn tvö systkini samfeðra.

Gilhagi var stórbýli á þeirra tíma mælikvarða og naut þar heiðalandanna í næsta nágrenni og Gilhagadalsins þar sem hægt var að hafa fé í seli og standa yfir lagprúðum hjörðum á sumrin þegar fært var frá. Ólst Þorsteinn upp við að hirða um fé og um tíma var í félagi með honum Símon Dalaskáld, en hann var löngum heimilisfastur í Gilhaga og bar þar beinin. Á sextugasta aldursári sínu gaf Þorsteinn út bókina Dalaskáld um Símon þar sem hann rekur minningar sínar um vin sinn og gerir um leið grein fyrir ýmsu sem hann hefur eftir öðrum um hann sem og rituðum heimildum um skáldið. Þar veltir hann líka vöngum yfir hve mjög hann sakni þess sauðfjárbúskapar sem hann ólst upp við þegar fé var ræktað fyrst og fremst til framleiðslu á mjólkurvörum og harmar þennan kjötiðnað sem sauðfjárræktin hafi breyst í. 

Frá einum bæ til annars

Helga, móðir Þorsteins, var ljósmóðir í Lýtingsstaðahreppi sem á þessum árum var fjölmenn sveit. Hún drukknaði sviplega í Svartá þegar hún kom aftur til baka úr vitjun á fögrum vordegi 1905, beint fram undan Gilhaga, að heimilisfólki aðsjáandi. Eftir sviplegt fráfall hennar bjó Magnús enn á jörðinni með aðstoð barna sinna uns þau tóku við búinu til skiptis. Þannig var Þorsteinn talinn fyrir búinu í eitt ár, en einhverra hluta vegna fór hann að heiman en kom svo aftur og var vinnumaður eða húsmaður hjá systrum sínum og mági sem þá bjuggu í Gilhaga.

Eftir það hófst ferð hans og eiginkonu hans, Önnu Jósepsdóttur, um Skagafjörð, frá einni jörð til annarrar. Með í för voru Indriði litli og hálfbróðir hans, Arnaldur Jónsson, sonur Önnu, sem var sjö árum eldri en Indriði. Frá fæðingarári Indriða og fram til þess að fjölskyldan fluttist til Akureyrar 1939 bjuggu þau á níu bæjum í vestanverðum Skagafirði, fyrst í Lýtingsstaðahreppi, en síðan úti í Staðar- og Seyluhreppi.

Þeir sem hafa einhverja nasasjón af kjörum og ævi þeirra sem ekki áttu sjálfir jarðnæði á síðari öldum þekkja vel þetta sífellda rutl sem var á fólki í þeirri stöðu. Jarðeigendur, sem hvort heldur er gátu búið fjarri eða nær, fengu fólk til að manna jarðir sínar gegn afgjaldi og til að viðhalda og byggja upp hús og garða en byggðu því svo út á næstu eða þarnæstu fardögum til að rýma fyrir einhverjum öðrum, tilefnið þurfti oft ekki að vera merkilegt.

Þorsteinn og Anna, foreldrar Indriða, eignuðust aldrei eigið jarðnæði en til að stunda búskap var eina leiðin að semja sig að því sem jarðeigendurnir kusu í það og það skiptið. Fyrir vikið var oft staldrað stutt við á hverjum stað.

Lausn á ljótu máli

Sumarið 1934 fór að bera á undarlegum atburðum á bænum Grófargili í Seyluhreppi í Skagafirði. Þar bjuggu þá ung hjón, Helgi Jónsson og Kristín Jónsdóttir. Hjá þeim í heimili hafði verið gömul kona sem veiktist og var hún í kjölfarið flutt á sjúkrahúsið á Sauðárkróki þar sem hún lést. Eitthvað varð eftir af dótinu hennar á bænum. Þegar ungu hjónin voru við heyskap á engjum síðla sumars 1934 var dót gömlu konunnar fært úr bænum og út á hlað þar sem það lá þegar hjónin komu aftur heim úr heyskapnum.

