Aðild fæli í sér víðtækar breytingar fyrir landbúnaðinn
Möguleg aðild Íslands að Evrópusambandinu myndi fela í sér mun víðtækari breytingar fyrir íslenskan landbúnað en breytingar á tollum, styrkjum eða matvælaverði. Þetta er meginniðurstaða nýrrar skýrslu milliþinganefndar Bændasamtaka Íslands sem var skipuð af Búnaðarþingi í mars 2026. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að aðild myndi fela í sér kerfisbreytingu þar sem ákvörðunarvald færðist að verulegu leyti frá íslenskum stjórnvöldum til Evrópusambandsins. Jafnframt bendir skýrslan á að innan ESB séu til stuðningskerfi og sértækar lausnir sem gætu skapað tækifæri fyrir íslenskan landbúnað, en að litlar líkur séu á varanlegum undanþágum frá sameiginlegri landbúnaðarstefnu sambandsins. Hér að neðan og á blaðsíðu 22 er rýnt í skýrsluna en einnig rætt við formann milliþinganefndar og utanríkisráðherra um niðurstöður hennar.
Á Búnaðarþingi 2026 var skipuð sérstök milliþinganefnd til að greina áhrif hugsanlegrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu á landbúnaðinn. Skýrslan byggir á rannsóknum, opinberum gögnum, réttarheimildum, dómaframkvæmd Evrópudómstólsins, reynslu annarra ríkja og samtölum við innlenda og erlenda sérfræðinga. Einnig voru fyrri aðildarviðræður Íslands á árunum 2010 til 2013 teknar til skoðunar.
Hver ræður?
Nefndin setur umræðuna í nokkuð annað samhengi en gjarnan hefur sést í pólitískri umræðu. Þar er haldið fram að lykilspurningin sé ekki fyrst og fremst hvort styrkir hækki eða lækki eða hvort matvælaverð breytist, heldur hver fari með ákvörðunarvaldið um landbúnaðinn til framtíðar.
Í skýrslunni segir að íslenskur landbúnaður búi við aðstæður sem séu að mörgu leyti frábrugðnar þeim sem hafi mótað sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB. Ísland sé lítið og strjálbýlt eyríki með stutt vaxtarskeið, háan flutningskostnað og einangraða búfjárstofna sem búi við einstaka sjúkdómastöð.
Niðurstaðan er sú að áhrif mögulegrar aðildar myndu ekki koma fram á einhvern einn afmarkaðan hátt heldur yrði breyting á öllum grunnstoðum landbúnaðarkerfisins, frá stuðningskerfum og markaðsvernd til heilbrigðisvarna og landnýtingar.
Sameiginlega landbúnaðarstefnan í brennidepli
Stór hluti skýrslunnar fjallar um sameiginlegu landbúnaðarstefnuna, CAP (Common Agricultural Policy), sem hefur verið ein af meginstoðum Evrópusamstarfsins allt frá Rómarsáttmálanum árið 1957.
Nefndin rekur að stefnan hafi þróast verulega á síðustu áratugum. Upphaflega hafi megináherslan verið á framleiðslu, verðstuðning og fæðuöryggi eftir seinni heims- styrjöldina. Smám saman hafi áherslan færst yfir í tekjustuðning, dreifbýlisþróun, umhverfis- og loftslagsmarkmið og svokallaðar vistkerfisaðgerðir.
Þótt aðildarríki hafi í dag meira svigrúm til að útfæra eigin stefnu innan CAP bendir nefndin á að þau fari ekki sjálf með vald yfir stefnunni. CAP sé sameiginlegt kerfi, samþykkt og eftirlitsskylt af framkvæmda- stjórn ESB.
Engin fordæmi fyrir varanlegum undanþágum
Ein mikilvægasta niðurstaða skýrslunnar er sú að lítil sem engin fordæmi finnist fyrir því að aðildarríki hafi fengið varanlegar undanþágur frá sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB.
Nefndin fer ítarlega yfir reynslu ríkja sem hafa gengið inn í sambandið og kemst að þeirri niðurstöðu að ný aðildarríki hafi almennt þurft að taka CAP upp í heild sinni. Þau hafi að vísu fengið aðlögunartímabil, stigbundna innleiðingu stuðnings og ýmiss konar sértækan stuðning, en ekki undanþágur frá sjálfu kerfinu.
Þetta á einnig við um Finnland, sem oft hefur verið nefnt sem dæmi um sérstaka stöðu vegna norðlægra aðstæðna. Finnar fengu heimild til svokallaðs norðlægs stuðnings, en samkvæmt skýrslunni felur sú heimild ekki í sér undanþágu frá CAP heldur viðbótarstuðning innan kerfisins, greiddan úr finnska ríkissjóðnum og undir eftirliti framkvæmdastjórnar ESB.
Breytt stuðningskerfi
Í þriðja kafla skýrslunnar er fjallað um þann mun sem er á íslenska kerfinu og CAP.
Íslenskur landbúnaður byggist að verulegu leyti á búvörusamningum, greiðslumarki, framleiðslutengdum stuðningi og markaðsvernd. Stuðnings kerfi ESB byggist hins vegar í ríkari mæli á greiðslum fyrir landnýtingu, umhverfisaðgerðir, harðbýli, dreifbýlisþróun, nýliðun og fjárfestingar. Skýrslan leggur áherslu á að breytingin myndi því ekki aðeins snúast um fjárhæðir heldur um grundvallarbreytingu á því fyrir hvað væri greitt og hvaða hvatar réðu ferðinni í rekstri bænda.
