Sigrar í sameiningu eða hvað?
– Saga þorskastríðanna, 1976–2026
Fyrr í sumar minntumst við Íslendingar þess að hálf öld var liðin frá lokasigri í þorskastríðunum, baráttunni við Breta og fleiri um full yfirráð yfir auðlindum sjávar undan Íslandsströndum. Hinn 1. júní 1976 sömdu breskir og íslenskir ráðamenn um viðurkenningu Bretlands á 200 mílna efnahagslögsögu og fyrir árslok voru síðustu bresku togararnir horfnir á braut, væntanlega fyrir fullt og allt.
Æ síðan hefur sögu þorskastríðanna verið haldið á lofti og skyldi engan undra. Landhelgisbarátta Íslendinga snerist um lífshagsmuni og saga þorskastríðanna er þjóðarsaga. Hún geymir dýrmætan lærdóm fyrir smáríki í hörðum heimi. Að ýmsu er þar að huga. Þótt Íslendingar muni þorskastríðin gjarnan þannig að þjóðin hafi ætíð staðið saman, mótað alþjóðlegan hafrétt og fagnað fullum sigri er sagan flóknari þegar betur er að gáð. Það verður hún líka þegar hún er sögð með það eitt að leiðarljósi að greina sem best frá því sem gerðist frekar en að freistast til þess að nýta liðna tíð í pólitískum tilgangi. Sagan af því hvernig saga þorskastríðanna hefur verið sögð er í raun eins skemmtileg og fræðandi og saga atburðanna sjálfra.
Byrjum samt á því að rekja helstu atvik til sjós og lands. Á nítjándu öld réðu Bretar lögum og lofum á úthöfunum og festu í sessi þá meginreglu að landhelgi ríkja skyldi vera þrjár sjómílur. Árið 1901 sömdu þeir við danska valdhafa um þá línu umhverfis Ísland og þótt Íslendingum mislíkaði það þegar fram liðu stundir var lítið til ráða. Byrlegar blés svo eftir seinni heimsstyrjöld. Í Bandaríkjunum eignuðu stjórnvöld sér landgrunnið undan ströndum þeirra og tóku sér jafnframt rétt til að stjórna fiskveiðum ofan þess. Allmörg ríki Rómönsku-Ameríku gengu enn lengra og gerðu jafnvel tilkall til 200 mílna lögsögu. Hér í norðurhöfum úrskurðaði Alþjóðadómstóllinn í Haag auk þess að Norðmenn mættu nota grunnlínur til að hafa flóa, firði og skerjagarð innan sinnar fjögurra mílna landhelgi.
Nú var lag að fylgja í kjölfar annarra. Á fjögurra ára tímabili, 1948–1952, voru landgrunnslögin sett um rétt Íslendinga til hafsbotnsins og verndun fiskimiða, samningnum um þriggja mílna landhelgi sagt upp og fiskveiðilögsagan færð út í fjórar mílur. Breskir útgerðarmenn svöruðu með því að koma í veg fyrir landanir íslensks ísfisks ytra en ráðamenn í Moskvu sáu sér leik á borði og sömdu við Íslendinga um viðamikil vöruskipti, í miðju köldu stríði. Valdhafar í Washington urðu uggandi og Bretar létu undan um síðir.
Áfram þróaðist hafréttur okkur í vil og haustið 1958 færði ríkisstjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags lögsöguna út í 12 mílur. Nú svöruðu Bretar með því að senda freigátur hennar hátignar á miðin og þjóðin sameinaðist í andúð sinni á slíkum aðförum. „Við semjum ekki við Breta, við sigrum þá!“ sagði sósíalistinn Magnús Kjartansson á fjölmennum mótmælafundi í Reykjavík.
Bretum tókst að verja togara sína en 12 mílna lögsögu óx fylgi á alþjóðavettvangi og árið 1961 gáfu þeir aftur eftir. Samið var við ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks sem þá var komin til valda. Bretar féllust á nýju lögsöguna en fengu í staðinn það skýra og samningsbundna loforð að kæmi til frekari ágreinings mætti skjóta honum til Alþjóðadómstólsins í Haag.
Friður ríkti í áratug. Þá komust Framsóknarflokkur og Alþýðubandalag aftur til valda, ásamt hinum nýju Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Þessi stjórn ákvað að hunsa samninginn við Breta og færa lögsöguna einhliða út í 50 mílur, frá 1. september 1972. Vernda yrði fiskistofna fyrir ofveiði og þá hlytu útlendingar að víkja.
