Geðheilsa drottninga skiptir máli

„Þegar ég keyrði hingað austur með tvo kassa af suðandi flugum aftur í, var það vissulega heillandi, en á sama tíma spurði ég sjálfa mig: Hvernig dettur þér í hug að gera þetta? Ég gat ekki svarað því, en ég sé ekki eftir neinu, þetta hefur verið bæði gaman og gefandi,“ segir Agnes Geirdal, býflugnabóndi á Galtalæk í Biskupstungum, en undanfarin 14 ár hefur hún verið með býflugnabú þar í skóginum, eða alveg frá því hún og Guðfinnur Eiríksson, maður hennar, fluttu búferlum frá Reykjavík í uppsveitir Árnessýslu.

„Býflugnaævintýri mitt á upphaf sitt í því að ég kom á heimili Ásthildar Magnúsdóttur þegar ég var í textílnámi í Myndlistaskólanum í Reykjavík. Hún kenndi okkur vefnað og við nemendurnir fórum í heimsókn til hennar á Selfoss. Inni í stofu hjá henni stóðu nokkrir hvítir frauðkassar sem vöktu forvitni mína. Þeir reyndust vera tilvonandi býflugnabú Ásthildar og hún hvatti mig til að prófa sjálf að gerast býflugnabóndi.

Ári seinna fór ég á námskeið í býflugnarækt, þegar hvað mest var að gera hjá mér. Ég var að vinna að lokaverkefni í textílnáminu og við hjónin nýbúin að ákveða að selja húsið okkar í Reykjavík, henda fullorðnu sonum okkar út af heimilinu og flytja hingað austur að Galtalæk, þangað sem foreldrar mínir höfðu flutt rúmum tíu árum áður.

Galtalækur er í Bræðratungusókn og það vildi svo til að sú sókn átti að sjá um skemmtiatriði á þorrablóti sveitarinnar það árið og við nýbúarnir vorum umsvifalaust virkjaðir. Við keyrðum austur í Tungur í hverri viku til að æfa frumsamin leikatriði og höfðum engan tíma til að sýna húsið okkar í bænum fyrir væntanlega kaupendur. Á þessu þorrablóti vorum við hjónin á hátindi okkar listræna ferils á sviði,“ segir Agnes sposk og bætir við að hún hafi dregið Guðfinn með sér á býflugnanámskeiðið og látið hann sitja tímana, því hún hafði engan tíma til að mæta.

„Ég tók samt prófin, en þegar ég fékk skilaboð frá Býflugnaræktendafélagi Íslands um að flugurnar sem ég hafði pantað væru komnar, þá fékk ég smá áfall, ég vissi ekkert hvað ég væri búin að koma mér út í. Ég fékk tvö bú, tvo kassa fulla af flugum, tvær drottningar með sínar þernur, um tuttugu þúsund flugur.

Ég hringdi í örlagavaldinn Ásthildi og sagðist ekki treysta mér í þetta, en hún sagði að ég yrði að taka búin að mér, það væri ekki aftur snúið, flugurnar væru komnar. Ég brunaði í bæinn að sækja suðandi smádýrin og hér hef ég búið með flugur síðan. Býflugur eru skógardýr og þær una hag sínum vel í skóginum á Galtalæk.“

Tvö þúsund egg á dag

Agnes segir það vera mikla kennslu í líffræði að vera býflugnabóndi. 

„Hvert bú getur verið margir kassar með einni drottningu og mörg þúsund þernum. Drottning verpir um tvö þúsund eggjum á dag og hún getur lifað í þrjú til fimm ár. Flugurnar fljúga tvo til fimm kílómetra frá búunum en veður hefur mikil áhrif á þær og afkomu búanna.

Hiti, vindur og úrkoma skipta þar mestu. Rigningarsumur eru ekki góð fyrir búin, því flugurnar eru svolítið pjattaðar, þær eru ekki mikið fyrir að fljúga út í rigningu, enda eiga þær hvorki stígvél né regnhlífar.

Umhleypingar á vetrum geta líka orðið til þess að flugur deyja, en þær liggja í dvala yfir veturinn. Ef það kemur hlýr veðurkafli fljótlega eftir áramót þá eiga flugurnar það til að vakna og fara á stjá, sem er ekki gott. Í miklum umhleypingum er hætta á að búin fari illa.

Búin geta líka átt það til að svelta ef þær fara of snemma af stað og allur gróður er enn í dvala. 

Eftirsóknarverðast er að það sé kalt allan veturinn, helst frost og snjór, en lofti þó vel um búin.“ 

Agnes segir að á góðum sumrum þurfi ekki að sinna búunum mikið. „Ég var mjög samviskusöm fyrst og fór að athuga búin á sjö daga fresti. Eftirlitið felst í því að lyfta upp hverjum ramma og skoða hvort eitthvað sé að, hvort það sé komið drottningarhólf, hvort það sé nægt fæði, hvort drottningin sé að verpa og annað slíkt.

