Margfalt dýrari fyrir landsbyggðarfólk

Íbúar höfuðborgarsvæðisins taka því líklega sem sjálfsögðum hlut að þurfa ekki að reiða fram háar upphæðir þegar kemur að utanlandsferðum, umfram kostnaðinn við flugferðina sjálfa. Fólk á landsbyggðinni þarf jafnan að standa straum af kostnaði við ferðalög til Reykjavíkur, jafnvel gistingu þar áður en haldið er til Keflavíkur, og þá að lokum kostar flugrútan sitt – eða þá að leigja stæði við Leifsstöð, sem er síður en svo ókeypis. Þóroddur Bjarnason, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands, benti á þennan „landsbyggðarskatt“ á Þjóðarspeglinum, árlegri ráðstefnu félagsvísindadeildar HÍ, í nóvember 2025. Síðan þá er staðan óbreytt, aukakostnaður landsbyggðarinnar hleypur enn á tugum þúsunda.

Þorbjörg Gunnarsdóttir býr á Egilsstöðum með eiginmanni sínum en þau eiga þrjú uppkomin börn. Yngsta dóttir þeirra býr í Kaupmannahöfn sem þýðir að þau hjónin vilja stundum heimsækja hana þar sem hún stundar meistaranám. En þótt það sé nægt framboð af flugferðum til Kaupmannahafnar, og oft jafnvel á ásættanlegu verði, er það í raun ekki kostnaðurinn við flugið sem kemur illa við veskið. „Ég get reyndar tekið aktúelt dæmi þar sem ég er að fara í ferð með vinnufélögum til Helsinki núna í september. Flugið var bókað í maí og mér fannst ég hafa gert ágætis kaup þar. En svo kom að því að kaupa mér flug til Reykjavíkur og auðvitað heim aftur eftir að ferðinni til Helsinki er lokið. Ég taldi mig nokkuð heppna að fá annan legginn á 20 þúsund krónur, það telst vel sloppið. Hinn leggurinn er á 27 þúsund krónur, þannig að þarna eru strax komnar 47 þúsund krónur aukalega,“ segir Þorbjörg. „En þar með er ekki öll sagan sögð. Það þarf líka að kaupa gistingu í bænum, því flest flug fara í loftið milli 6 og 8 um morguninn. Þar bætist við kostnaður upp á 20 til 30 þúsund fyrir nóttina, og svo aftur þegar heim er komið. Miðinn í flugrútuna kostar síðan 4.000 krónur og það sinnum tveir. Þarna erum við komin í kostnað sem er orðinn mun hærri en flugfargjaldið til útlanda.“

Manngert vandamál

Þóroddur Bjarnason, prófessor í félagsfræði við HÍ, flutti erindi á Þjóðarspegli 2025 um „[f]löskuháls Leifs Eiríkssonar“. Þar benti hann á að í viðauka við eigendastefnu ISAVIA, rekstraraðila allra flugvalla á Íslandi, segir: „Að flugvallarkerfið verði virkur hluti öruggra og hagkvæmra samgangna innanlands og tengist öðrum almenningssamgöngum á landi.“ Þóroddur bendir enn fremur á að eitthvað hafi þarna misfarist, því reyndin er allt önnur. „Það er afar einkennilegt að ef við hugsum um tenginguna milli Reykjavíkurflugvallar og Keflavíkurflugvallar, sem eru rekin af sama ríkisfyrirtæki og þar sem flest flug eru frá sama fyrirtækinu, að það sé bókstaflega engin tenging á milli. Engin rúta, ekki strætó, ekki neitt.“ Þóroddur bjó lengi vel á Akureyri, þar sem hann starfaði við Háskólann á Akureyri. Það liggur beint við að spyrja hvort hann hafi farið í rannsóknir á þessu viðfangsefni eftir persónulega reynslu? „Já og nei. Málið er að þegar ég fór að skoða þetta betur, þá kemur í ljós að þetta er líka vandamál fyrir íbúa höfuðborgarsvæðisins. Búir þú í úthverfi þarftu til dæmis að koma þér á BSÍ um miðja nótt, þegar enginn strætó gengur, þannig það er aukakostnaður. Svo er tekjumódel Kynnisferða þannig að það er engin tímatafla fyrir brottfarir frá Keflavík, Flugrútan fer ekki af stað fyrr en rútan er full, sem getur tekið sinn tíma. Þeir þurfa að ná í kostnað, eftir að hafa varið háum fjárhæðum fyrir réttinn til að leggja við flugstöðina. Þetta skapar aðstæður þar sem langflestir fara á bíl með tilheyrandi álagi á vegakerfi og aðra innviði, og skapar um leið ósanngjarnt umhverfi þar sem staða almennings er mjög ójöfn þegar kemur að aðgengi að millilandaflugi. Þetta er mjög bagalegt, því þetta er algjörlega manngert vandamál. Það vill í rauninni enginn hafa þetta svona.“