Nú gerbreyttist vígstaðan á miðunum. Togvíraklippur voru komnar til sögunnar, eina framlag Íslendinga til hernaðarsögunnar ef svo má segja. Varðskipsmenn skáru á togvíra af miklum móð og veiðiskapur Breta varð mun erfiðari fyrir vikið. Sama gilti um Vestur-Þjóðverja sem neituðu líka að viðurkenna hina nýju línu. Valdhafar í Lundúnum kinokuðu sér í fyrstu við að senda herskip á vettvang en létu svo undan kröfum útgerðarmanna og sjómanna. Til harkalegra árekstra kom á hafi úti og íslensk stjórnvöld hótuðu stjórnmálaslitum en málamiðlun náðist síðla árs 1973, samkomulag um frekari veiðar Breta í tvö ár með nokkrum hömlum.
Sá friður var úti tveimur árum síðar. Þá var alþjóðasátt um 200 mílna efnahagslögsögu í augsýn og slíkt skref var stigið hér. Bretar skynjuðu ekki tímans þunga nið, sendu herskip enn á miðin og nú urðu ásiglingar jafnvel enn ofsalegri en áður. Mildi var að varðskip sukku ekki, stjórnmálasambandi var slitið og sumarið 1976 sáu breskir valdhafar loksins að leikurinn var úti.
Þetta eru helstu staðreyndir sem vart er unnt að deila um. Aftur á móti má rökræða val þeirra og ekki síður túlkanir. Fljótlega eftir að átökunum lauk byrjuðu þeir sem stóðu í stafni að segja frá sínum þætti, helst þjóðþekktir skipherrar Gæslunnar en líka sumir embættismenn og stjórnmálamenn. Þeir sáu söguna frá sínum sjónarhóli eða stjórnpalli eins og gefur að skilja. Skipherrarnir kenndu breskum sjóliðsforingjum og skipstjórum dráttarbáta um árekstra og létu jafnvel í veðri vaka að þeir hefðu haft fyrirskipanir úr landi um að sökkva varðskipunum eða stórskemma þau.
Vissulega kom fyrir að freigátukapteinar bæðu um leyfi í Lundúnum til þess að beita fallbyssum eða hóta því að minnsta kosti. Við því var aldrei orðið enda hefðu slíkar árásir eins NATO-ríkis á annað verið fordæmdar hér og víðar. Samt gat mikið gengið á. Árið 1981 skrifaði ungur og efnilegur stjórnmála- fræðingur um síðasta þorskastríðið og komst þar skemmtilega að orði um viðureignir freigátanna og Baldurs, skuttogara sem Landhelgisgæslan tók í þjónustu sína og reyndist heldur betur skeinuhættur. „Það er athyglisvert hvað Bretar voru óheppnir að „hitta“ svo oft þetta horn skuttogarans,“ sagði Albert Jónsson, fræðimaðurinn sem hér um ræðir. Síðar varð hann sendiherra, ráðgjafi ráðherra í utanríkismálum og sérfróður á þeim vettvangi.
Stjórnmálamenn hömpuðu atbeina síns flokks og fundu að linkind hinna. Lúðvík Jósepsson var óskoraður leiðtogi Alþýðubandalagsins í landhelgismálinu og sjávarútvegsráðherra þegar fiskveiðilögsagan var færð út í 12 og 50 mílur. Aldrei vildi hann gefa tommu eftir, hvað þá mílu. Í endurminningum sínum um þessa sögu fór hann hörðum orðum um stjórnmálamenn í öðrum flokkum sem voru stundum sáttfúsari eða raunsærri en hann.
Þetta gagnrýndi Jón Þ. Þór, sá sagnfræðingur sem hefur manna mest skrifað um íslenskan sjávarútveg á síðustu öld. „Engin ástæða er til að úthrópa þá sem öðruvísi vildu fara að sem hálfgerða svikara við málstaðinn,“ skrifaði Jón réttilega: „Þeir höfðu sín rök og sjónarmið og þegar öllu er á botninn hvolft réð það kannski úrslitum að tíminn var okkur hallkvæmur.“
Skrif fræðimanna lituðust ekki af því að þeir höfðu verið í eldlínunni. Fljótt leyfðu sumir sér líka að vekja máls á því til hvers hefði verið barist. „Höfum við unnið fullnaðarsigur?“ Þannig spurði Jakob Jakobsson, sá merki fiskifræðingur, í ræðu á sjómannadeginum í Neskaupstað árið 1977. Honum fannst illt í efni að ráðamenn teldu óhætt að hafa sóknina nær óhefta fyrst útlendingunum hefði verið stjakað á brott. Skammsýni og sérhagsmunir virtust öllu ráða.
