Vel sótt málþing um landbúnað í evrópsku samhengi
Höfundur: Þröstur Helgason
Á málþinginu fluttu þau Esa Härmälä, Bjørn Gimming og Ingrid Rydberg erindi um landbúnað í evrópsku samhengi. Härmälä er einn reynslumesti sérfræðingur Norðurlanda á sviði landbúnaðar- og Evrópumála, en hann gegndi lykilhlutverki í aðildarviðræðum Finnlands við Evrópusambandið. Gimming er formaður norsku bændasamtakanna, Norges Bondelag, og einn áhrifamesti talsmaður landbúnaðar í Noregi. Rydberg starfar hjá sænsku bændasamtökunum, Lantbrukarnas Riksförbund, og hefur stýrt skrifstofu samtakanna í Brussel í hartnær tvo áratugi.
Trausti Hjálmarsson, formaður Bændasamtaka Íslands, setti málþingið og sagði m.a. í ræðu sinni að framundan sé stór ákvörðun, þ.e. hvort við ætlum að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þetta sé gríðarstór spurning fyrir alla landsmenn, en ekki síst fyrir bændur. Það sé því mikilvægt að sú spurning sé skoðuð vandlega, málið rýnt í kjölinn og í kjölfarið fari fram upplýst og yfirveguð umræða áður en ákvörðun sé tekin.
„Hugtökin fæðuöryggi og sjálfbærni í þeim skilningi eiga það til að valda ákveðnum misskilningi,“ sagði Trausti. „Markmiðið er ekki að gera Ísland að sjálfsþurftarbúi í alþjóðasamfélaginu, algerlega ótengdu erlendum mörkuðum. Það væri fáránlegt. Málið snýst um að auka þolgæði samfélagsins og gera okkur betur til þess fallin að takast á við alþjóðleg áföll, varanleg og tímabundin. Stríðin í Úkraínu og Miðausturlöndum hafa sýnt okkur hvað fjarlægir atburðir geta haft mikil áhrif á okkur á Íslandi. Verð á nauðsynjavörum eins og stáli, olíu, áburði og matvælum hafa tekið hástökk og dýfur. Við getum ekki framleitt stál eða olíu hér – ekki að svo stöddu að minnsta kosti – en við getum framleitt hér mat og við gerum það mjög vel.“
Aðildarviðræður ekki á jafningjagrundvelli
Esa Härmälä fór yfir aðildarviðræður Finna á sínum tíma og áherslur finnsku ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarmálum. Lagði hann áherslu á að samningsafstaða Finna hafi verið skýr og að forsætisráðherrann, Esko Aho, hafi staðið fastur á hagsmunum finnsks landbúnaðar. Hann hafi frá upphafi sagt að hann myndi ekki samþykkja samning sem ekki mætti þörfum finnsks landbúnaðar. Sagði hann að þegar ákveðið hafi verið að fara í viðræðurnar hafi finnsku bændasamtökin tekið virkan þátt í mótun samningsmarkmiða með ríkisstjórninni. Sagði hann að afar mikilvægt væri við þær aðstæður að þekkja mjög vel evrópulöggjöfina, því ekki sé hægt að ná fram raunverulegum undantekningum eða sérlausnum nema með því að þekkja löggjöfina út og inn.
Härmälä sagði að samningsmarkmið Finna í landbúnaðarmálum hafi verið um 130 talsins, sem hafi verið allt of mörg. Eina sem raunverulegu máli skipti var sú staðreynd að finnskur landbúnaður þurft ríkari stuðning en landbúnaður annars staðar í Evrópu. Sagði hann að ESB sé mjög tregt til að samþykkja varanlegar sérlausnir og undanþágur innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar, en ESB sé sveigjanlegra þegar kemur að tímabundnum aðlögunaraðgerðum.
Sagði hann að viðræður Íslands og ESB um aðild muni ekki verða á jafningjagrundvelli. Þá hafi það ítrekað gerst að eftir að málamiðlun fannst milli Finnlands og ESB hafi samningamenn sambandsins dregið til baka og sagt sína yfirmenn ekki samþykkta málamiðluninni. Sagði hann að viðræðurnar standa yfir alveg þar til hinn lagalegi texti hefur verið skrifaður og undirritaður. Ekki hafi endanlegur texti verið í samræmi við það sem samþykkt hafði verið á samningafundum. Þrátt fyrir mjög miklar og hraðar breytingar á finnskum landbúnaði, hafi finnsk matvælaframleiðsla haldist stöðug og að markaðshlutdeild finnskrar matvælaframleiðslu sé enn um 80% í finnsku matvörukörfunni.
Inngangan krefjandi en þess virði
Ingrid Rydberg sagði að innganga Svía í ESB hafi verið mjög krefjandi fyrir sænskan landbúnað, en engu að síður sé það hennar tilfinning að sænskir bændur vilji nú ekki ganga úr sambandinu. Hún fór yfir ástæður þess að sænsku bændasamtökin hafi tekið ákvörðun um að styðja inngöngu í ESB vegna þess að almenn samstaða hafi verið komin í sænskum stjórnmálum um að draga verulega úr stuðningi við sænskan landbúnað og opna fyrir innflutning á matvælum.