Í býflugnabúskap fer maður smám saman að þekkja flugurnar og bera kennsl á hvort það sé til dæmis streitulykt í búunum. Ég heyri á suðinu í þeim hvort það sé einhver pirringur eða hvort þær mali af sælu og sátt, en karakter í hverju búi fer eftir því hvernig geðheilsan hjá drottningunni er.

Nú orðið kann ég líka að lesa í hreyfingar flugnanna, en hvernig þær fljúga segir ýmislegt. Stundum taka flugurnar upp á því að stinga af, sem kallað er „að sverma“, en þeirra eðli er jú að fjölga sér, búa til fleiri drottningar, sem þær gera ýmist með því að verpa inni í búi eða með því að stinga af.

Ef það fer ekki nógu vel um þær í búinu þá stinga þær af og drottningin með, þá er maður búinn að missa búið út í buskann. Það þarf að vera dálítið á tánum í kringum þennan búskap, læra að þekkja flugurnar og bera virðingu fyrir þeim, ekki trufla þær of mikið, því þær eru viðkvæmar fyrir áreiti og eru flóttadýr. Þetta er eins og með aðrar skepnur, við lærum mest af umgengi við þær.“

Hunang er eins og vín

Agnesi finnst skemmtilegt og dýrmætt að leyfa ömmustelpunum sínum að taka þátt í býflugnabúskapnum, að fylgjast með hvernig hunang verður til, enda eru litlu skotturnar hennar sólgnar í hunang.

„Á haustin er okkar uppskerutími, en magnið sem búin gefa af sér af hunangi er mjög misjafnt eftir árum og einstökum búum.

Annað árið mitt með flugurnar varð annað búið strax mjög stórt, en ekki hitt. Minna búið gaf mér sex kíló af hunangi, en hitt búið gaf mér þrjátíu og sex kíló. Munurinn getur því verið mjög mikill og fer eftir því meðal annars hversu dugleg drottningin er að verpa.

Þegar ég tek hunangið úr búunum að hausti þá er ég í raun að stela hluta af vetrarforða flugnanna, en ég fóðra þær síðan á sykurvatni fram á haust. Ég yfirvetra búin á tveimur til þremur kössum, en hver kassi er með tíu ramma. Yfir sumartímann ná flugurnar oft að fylla þrjá til fimm kassa.“

Eins og er selur Agnes ekki frá sér hunangið í verslanir, hún segir það aðallega vera til einkanota, fyrir heimilið, vini og vandamenn, en þó selji hún á markaði í sveitinni og beint frá býli ef fólk bankar upp á.

„Hunang er eins og vín, bragðið er misjafnt eftir því hvaðan það kemur. Í skógi býflugna minna vaxa villt íslensk blóm og þar er fífillinn friðaður, en flugurnar nýta sér allt, líka trjákvoðu, skítinn af grenilúsinni og fleira. Hjá okkur vex líka valmúi sem gefur sérstakt bragð. Þegar við býflugnabændur höfum verið með kynningu á okkar hunangi, finnur fólk að ekkert hunang smakkast eins.“

Tengdadæturnar áhugasamar í skógræktinni

Agnes er ekki aðeins býflugnabóndi, hún er líka stoltur skógarbóndi í félagi með stórfjölskyldunni.  „Þegar foreldrar mínir, Sigurbjörg Snorradóttir og Njörður Geirdal, keyptu jörðina Galtalæk fyrir tæpum fjörutíu árum, þá var það fyrst og fremst til ræktunar á nytjaskógi og við settum strax niður plöntur fyrsta árið.

Við Guðfinnur fluttum lögheimili okkar að Galtalæk fyrir sextán árum en fluttum þangað alkomin tveimur árum síðar. Á næstu jörð við hliðina, hingað í Borgarholt, fluttum við Guðfinnur svo fyrir átta árum,“ segir Agnes og bætir við að nágrannabóndi hennar heitinn, Sveinn í Bræðratungu, hafi hvatt þau til að kaupa jörðina.

„Hann vildi ekki fá ókunnugt fólk sem nágranna, með hesta kannski, en við gátum ekki annað en hlegið því við vorum alltaf að stugga við kindunum hans Sveins sem komu stundum yfir til okkar á Galtalæk. Mér fannst þessi hvatning Sveins mikil meðmæli, hann var þá eftir allt saman ánægður með okkur sem nágranna,“ segir Agnes og bætir við að móðir hennar búi enn á Galtalæk, en faðir hennar lést fyrir tveimur árum.