Nokkrum árum síðar var ljóst að takmarka yrði þorskveiðar svo að menn þurrysu ekki miðin, meðal annars á nýjum skuttogurum í mörgum plássum. Eftir á að hyggja urðu þeir of margir of fljótt þótt skilja verði kapp fólks á hverjum stað. Kvótakerfi var komið á og síðan þróaðist það í tímans rás með veiðiheimildum sem má framselja og veðsetja sem eign væri. Kvóti færðist frá þeim minni til hinna stærri. Það sem var hagræðing í augum sumra fannst öðrum ósvinna, ekki síst þeim sem vildu og vilja taka af öll tvímæli um það að þjóðin eigi fiskinn í sjónum.
Í þeim hópi var Guðmundur Kjærnested, skipherra á flaggskipum Gæslunnar í þorskastríðum áttunda áratugarins og sannkölluð þjóðhetja. „Ég segi fyrir mig,“ sagði Guðmundur um síðustu aldamót, „að ég hefði ekki staðið í þessari baráttu öll þessi ár ef ég hefði getað ímyndað mér að staðan yrði svona nokkrum árum síðar.“
Oft hefur verið vitnað til þessara orða. Þorskastríðin verða þannig vopn í stjórnmálabaráttu samtímans og mörg önnur dæmi mætti nefna. Árið 2006 var þess til dæmis minnst að þrír áratugir voru liðnir frá lokum síðasta þorskastríðsins. Þá kom út veglegt fylgirit Morgunblaðsins, „Átökin um auðlindina“. Þar var Geir Hallgrímsson í fyrirrúmi, forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins þegar barist var til sigurs árið 1976. Aftur á móti var varla minnst einu orði á Lúðvík Jósepsson, væntanlega með þeim rökum að hann var þá í stjórnarandstöðu. Aðdáendum Lúðvíks, sem náðu langt út fyrir raðir hins gamla og horfna Alþýðubandalags, fannst hins vegar illa að honum vegið. Einn spurði svona: „Hvernig í veröldinni tókst mönnum að gefa út 24 síðna blað um þorskastríðin … án þess að minnast einu orði á Lúðvík Jósepsson?“
Við gætum tínt til fleiri dæmi, meðal annars rifrildi um það hvort Framsóknarmenn eða Sjálfstæðismenn hefðu varið hagsmuni Íslands betur. „Undirlægja Framsóknarmanna er þekkt,“ sagði einn í síðarnefnda liðinu í skoðanaskiptum á Fésbók og þá varð öðrum ekki orðavant: „Þetta eru mestu ósannindi sem ég hef lengi lesið. Þó að ég sé ekki Framsóknarmaður vita allir að Framsókn dró Íhaldið á hárinu.“ Það segir kannski sitt um minni söguvitund landsmanna að á hálfrar aldar afmæli lokasigursins góða hefur lítið sem ekkert verið karpað um það hvaða stjórnmálaleiðtogi eða flokkur stóð sig best í baráttunni. En kannski höfum við bara öðlast skýrari sýn á þessa sögu eftir því sem tíminn líður og öldur lægir?
Þá þurfum við reyndar að huga næst að því hvernig þorskastríðin hafa verið notuð í umræðum um stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Fyrst má nefna að því hefur gjarnan verið haldið fram að við Íslendingar höfum ætíð verið í fararbroddi. Kröfugerð Íslendinga í landhelgisbaráttunni varð „kjarninn í nýjum alþjóðalögum“, sagði einn valdhafinn árið 2003 og þremur árum síðar lýsti annar þeirra alþjóðaþróun á sviði hafréttar þannig að Ísland hefði verið „leiðandi í þeirri vinnu“.
Þorskastríðin hefur líka borið á góma þegar rætt er um Evrópumál. Það sást vel í deilum um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu undir lok síðustu aldar. „Ég er á móti þessu drasli öllu af því ég vil ekki Evrópubandalagsflotann á nýjan leik inn í landhelgina,“ sagði einn andstæðinganna, Steingrímur J. Sigfússon. Hann var lengi í sama forystusæti og Lúðvík Jósepsson gegndi fyrir Alþýðubandalagið á Austfjörðum.
