Við semjum ekki um grundvallarreglurnar

Þegar þjóðin verður spurð hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný verður mitt svar nei. Ekki vegna þess að ég hafni Evrópusamvinnu. Ísland á mikið undir góðum samskiptum við Evrópu, EESsamningurinn hefur tryggt okkur aðgang að innri markaðnum og ég skil vel rök þeirra sem horfa til evru, lægri vaxta og aukinnar samkeppni. En ákvörðun um að hefja viðræður verður að byggjast á því hvað aðildarviðræður eru í raun – og hvað þær eru ekki.

Aðildarviðræður við ESB eru ekki samningaviðræður milli tveggja jafnstórra kerfa um nýja millileið. Þær snúast í grunninn um að umsóknarríki taki upp sameiginlegt regluverk sambandsins, hið svokallaða acquis. Í samningsramma ESB fyrir Ísland var skýrt tekið fram að aðild fæli í sér tímabæra og skilvirka innleiðingu alls regluverks ESB. Þar var jafnframt tekið fram að sérstakt átak þyrfti af hálfu Íslands í sjávarútvegi, landbúnaði og dreifbýlisþróun.

Vissulega má semja um aðlögunartíma, varúðarákvæði og sérlausnir. Úttekt Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands á fyrri viðræðum sýnir að Ísland hafði náð slíkum lausnum í ýmsum köflum. En sama úttekt leggur einnig áherslu á að lausnir þurfi að rúmast innan grundvallarreglna sambandsins. Þar liggur kjarni málsins. Sérlausn innan sameiginlegs kerfis er ekki það sama og sjálfstjórn utan þess. Aðildarviðræður snúast fyrst og fremst um hvernig Ísland aðlagast ESB – ekki um hvort ESB leggi sameiginlegar stefnur sínar til hliðar fyrir Ísland.

Landbúnaður: stuðningur, en eftir reglum ESB

Það er rétt að Evrópusambandið styður landbúnað af miklum krafti. Það er gott og sýnir að Evrópuríki líta á matvælaframleiðslu, byggð og fæðuöryggi sem stefnumótandi hagsmuni. En stuðningur ESB við landbúnað er ekki sjálfkrafa rök fyrir því að íslenskir hagsmunir yrðu betur tryggðir með aðild. Stuðningurinn er veittur innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar og samkvæmt skilyrðum hennar.

Kaflinn um landbúnað og dreifbýlisþróun hafði ekki verið opnaður þegar hlé var gert á fyrri viðræðum. Samkvæmt úttektinni hefðu viðræðurnar að miklu leyti snúist um hversu mikinn stuðning Ísland fengi úr sjóðum ESB, hversu mikinn viðbótarstuðning íslenska ríkið mætti veita og hversu stór hluti hans mætti vera framleiðslutengdur. Fordæmi hefðu meðal annars verið sótt í norðurslóðaákvæði Finnlands.

Þetta segir okkur mikið. Viðræðurnar hefðu ekki snúist um hvort Ísland stæði utan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Þær hefðu snúist um hvernig íslenskur landbúnaður yrði felldur inn í hana. Úttektin segir beinlínis að hvorugur samningsaðili hafi talið Ísland þurfa umtalsverðar undanþágur umfram þekkt fordæmi. Tekist hefði verið á um upphæð stuðnings, fjármögnun hans og útfærslu. Sérstaklega var bent á að tollamál yrðu erfið fyrir svína- og alifuglaframleiðslu, þar sem regluverk ESB byði ekki upp á margar stuðningsleiðir.

Sama gildir um sjúkdómavarnir og matvælaöryggi. Ísland fór fram á undanþágur vegna meðal annars innflutnings lifandi dýra og fersks kjöts. Úttektin taldi líklegt að hugsanleg undanþága vegna lifandi dýra yrði tímabundin en endurnýjanleg og háð því að Ísland sýndi reglulega fram á vísindalega þörf. Það er ekki skilyrðislaus og varanleg heimild Íslands til að ákveða sjálft. Fyrir land með einstaka búfjárstofna og góða sjúkdómastöðu er þetta ekki tæknilegt smáatriði, heldur grundvallarhagsmunamál.