„Synir okkar Guðfinns og fjölskyldur þeirra eru líka hér öllum stundum og taka þátt í skógræktinni, þau eru alltaf að brasa eitthvað. Við erum lánsöm með tengdadætur því þær hafa báðar mikinn áhuga á skógrækt. Björk, tengdadóttir okkar, er vöruhönnuður og kennir smíði í grunnskóla, hún notar mikið efni úr skógi í kennslu. Fyrir þremur árum voru hún og tónlistarkennari vinur hennar með sumarnámskeið hér á Galtalæk fyrir grunnskólabörn. Þar var unnið við að tálga og tónlist samin í skóginum.“

Fyrsta kynslóð skógarins á Galtalæk

Agnes segir heilmikið puð að vera skógarbóndi, t.d. þurfi að koma niður ótal litlum plöntum í hvaða veðri sem er, en þau hafa alltaf reynt að klára gróðursetningu hvert ár fyrir 17. júní.

„Eftir því sem skógurinn stækkar þá fækkar vissulega gróðursetningum, en mesta vinnan núna felst í að hirða skóginn, grisja og kvista, taka neðstu greinarnar þegar tré er komið upp í vissa hæð, til að forða timbri framtíðar frá of stórum og of mörgum kvistum, en stærsti hlutur skógarins okkar er hugsaður sem nytjaskógur. Þetta er fyrsta kynslóð skógarins hér á Galtalæk sem hefur þurft að berjast áfram og mestu verðmæti hans felast í því að undirbúa jarðveginn fyrir nýja kynslóð skóga sem verða mun verðmætari til vinnslu skógarafurða.“

Agnes segir að í upphafi hafi þau fengið skógfræðing til að skipuleggja jörðina til skógræktar og leiðbeina með hvaða plöntur hentuðu. „Hann seldi foreldrum mínum þá hugmynd að Galtalækur væri tilvalin jörð fyrir lerki og settar voru niður um sextíu og þrjú þúsund lerkiplöntur fyrstu tvö árin. Fáar þeirra lifðu af, það var barrfellir í lerkinu, mögulega ranabjalla og fleira. Þetta var mikið áfall og dýrt, því á þeim tíma höfðum við ekki aðgang að plöntum hjá Skógrækt ríkisins. Þær fáu greni- og furuplöntur sem við höfðum stolist til að stinga niður, þvert á ráð skógfræðingsins, þær lifðu vel.

Í skóginum okkar eru mikil náttúruleg afföll og fyrir vikið er hann ekki mjög þéttur og fjölbreyttur, en skógrækt er hugsuð tvö hundruð ár fram í tímann. Því miður hefur skógrækt hjá bændum verið hent á milli ráðuneyta frá því við byrjuðum í þessu, en hér áður fyrr höfðum við góðan aðgang að vísindamönnum og milli skógarbænda var góð samvinna. Landshlutabundin skógræktarverkefni voru lögð niður og fóru undir deild hjá Skógrækt ríkisins, en við það hvarf púðrið og nándin hjá skógarbændum. Þegar svo Landgræðslan og Skógrækt ríkisins voru sameinuð, þá var skógræktinni ýtt út í horn og fjölmörgum skógfræðingum sagt upp, því nú þykir fínna að rækta upp mýrar og votlendi.

Pólitískar ákvarðanir hafa orðið til þess að skógarbændur eru orðnir útundan. Ég var formaður skógarbænda lengi vel, en það er slítandi að vera sá sem ber upp óvinsælar ábendingar,“ segir Agnes og bætir við að engan bilbug sé að finna hjá stórfjölskyldunni á Galtalæk, þau ætli ótrauð að halda áfram að sinna skógræktinni.

Saga kynslóða í fjósinu

Barnabörnin sækja stíft að vera hjá Agnesi ömmu í sveitinni, enda ævintýraveröld, hvort sem þau leika sér úti í náttúrunni, í bílabragganum hjá afa eða í fjósinu hjá ömmu. „Rigningarsumarið þegar eldri sonur okkar gifti sig og bauð til sveitabrúðkaups hér í Borgarholti, fjarlægðum við innvols úr fjósinu sem áður hýsti kýr fyrri eigenda, við máluðum, lögðum pallaefni á gólfin og gerðum huggulegt fyrir brúðkaupsgestina.

Síðan þá hefur fjósið verið mín vinnustofa og leiksvæði ömmustelpnanna. Ég tími ekki að henda gömlum hlutum, hér í fjósinu er saga margra kynslóða, hlutir frá forfeðrum og formæðrum okkar, til dæmis rokkur frá langömmu minni.

Hér er líka barnahorn og leiksvið þar sem ömmustelpurnar setja upp frumsamdar sýningar. Þær vinna hér daginn út og inn, mega nota allt hráefni sem þær finna, ull, tré, tölur, efnisbúta, garn og fleira. Ég er í fullri vinnu sem amma, enda vil ég að krakkarnir læri gömlu handbrögðin, að spinna, smíða, prjóna og tálga.“