Gullgerðarlist í öllum sveitum

Segja má að bændur um land allt stundi gullgerðarlist og umbreyti úrgangi úr búrekstri sínum í dýrmætan áburð. Munur er þó á milli búgreina hvað varðar nýtingu og hringrás næringarefna. Tilbúinn innfluttur áburður er enn ein af undirstöðum íslensks landbúnaðar á sama tíma og mikið fellur til af lífrænu efni sem hægt er að nýta til áburðargerðar og gæti gert bændur minna háða innflutningi tilbúins áburðar. Landbúnaður er einn af hornsteinum fæðuöryggis þjóðarinnar og aðgerðir sem lúta að aukinni nýtingu innlends áburðar hefðu jákvæð áhrif á fæðuöryggi, sjálfbærni og náttúruvernd.

Landeldi er nýjasta búgreinin og þar fellur til gríðarlegt magn af nýtanlegu efni. Farvegi vantar fyrir hliðarstraumana en bændur í Færeyjum hafa minnkað notkun sína á tilbúnum innfluttum áburði um allt að 40% en þeir nota nánast allir áburð unninn úr fiskeldismykju. Á Íslandi er einnig framleitt fiski- og þörungamjöl í miklu magni en það er ekki notað til áburðar nema í örlitlu magni, heldur flutt út.

Orkumiklir hliðarstraumar

„Niðurstöður gefa til kynna að heildarmagn NPK næringarefna í lífrænum úrgangi sem fellur til á Íslandi er í svipuðu magni og í innfluttum tilbúnum áburði en magn niturs er þó töluvert lægra,“ segir í frétt frá Matís um Greiningu á magni lífrænna áburðarefna á Íslandi og tækifæri til aukinnar nýtingar, sem unnin var af Matís og birt í lok árs 2023. Þar segir einnig að „í ljósi þess að verð á tilbúnum áburði hefur tvöfaldast milli ára, að um takmarkaðar auðlindir er að ræða og óumhverfisvæna framleiðslu hans, þá er lífrænn úrgangur og vinnsla hliðarafurða orðnar enn mikilvægari auðlindir sem vert er að nýta í auknum mæli.“ Hægt miðar í aukningu á innlendri áburðarframleiðslu og verð á tilbúnum efnaáburði heldur áfram að hækka. Lokun Hormússundsins í Persaflóanum afhjúpaði fallvaltleika matvælaframleiðslu heimsins en við botn flóans er um þriðjungur þess áburðar framleiddur sem er notaður til að framleiða um helming alls matar í heiminum. Nýstofnuðum samráðshópi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er falið að skoða ráðstöfunarleiðir fyrir lífrænan úrgang

Ónýttir hliðarstraumar

Samkvæmt svörum frá formönnum búgreinadeilda Bændasamtaka Íslands við fyrirspurn um nýtingu hliðarstrauma má sjá að hluti þeirra er þegar vel nýttur á bæjum. Það gildir einna helst um hvers kyns búfjáráburð.

Innviði vantar til nýtingar dýrahræja sem nú er bannað að urða. Sama gildir um plöntuleifar úr garðyrkjunni þó í heildarsamhenginu sé það óverulegt magn, eða vel innan við 5000 tonn á ári.

Mykja og slóg úr landeldi og fiskveiðum á sjó eru dæmi um hliðarstrauma sem enn eru lítið nýttir. Fiskeldismykja sem fellur til nú er aðeins nýtt í landgræðslu en getur verið hráefni í áburð til landbúnaðar. Samkvæmt framleiðsluspám fjögurra stærstu landeldisfyrirtækjanna mun magn fiskeldismykju aukast úr 6.290 tonnum árið 2026 í allt að 70.000 tonn árið 2031, sé miðað við 30% þurrefni.

„Stærstur hluti slógs úr hvítfiskafla fer í sjóinn ár hvert og ekki er ólíklegt að um 40 þúsund tonn fari fyrir borð,“ segir í skýrslu um greiningu á magni lífrænna áburðarefna á Íslandi sem kom út árið 2022. Þar segir einnig að „meiri ávinningur er að vinna slóg til fóðurgerðar samanborið við áburð en með auknum kostnaði tilbúins áburðar gæti verðmunurinn minnkað“. Sá aukni kostnaður er að raungerast einmitt núna.

