Íslenskt handverk í hávegum

Safnasafnið, ein af perlum Eyjafjarðar, var stofnað þann 17. febrúar 1995 af hjónunum Níelsi Hafstein myndlistarmanni og Magnhildi Sigurðardóttur geðhjúkrunarfræðingi. Stendur nú yfir sýning á stafaklútum, sniðum og efnisbútum síðustu aldar, en hún fer fram í Verslun Ásgeirs G. Gunnlaugssonar & Co sem staðsett er í safninu.

„Þetta er einstaklega falleg kynning stafaklúta og sýnishorna, en höfundar þeirra þó flestir ókunnir,“ segir Níels. „Þó má nefna Kristínu Maríu Kristinsdóttur (19282016), Kópavogi, Jóhönnu Jóhannsdóttur (1918–1985), Reykjavík og Jennýju Karlsdóttur á Akureyri.“

Hann segir stafaklúta hafa verið notaða víðs vegar við heimakennslu stafrófsins, um tíma í barnaskólum á Íslandi, kvenna- og hússtjórnarskólum og gamla Kennaraskólanum í Reykjavík. Var ýmist saumað í fíngerða eða grófa dúka eftir efnum og aðstæðum, þeir voru lengi varðveittir sem erfðagripir í fjölskyldum en hafa nú týnt tölunni og fáir eftir í söfnum.

Ef horft er á sögu íslenskra hannyrða má vel taka undir orð Níelsar, en í bókinni Íslenskur útsaumur, sem gefin var út 1985, segir eftirtektarvert hve fáir stafaklútar hafa varðveist hérlendis miðað við annars staðar í heiminum. Einnig er líklegt að horft hafi verið í efnisnotkun, en talið er að aðallega hafi það verið efnameiri konur sem gátu veitt sér þann munað að stunda útsaum sem slíkan. Tekið hefur verið eftir því að gjarnan hefur verið unnið eftir erlendri fyrirmynd, en á klútana vantar stundum íslensku stafina, þ, æ og ö.

Níels vill koma því til lesenda Bændablaðsins að eigendur stafaklúta og sýnishorna í vinnubókum sem myndu vilja koma slíku efni á framfæri innan safneignarinnar í faglegri umfjöllun, eru hvattir til að senda af þeim ljósmyndir svo hægt sé að meta og staðfesta uppruna þeirra.

„Allt efni sem berst safninu að gjöf verður efnisgreint, bæði undirlag og garn, ljósmyndað og skráð, búið um í öskjum, og jafnvel gefið út í sýnisbók. Um leið er kallað eftir vinnubókum kvenna sem lærðu til klæðskera, listvefnaðar eða útsaums til að tengja á sama hátt fortíð og þá lifandi þróun sem nú á sér stað innan hvers konar hannyrða til daglegs brúks, en ekki síst fegurðarauka þar sem listin kemur við sögu og auðgar andann,“ segir Níels, sem bætir því við að þessi viðleitni safnsins sé reist á þeirri vissu að konur hafa um langt skeið unnið í þögn eða leynd að hugðarefnum sem eiga erindi í verklegu samhengi og sögu textíllistar þjóðarinnar.

Safnið hefur þá sérstöðu meðal listasafna hérlendis að safna jöfnum höndum list eftir alþýðu sem og lærða – og, eins og segir á vefsíðu þess, „á þremur áratugum tekist það sem ólíklegt þótti, að færa alþýðulistina af jaðrinum inn að miðju og lokka jafnframt skólaða nútímalistamenn til heilladrjúgs samstarfs.“