Sjávarútvegur: sérlausn er ekki full yfirráð

Í sjávarútvegi er myndin enn skýrari. Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB byggist á sameiginlegri fiskveiðistjórnun, sameiginlegri stefnu á alþjóðavettvangi og samræmingu markaðar og opinberra framlaga. Með aðild framselur ríki formlegt lagasetningarvald á þessu sviði til sambandsins.

Helstu markmið Íslands í fyrri viðræðum voru þrjú: sjálfstætt íslenskt fiskveiðistjórnunarsvæði, áframhaldandi takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi og að Ísland kæmist hjá sameiginlegu fyrirsvari ESB á alþjóðavettvangi. Kaflinn var aldrei opnaður.

Úttektin segir að hægt kynni að vera að finna klæðskerasniðnar lausnir um stjórnun íslenskrar fiskveiðilögsögu. En hún segir jafnframt að krafa Íslands um að komast undan fyrirsvari ESB gagnvart ríkjum utan sambandsins og innan alþjóðastofnana yrði ásteytingarsteinn. Slík undanþága væri talin grafa undan sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni og skapa óásættanlegt fordæmi.

Jafnvel þótt samið yrði um sérstakt fiskveiðistjórnunarsvæði yrði það því lausn innan sjávar- útvegsstefnu ESB, ekki undanþága frá henni. Úttektin bendir á að þegar ESB færi vald nær aðildarríkjunum héldist formlega valdið til að breyta fyrirkomulaginu hjá sambandinu. Reynsla Noregs er einnig áminning. Norðmenn kröfðust áframhaldandi stjórnunar hafsvæða norðan 62. breiddargráðu en fengu aðlögunartíma, ekki varanlega undanþágu. Aðildarsamningnum var síðar hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Af hverju ekki bara að semja og sjá?

Þeir sem vilja hefja viðræður á ný segja gjarnan að ekkert sé tapað með því að sjá hvað fæst. Ég skil þau rök. En við erum ekki að hefja viðræður á óskrifuðu blaði. Samningsramminn liggur fyrir, sameiginlegu stefnurnar liggja fyrir og markmið ferlisins liggur fyrir: full aðild og innleiðing alls regluverksins eins og það stendur við inngöngu.

Óvissan snýst um útfærsluna, fjárhæðirnar og aðlögunartímann. Hún snýst ekki um grund- vallarstefnuna. Fyrir mig er rauða línan sú að Ísland haldi fullu og varanlegu ákvörðunarvaldi yfir fiskveiðiauðlindinni og nægu svigrúmi til að móta land- búnaðarstefnu út frá íslenskum aðstæðum, fæðuöryggi og sjúkdómavörnum. Ég tel ekki trúverðugt að ESB veiti Íslandi þá varanlegu undanþágu frá kjarna sameiginlega regluverksins sem þyrfti til að tryggja það.

EES-samningurinn er ekki gallalaus. En sameiginleg land- búnaðarstefna og sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB eru utan hans. Þar höfum við aðgang að innri markaðnum án þess að afhenda sambandinu yfirstjórn tveggja málaflokka sem varða grunnauðlindir, fæðuöryggi og byggð í landinu.

Þetta er ástæðan fyrir því að ég mun segja nei við því að hefja aðildarviðræður á ný. Ekki vegna ótta við Evrópu og ekki vegna þess að ekkert megi breytast á Íslandi. Heldur vegna þess að sérlausnir geta mildað áhrif sameiginlegs regluverks en þær koma ekki í stað sjálfstæðrar stefnu.

Við eigum ekki að leggja landbúnað og sjávarútveg – tvær af undirstöðum íslensks samfélags – undir von um undanþágur frá reglum sem eru sjálfur kjarni aðildarinnar. Samvinna við Evrópu er okkur nauðsynleg. En yfirráð yfir matvælaframleiðslu okkar og auðlindum eiga að vera á Íslandi.

Verð á mat er mælt í krónum. Verðmæti fæðuöryggis mælist þegar á reynir. Þess vegna má það ekki verða neðanmálsgrein í ákvörðun um framtíð Íslands.

Höfundur er forstjóri Líflands.