Það hafi verið kostir fyrir sænskan landbúnað að ganga í ESB og sumar af áhyggjum sænskra bænda hafi ekki raungerst. Framleiðsla og hlutfall sænskrar framleiðslu á innanlandsmarkaði hafi dregist saman, en evrópskur stuðningur skipti sænska bændur verulegu máli. Svíþjóð hafi haft áhrif á stefnu Evrópusambandsins, þrátt fyrir smæðina.
Bændum hafi hins vegar fækkað og sjálfbærni sænskrar matvælaframleiðslu hafi minnkað verulega. Hutfall sænskra matvæla í sænsku matvörukörfunni sé nú um 50-60% í stað 80-90% eins var fyrir aðild.
Hún varaði líka við gullhúðun evrópureglna. Það sé ekki hægt að viðhalda líflegum landbúnaði og matvælaframleiðslu ef reglu- og skattbyrðin er of þung.
Hún tók fram mikilvægi þess að hafa skýr samningsmarkmið og skýra stefnu í landbúnaðarmálum til næstu ára og áratuga ef til viðræðna um aðild kemur.
Hún lauk máli sínu á að ítreka mikilvægi þess að bændur taki virkan þátt í aðildarviðræðunum og í allri Evrópusamvinnunni ef Ísland endar á að ganga í ESB. Ákvörðunarferlið innan ESB sé langt og flókið og það kalli á mikla vinnu ef ætlunin er að hafa áhrif á stefnu sambandsins. Sænskir bændur séu í samvinnu við aðra evrópska bændur og mótmæla nú hart áætluðum breytingum á fjárlagaáætlun ESB, þar sem hlutur landbúnaðar fer minnkandi.
Norskir bændur alfarið á móti inngöngu
Bjørn Gimming sagði að í Noregi væri umræðan um ESB aðild að hefjast að nýju vegna ákvarðana Donalds Trump í tollamálum. Þá hafi annað áfall skollið á EES samninginn þegar ESB setti tolla á ákveðna málma og þar á meðal málma frá Noregi og Íslandi.
Þrátt fyrir að landbúnaðarstefna ESB sé utan við EES hefur það engu að síður áhrif á norskan landbúnað. Það sé því mikilvægt að norsk stjórnvöld standi fast á mörkunum á milli ESB og EES reglna og nýti sér það svigrúm sem fyrir er innan EES samningsins. Hann sagði:
„Við höfum sætt okkur við að EES-samningurinn sé grundvöllur samskipta okkar við Evrópusambandið, þótt hann hafi einnig neikvæð áhrif á landbúnaðinn. Hins vegar verða norsk stjórnvöld að vera skýr um hvað fellur utan samningsins og nýta það svigrúm sem samningurinn veitir. Sem hluti af því heldur Noregur úti viðveru í Brussel og tekur virkan þátt í evrópskum ferlum og samskiptum við stofnanir Evrópusambandsins þrátt fyrir að vera ekki aðildarríki. EES-samningurinn veitir okkur þann möguleika.“
Hann segir norsku bændasamtökin enn á móti inngöngu í Evrópusambandið. Niðurfelling tolla á innflutt matvæli myndi hafa mikil áhrif á bændur. Í stað þess að semja árlega við norska ríkið yrðu styrkir til landbúnaðar ákveðnir til margra ára í senn í Brussel. Norðmenn myndu missa ákvörðunarvald og stjórn í landbúnaðarmálum úr landi og til Brussel og norska kerfið, sem byggir á framleiðslustyrkjum, greiðslumarki og söfnunarskyldu afurðastöðva gæti ekki lifað aðild af. Erfitt væri að viðhalda framleiðslu, tekjum bænda og sjálfbærni og fæðuöryggi þjóðarinnar innan sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB.
Hverfandi líkur á að geta staðið utan sameiginlegu stefnunnar
Líflegar umræður fylgdu eftir framsöguerindin þrjú, en framtíð Evrópusambandsins og landbúnaðarstefnu þess, séreinkenni norræns landbúnaðar og hvaða tækifæri og ógnir væru framundan fyrir landbúnað í Evrópu. Voru þremenningarnir sammála um að hverfandi líkur væru á því að Ísland gæti staðið utan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar, og að undanþágur frá stefnunni yrðu líklega tímabundnar og hugsaðar til að auðvelda aðlögun að stefnunni.
Ljóst er af máli þeirra að fæðuöryggi og þjóðaröryggi almennt er stjórnmálafólki í Evrópu hugleiknara nú en áður og er meiri áhugi meðal stjórnmálamanna á Norðurlöndum að efla landbúnað og auka matvælaframleiðslu.
Ítrekuðu þau mikilvægi þess að hafa skýr samningsmarkmið ef gengið er til viðræðna, að þessi markmið byggi á djúpri þekkingu á landbúnaðarstefnu ESB og að samningamenn Íslands standi fast á þeim markmiðum í mögulegum viðræðum.