Í því felast jafnframt þau tækifæri sem nefndin sér helst innan ESB. CAP býður upp á fjölbreyttari stuðning vegna loftslagsmála, umhverfisaðgerða, fjárfestinga og byggðaþróunar en núverandi íslenskt kerfi.
Markaðsvernd og afkoma
Í fjórða kafla er fjallað um það sem líklega hefur mesta hagnýta þýðingu fyrir bændur: markaðsverndina.
Skýrslan bendir á að íslenskur landbúnaður njóti meiri stuðnings en landbúnaður innan ESB þegar litið er til mælikvarða OECD á heildarstuðning. Þar vegi markaðsvernd þungt.
Nefndin telur að afnám markaðsverndar myndi hafa mismikil áhrif eftir búgreinum en nefnir sérstaklega mjólkurframleiðslu, nautakjötsframleiðslu, svína- og alifuglarækt, eggjaframleiðslu, garðyrkju og blómarækt sem viðkvæmar greinar.
Sérstaklega er vísað til reynslu Finnlands, þar sem verð til bænda lækkaði meira en matvælaverð til neytenda.
Hvað með evruna?
Skýrslan hafnar ekki þeirri hugmynd að lægri vextir og hugsanleg upptaka evru gætu skapað ákveðinn ávinning fyrir fjármagnsfrekan landbúnað. Hins vegar segir nefndin að tekjutap vegna breytinga á markaðsvernd gæti reynst mun meira en sá ávinningur sem fengist af lægri vaxtakostnaði.
Einnig er bent á að upptaka evru myndi ekki eyða allri gengisáhættu þar sem mörg mikilvæg aðföng eru verðlögð í öðrum gjaldmiðlum, ekki síst dollurum.
Heilbrigðisstaða búfjár
Eitt sterkasta stef nefndarinnar kemur fram í umfjöllun um dýra- og plöntuheilbrigði.
Þar er lögð rík áhersla á að bann við innflutningi lifandi dýra sé meðal mikilvægustu hagsmunamála íslensks landbúnaðar. Vísað er til sögulegrar reynslu af sjúkdómainnflutningi og áhættumats frá 2013 sem taldi slíkan innflutning fela í sér verulega hættu.
Nefndin telur að almenn undanþáguákvæði ESB-réttar væru ótryggur grundvöllur fyrir varanlegt bann og að slík vernd þyrfti helst að vera sérstaklega tryggð í aðildarsamningi.
Eyjastaða ekki nægjanleg rök
Skýrslan fjallar ítarlega um hvort eyjastaða Íslands eða landfræðileg sérstaða gæti skapað grundvöll fyrir sérlausnir. Niðurstaðan er fremur afdráttarlaus. Hvorki reynsla ystu svæða ESB né reynsla eyríkja á borð við Írland, Möltu og Kýpur sýni fram á varanlegar undanþágur frá CAP eða öðrum lykilstefnum sambandsins. ESB hafi almennt brugðist við slíkum annmörkum með fjárfestingum, samheldnissjóðum og ríkisaðstoð innan kerfisins, en ekki með undanþágum frá reglunum sjálfum.
Þar að auki bendir nefndin á að Ísland sé eitt tekjuhæsta ríki Evrópu og því ólíklegt að landið yrði stór nettóþiggjandi úr stærstu samheldnis- og byggðasjóðum sambandsins.
Óvissan sjálf talin kostnaðarsöm
Í lokakaflanum er sjónum beint að áhrifum óvissu.
Nefndin telur að aðildarviðræður séu ekki hlutlaust ástand fyrir landbúnaðinn. Landbúnaður byggist á langtímafjárfestingum í landi, bústofni, vélum og mannvirkjum. Þegar óvissa skapist um framtíðarreglur, stuðningskerfi og markaðsskilyrði geti skynsamlegasta ákvörðun margra bænda verið að bíða með fjárfestingar.
Að mati nefndarinnar getur slík bið haft veruleg áhrif á framleiðniaukningu, tæknivæðingu, nýliðun og samkeppnis- hæfni greinarinnar.
Niðurstaðan
Skýrsla milliþinganefndar Bændasamtaka Íslands er ekki skrifuð sem yfirlýsing með eða á móti aðild að Evrópusambandinu, heldur sem greining á þeim breytingum sem aðild myndi hafa í för með sér. Hins vegar er erfitt að lesa hana öðruvísi en sem ábendingu um að áhrifin yrðu mun víðtækari en oft er gefið í skyn í almennri umræðu.
Jafnframt kemur skýrt fram að innan CAP eru fyrir hendi stuðningsleiðir vegna harðbýlis, dreifbýlisþróunar, umhverfisverkefna og fjárfestinga. En nefndin telur að kjarni málsins sé ekki hvort einhver stuðningur yrði áfram til staðar heldur hver færi með ákvörðunarvaldið um landbúnaðinn, markaðsverndina og landnýtinguna til framtíðar. Það er samkvæmt skýrslunni sú spurning sem bændur og þjóðin öll þarf að svara ef málið kemur til kasta kjósenda í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu.