Hér mætti telja fleiri uppsprettur lífræns efnis sem nýta mætti til áburðarvinnslu, svo sem það sem fellur til við grisjun skóga, nýtingu svartvatns og 10.000 tonn af hreinu timbri (ekki upprunavottuðu) sem Sorpa tekur árlega á móti, kurlar og flytur út til endurvinnslu.

Magn fiskeldismykju mun tífaldast

Landeldi er vaxandi atvinnugrein á Íslandi en hefur lengi verið stunduð í litlum mæli. Stærðargráða landeldis í dag er meiri en nokkurs staðar í heiminum samkvæmt upplýsingum frá Lárusi Ásgeirssyni, formanni búgreinar landeldis hjá Bændasamtökum Íslands. Stór fyrirtæki á borð við Samherja, Laxey og First Water hafa þegar hafið sölu á fiski, en enn á eftir að finna farvegi fyrir hliðarstrauma greinarinnar.

Meðal landeldisbænda er vilji til að framleiða lífrænan áburð, lífgas og/eða lífkol, enda mikilvægt fyrir framleiðendur að stuðla að hringrásarkerfi svo framleiðslan laði að fjárfesta, sé arðbær og umhverfisvæn. „Alla innviði vantar til að safna verulegu magni af fiskeldismykju, og eru margvíslegar aðgerðir í gangi til að undirbyggja þá vegferð svo og finna heppilegasta vinnsluferlið fyrir fiskmykju,“ segir Lárus. Starfsleyfi fyrirtækja í landeldi er af þessum sökum óuppfyllt og nauðsynlegt að koma á slíkum innviðum. Landeldisbændur óska eftir góðu samstarfi við alla hagaðila og hafa óskað eftir svigrúmi og skilningi frá yfirvöldum á meðan langtímalausnir eru þróaðar og innleiddar.

Sigert Eggertsson er sauðfjárbóndi og formaður systursamtaka Bændasamtakanna í Færeyjum. Hann notar áburð frá FÖRKA, sem er lífgasver í Færeyjum sem framleiðir áburð úr m.a. fiskeldismykju. Í viðtali við hann á heimasíðu Terraforming LIFE segir hann að flestir bændur í Færeyjum noti áburðinn frá FÖRKA og að hann hafi reynst vel. Sjálfur sé hann þegar búinn að minnka notkun á tilbúnum áburði um 40% og stefni á frekari minnkun.

Í stöðuskjali um bætta nýtingu lífbrjótanlegra efna í landgræðslu og landbúnaði sem unnin er af EFLU og gefin út af matvælaráðuneytinu segir um nýtingu fiskeldismykju til landbúnaðar á Norðurlöndunum að vert sé að „fylgjast grannt með magni þungmálma og lyfjaleyfa í seyrunni sem geta í sumum tilvikum safnast upp í jarðvegi“.

Lífkolagerð

Lífkol verða til þegar lífrænt efni er brennt í súrefnissnauðu umhverfi við háan hita. Kolaagnirnar eru gljúpar og hafa því sérstaklega stórt yfirborð. Þær brotna seint niður en binda næringarsölt svo sem nitursambönd og draga þannig úr útskolun þeirra úr jarðveginum og eru eins konar geymslustaður næringarefna sem eru plöntum aðgengileg. Lífkol bæta þannig nýtingu næringarefna sem eru í jarðveginum. Sökum byggingar sinnar eru þau skjól fyrir örverur sem þjóna lykilhlutverki í moldinni.

Lífkol er einnig hægt að nota sem íblöndunarefni í fóður fyrir búfénað, í votheysverkun, til að bæta gerjun og eyða lykt í haughúsum og til vatnshreinsunar í fiskeldi. Þar sem kalka þarf jarðveg vegna lágs sýrustigs geta lífkol komið í staðinn þar sem þau eru basísk og hækka sýrustig jarðvegs séu þau plægð niður í hann. Lífkol eru ekki framleidd á Íslandi en á því kann að verða breyting á komandi árum.