Viðlíka stef áttu eftir að hljóma oftar á nýrri öld. „Hvar er Lúðvík Jósepsson Icesavemálsins?“ Þannig spurðu liðsmenn Indefencehópsins vorið 2009 og svo í framhaldi af því: „Hvernig ætli landhelgisdeilurnar hefðu endað ef „mjúka leiðin“ hefði verið farin í samningum við Breta?“ Um svipað leyti var tekist á um þá stefnu ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Stjórnarliðar voru ekki samstiga og Jón Bjarnason sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra reyndist einn harðasti andstæðingur þess að Ísland gengi í sambandið. „Þeir sem muna stækkun landhelginnar trúa ekki að nú skuli vera til sá Íslendingur sem vilji framselja hana,“ sagði hann vígreifur. Í liði stjórnarandstæðinga vitnaði Gunnlaugur Þór Þórðarson líka í landhelgissöguna eins og hann þekkti hana. „Ef núverandi ríkisstjórn hefði verið við völd í síðasta þorskastríði þá hefði hún örugglega sótt um aðild að breska heimsveldinu!“ þrumaði hann yfir þingheim.
Að vísu reyndu sumir í ráðherraliðinu einnig að beita þorskastríðunum í þágu síns málstaðar. Þannig kvaðst Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra sannfærður um að Íslendingar gætu náð hagstæðum aðildarsamningi við Evrópusambandið og rökin voru meðal annars sótt í landhelgissöguna: „Ef menn hefðu haft sömu viðhorf og sumir þeirra háttvirtu þingmanna sem hér hafa talað í dag á tímum þorskastríðanna, ja, herra guð. Ekki hefði ég treyst slíkum mönnum til að semja um hag Íslands ef menn ganga til samninga með því hugarfari fyrir fram að þeir hljóti að tapa.“
Svona var liðin tíð notuð í orrahríð samtímans og það eru engin tíðindi. „Sagan var valdatæki, þá sem nú,“ skrifaði Guðrún Nordal, forstöðumaður Árnastofnunar, eitt sinn um sagnaritun á Sturlungaöld. Vissulega lifum við ekki á svo vályndum tímum en við tökumst á með orðum og höldum því vonandi áfram. Þar liggur grundvöllur frelsis og framfara.
Sjálfur byrjaði ég að rannsaka sögu þorskastríðanna um síðustu aldamót. Þá var maður ungur og djarfhuga sagnfræðingur, staðráðinn í að endurskoða viðtekin sannindi um liðna tíð. „Saga þorskastríðanna er merk saga smáþjóðar í hörðum heimi,“ skrifaði ég eitt sinn, „allt of merk til að hún sé gerð að væminni goðsögn um einhug og frumkvæði sem ekki var.“
Stundum hættir fólki einmitt til að ýkja sumt í þessari sögu, ekki síst sigrana, eininguna og frumkvæðið. Vissulega vannst lokasigur en öllum átökum við Breta lauk með einhvers konar samningum og málamiðlunum sem mæltust misvel fyrir. Stjórnarandstæðingar í Alþýðubandalagi og Framsóknarflokki kölluðu sáttina um lok fyrsta þorskastríðsins 1961 „landráðasamning“ og algera uppgjöf. Bretar voru ánægðir með bráðabirgðasamkomulagið um lyktir annars þorskastríðsins 1973 en hér heima logaði allt í illdeilum og lá við stjórnarslitum.
Á heildina litið verður því að segja að við gersigruðum ekki Breta hverju sinni, við sömdum við þá. Að sama skapi hefur einingin gjarnan verið ýkt. Liðsmenn Landhelgisgæslunnar sökuðu ráðherra um vesaldóm eða flokkspólitískt argaþras, sjómenn sökuðu Gæslumenn stundum um að standa ekki í stykkinu, andúðar gætti milli embættismanna í lykilstöðum og djúpstæðar deilur ríktu allan tímann á vettvangi stjórnmálanna. Auk þess voru skiptar skoðanir um grundvallarákvarðanir: hvenær og hvort semja ætti við andstæðingana eða hvort lúta ætti lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag.