Þetta þótti meira en lítið undarlegt. Á næstunni bar fleira slíkt við. Farið var í bæinn og ýmislegt hreyft eða það eyðilagt, helst í skjóli myrkurs eða ef enginn var heima. Þetta spurðist út og var farið að tala um að draugagangur hefði komið upp á Grófargili. Lætin mögnuðust síðan. Byrjað var að eiga við ýmislegt í bænum eða í útihúsum jafnvel um miðjan dag og að því kom einn daginn að bóndi þóttist verða var við að einhver var í bænum, reyndi að króa þessa veru af en hún komst þá út um loftglugga á bænum og hvarf síðan ofan í gilið sem bærinn er kenndur við.

Gerðar voru tilraunir til að hafa uppi á draugnum en þær báru ekki árangur og áfram hélt ágangurinn. Steininn þótti taka úr þegar ungt barn hjónanna var tekið úr vöggu og sett á gólfið í baðstofunni. Var hjónunum mjög brugðið og varð úr að þau fóru af jörðinni vorið 1935 og leit ekki út fyrir að aðrir vildu taka við ábúðinni.

Jarðeigendurnir hugsuðu nú ráð sitt. Varð úr að þeir sömdu við Þorstein Magnússon, föður Indriða G., um að hann fengi jörðina til ábúðar með vildarkjörum ef honum tækist að kveða niður draugaganginn. Sagt var að hann hefði fengið munnlegt leyfi sýslumanns, Sigurðar Sigurðssonar á Sauðárkróki, til að skjóta á drauginn, en honum var þó bannað að miða hátt. Mun Þorsteinn hafa haft vopn til reiðu í þessu skyni.

Spurðist þetta út um héraðið. Þorsteinn var um sína daga þekktur hagyrðingur í Skagafirði og margar vísur hans urðu fleygar. Orti hann háðsvísu um drauginn og þann ófögnuð sem af honum væri sem víða fór og má vera að hún hafi borist „draugnum“ til eyrna.

Land og synir

Á meðan Þorsteinn Magnússon og Anna Jósepsdóttir bjuggu með sonum sínum Indriða og Arnaldi á Grófargili árið 1935 til 1937 bar aldrei á draugagangi, en Þorsteinn var honum þó viðbúinn, kominn með munnlegt skotleyfi á drauginn.

Þegar Indriði svo settist niður á síðari hluta sjötta áratugar 20. aldar til að skrifa skáldsöguna Land og syni notaði hann þennan stað sem grundvöll að staðfræði sögunnar. Áin sem rennur neðan við bæinn, gilið, engin og vegurinn sem liggur neðan við bæinn fengu samastað í textanum og inn í þetta landslag smíðaði Indriði söguna um feðgana Ólaf og Einar sem horfa upp á drauminn um gott líf í sveitum landsins renna úr höndum sér. Eftir að Ólafur gamli deyr ákveður sonurinn Einar að snúa baki við sveitinni og þeim mögru kostum sem landbúnaðurinn býr honum og hefja nýtt líf í þéttbýlinu. Hann drepur því bústofninn, gerir upp skuldir búsins við Kaupfélagið og selur nábúa sínum jörðina. Það flækir reyndar málin að í millitíðinni hefur Einar hafið ástarsamband við dóttur nágrannans, Margréti Tómasdóttur, og hún leggur hart að honum að verða eftir, að hætta við allt og fara að búa, en jafnvel aðdráttarafl hennar og yndisleiki stöðvar Einar ekki. „Þegar maður fer þá verður maður að fara allur,“ segir hann. Það eru engir skreppitúrar í sveitina um helgar. Á milli borgar og sveitar liggur líkt og múr og maður velur annað hvort eða.

Hinir sönnu draugar voru því ekki þeir sem gerðu fólki glettur og færðu koppa og kirnur úr stað, heldur þeir sem færðu samfélagið til og andspænis þeim draugagangi dugði ekki að hafa byssuleyfi. Þau Þorsteinn og Anna fóru frá Grófargili vorið 1937 og í húsmennsku í Varmahlíð, sem er raunar rétt handan við túnhornið á Grófargili. Árið 1939 hættu þau búskap endanlega, fluttu til Akureyrar og hófu nýtt líf á mölinni.