Markmið að hámarka arðsemi

Erindi Þórodds vakti talsverða athygli og var skrifað um það í fjölmiðlum, meðal annars á RÚV og á Vísi. Í kjölfarið var tekið viðtal í Morgunútvarpinu við Sveinbjörn Indriðason, forstjóra ISAVIA, sem var grátbroslegt, að mati Þórodds. „Það var nokkuð fyndið að þar kemur forstjóri fyrirtækisins og ætlar að leiðrétta atriði í mínu erindi, með því að einmitt segja að allt sem er í mínu erindi er satt og rétt.“ Sveinbjörn sagði í viðtalinu að almenn eigendastefna „trompi viðaukann“ og markmiðið þar með að hámarka arðsemi af óflugtengdri starfsemi, sem mynda um 40-45% af heildartekjum ISAVIA. Hann sagði enn fremur að það væri af og frá að ISAVIA „seilist ofan í vasa flugfarþega. Viðaukinn sé hlaðinn pólitískum áherslum sem snúi ekki að flugvallarrekstri.“

Niðurskurður í almenningssamgöngum á landsbyggðinni

En hvaða úrræði eru þá í boði fyrir fólk á landsbyggðinni til að lækka ferðakostnaðinn til Reykjavíkur? Um haustið 2024 kom út skýrsla starfshóps sem var skipaður af innviðaráðherra, „Almenningssamgöngur milli höfuð- borgarsvæðisins og Keflavíkur- flugvallar“. Starfshópnum var falið að greina leiðir til að bæta almenningssamgöngur og leggja fram tillögur til úrbóta. Meðal meginmarkmiða sem voru tiltekin í skýrslunni var að „[e]fla almenningssamgöngur svo þær þjóni betur íbúum, starfsfólki og ferðamönnum.“ Hilmar Stefánsson er forstöðumaður almenningssamgangna hjá Vegagerðinni, sem sér um rekstur strætóleiða á landsbyggðinni, en þar með talin er leið 55 sem gengur milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkurflugvallar, og var hann einnig meðlimur starfshópsins sem fulltrúi Vegagerðarinnar. Aðspurður hvort það standi til að fjölga ferðum hjá leið 55 segir Hilmar ekki vita til þess að það standi til.

„Eins og staðan er núna erum við að horfa fram á niðurskurð í almenningssamgöngum á landsbyggðinni. Þannig er staðan núna. Hvernig það kemur við leið 55 hefur ekki komið í ljós en ég veit að minnsta kosti ekki til þess að auka eigi tíðnina.“ Hilmar segir þó sitthvað hafa verið gert, eða sett í ferli, sem starfshópurinn hafi lagt til. Þar má nefna markmið í orkuskiptum, en allir strætóar á Suðurlandi ganga nú fyrir rafmagni, og þá stendur til að bæta aðstöðu strætó á Keflavíkurflugvelli og bæta gönguleiðina frá flugstöðinni að biðstöð. Þess má geta að leið 55 fer núna á 1-2 tíma fresti milli flugstöðvarinnar og annaðhvort Fjarðar í Hafnarfirði eða BSÍ í Reykjavík. Fyrsta ferð fer af stað 6.27, sem er of seint til að ná flestum morgunleggjum Icelandair, svo dæmi sé tekið.