Að sjálfsögðu var einhugur um lokatakmarkið, full yfirráð yfir Íslandsmiðum, en með því er aðeins hálf sagan sögð. Hvaða gagn væri til dæmis í greiningu á deilum um samfélagsgerð og ólíkar hugmyndastefnur ef breitt yrði yfir þær með því að segja að samstaða hafi nú ríkt um það meginmarkmið að bæta hag borgaranna? Gleymum hvorki einingunni né ágreiningnum. Við stóðum sundruð saman.
Við megum líka hafa varann á þegar rætt er um mótun hafréttar í heiminum. Á hafréttarráðstefnum Sameinuðu þjóðanna léku Íslendingar aldrei lykilhlutverk. Þegar á leið vorum við í fylkingarbrjósti á NorðurAtlantshafi en frumkvæði og forystu á heimsvísu var fyrst að finna í Norður- og Suður-Ameríku og síðar bættust nýfrjáls ríki í Afríku og Asíu í hópinn. Um margt má deila í þessari sögu en rás tímans verður aldrei haggað. Það sem gerðist í Rómönsku-Ameríku og víðar frá seinni hluta fimmta áratugar síðustu aldar varð ekki vegna ákvarðana og aðgerða Íslendinga á þeim áttunda. Í erlendum ritum um þróun hafréttar er þorskastríða og aðgerða okkar jafnan getið en nær aldrei þannig að við höfum ráðið för og aðrir fylgt.
Maður verður ekki minni föðurlandsvinur fyrir að nefna þetta og sjálfum finnst mér allt þetta liggja í augum uppi þegar vel er að gáð – eða eigum við kannski bara að ylja okkur við söguna eins og við vildum að hún væri? Valdhafar hverju sinni reyna gjarnan að móta sameiginlegar minningar þjóðarinnar, gera þær einfaldari að allri gerð og sveipaðar ljóma. En vandinn er sá að þá gleymist smám saman flókin saga þar sem rúm er fyrir ólíkar túlkanir og ályktanir.
Sagnfræðingar mótmæla einatt sögusmíð ráðamanna en mega sín ekki mikils, skrifandi fræðigreinar og lítt lesin rit, jafnvel sagðir neikvæðar nöldurskjóður sem sinni ekki þjóðarhag. Svavar Gestsson var vildarvinur og dýrmætur heimildarmaður um margt sem gerðist í heimi stjórnmálanna þegar hann lét að sér kveða í forystusveit Alþýðubandalagsins. Eitt sinn skrifaði hann að í rannsóknum mínum vildi ég „draga aðeins úr hetjuljómanum sem hvílir yfir landhelgismálinu í augum okkar flestra Íslendinga“. Og svo hélt hann áfram: „Stundum finnst mér Guðni ganga óþarflega vasklega fram í því. Af hverju megum við ekki eiga þennan eina hetjuljóma Íslandssögu tuttugustu aldarinnar í friði? En Guðna gengur gott eitt til; hann vill gæta jafnvægis eins og honum ber að gera sem vísindamanni.“
Í aðdraganda forsetakjörs 2016 varð gagnrýnin hvassari um stund. „Guðni talaði um að þorskastríðið væri goðsögn, vitleysa og hetjusagnir.“ Svo mælti Davíð Oddsson, forsetaefni og forsætisráðherra um árabil. Þar var of djúpt í árinni tekið en blessunarlega naut ég þess einnig að ræða við Davíð á vingjarnlegri nótum um þessar og aðrar örlagastundir í sögu þjóðarinnar. Í embætti sagði ég svo stundum að ólíku væri saman að jafna, að vilja láta til sín taka í heimi háskóla og fræða þar sem fólk skal vera gagnrýnið og óháð og verða síðan þjóðhöfðingi sem hefur það nánast skrifað í starfslýsingu sína að efla og styrkja sjálfsmynd þjóðarinnar, meðal annars með því að hampa merkum áföngum og áhrifum á alþjóðavettvangi.
Vandinn og vegsemdin felast í því að sameina hvort tveggja, glæsta sögu um baráttu smáþjóðar fyrir tilverurétti sínum og sjálfsagðar frásagnir af ágreiningi og átökum sem byggjast á ótvíræðum heimildum um það sem gerðist í raun. Þorskastríðunum er lokið. Segjum söguna í öllum sínum blæbrigðum.
Höfundur er sagnfræðingur og gegnir prófessorsstöðu í nafni Jóns Sigurðssonar við Háskóla Íslands. Síðar í mánuðinum gefur Sögufélag út nýtt rit hans, Vald hinna veiku. Saga landhelgismálsins, 1971‒1974.