Fiskimjöl og þörungamjöl flutt út

Fiskimjöl er dýrt miðað við tilbúinn innfluttan áburð en ljóst að nóg er framleitt af því á Íslandi. Fiskimjöl er sérstaklega ríkt af köfnunarefni og brotnar auðveldlega niður. Kristinn Lárusson, vinnslustjóri fiskimjölsverksmiðju Ísfélags Vestmannaeyja í Þórshöfn, segir hana framleiða um 3800 tonn af fiskimjöli á ári. Það er að mestu makríl- og síldarmjöl undanfarin ár en einnig loðnumjöl. Loðnumjölið er hægt að nota í lífræna ræktun þar sem það er ekki úr deilistofni. Mjölið er að langmestu leyti flutt út til frekari vinnslu og fóðurs í fiskeldi.

Þörungamjöl er ríkt af steinefnum og snefilefnum. Slík efni eru ekki eiginleg næringarefni en eru plöntum engu að síður nauðsynleg til vaxtar og þroska líkt og mannslíkamanum og gott að nota með öðrum áburðargjöfum.

Þörungamjöl er framleitt í Þörungaverksmiðjunni á Reykhólum við Breiðafjörð. Mjölið er lífrænt vottað og unnið úr klóþangi og hrossaþara. Framleidd eru um 5.-6.000 tonn af þang- og þaramjöli á ári. Það er nánast allt flutt út. „Ef eftirspurnin væri til staðar þá væri það snilld, það er gríðarlegur vöxtur í notkun á vaxtaraukandi efnum erlendis sem styrkja einnig ónæmiskerfi plantna,“ segir Vésteinn Tryggvason, skrifstofustjóri Þörungaverksmiðjunnar. Mjölið frá Reykhólum er meðal annars nýtt til áburðar í Bandaríkjunum en nánast ekkert í ræktun á Íslandi. „Við höfum hingað til verið að selja íslenskum kaupendum á lægra verði.“ Þaramjöli er venjulega blandað í jarðveg, það er ríkt af stein- og snefilefnum en þangmjölið hefur vaxtarhvetjandi eiginleika.

Ný reglugerð um áburðarvörur í vinnslu

Óvissa ríkir um reglur um áburð og gera þarf áhættumat á ýmsum efnum sem falla til, svo sem fiskeldismykju og endurmat á þeim áhættuflokkum dýrahræja sem þegar eru skilgreindir. Í febrúar á þessu ári var sagt frá því í blaðinu að „samkvæmt nýjustu tölum Umhverfis- og orkustofnunar fóru á árinu 2024 um 84% dýrahræja ólöglega til urðunar, en um 16% fóru lögformlega leið til brennslu“. Þar kom einnig fram að stjórnvöld hafi nú gert ráð fyrir tímabundnu fjárframlagi fyrir árin 2026–2028 til að bjóða út og fjármagna rekstrarkostnað á samræmdu söfnunarkerfi fyrir dýraleifar.

Í svari frá atvinnuvegaráðuneytinu segir að unnið sé að drögum nýrrar reglugerðar um áburðarvörur, „þar sem er m.a. fjallað um öryggi áburðarvara úr lífrænum hráefnum sem ætlaðar eru innlendum markaði“. Reglugerðin hefur ekki verið birt í samráðsgátt.

Garðyrkjan er nú á fimm ára aðlögunartímabili á meðan aðrar lausnir finnast, en mesta garðyrkjuframleiðsla landsins er í þéttri byggð í uppsveitum Árnessýslu á meðan bændur í dreifðari byggðum geta sett sinn úrgang út fyrir hús til niðurbrots. Óljóst er hvað verður að því tímabili loknu en vilji er meðal garðyrkjubænda til að nýta úrgang úr framleiðslu sinni betur í samstarfi við aðrar búgreinar, svo sem kúabændur. 

Möguleikar hafa verið skoðaðir á stofnun lífgasvers á svæðinu sem reynist óhagkvæm, segir Axel Sæland, formaður garðyrkjudeildar BÍ. Stofnun lítilla lífgasvera á kúabúunum er í skoðun, þangað sem garðyrkjubændur myndu skila sínum úrgangi en nokkrir aðilar hafa farið til Belgíu í rannsóknarferð til að skoða slíka möguleika. „Við stofnuðum fyrirtækið Lífgas ehf., nokkrir garðyrkjubændur og sveitarfélagið Bláskógabyggð, og erum í alls konar þróunarvinnu. Nýjustu hugmyndirnar eru að skoða möguleika á að hakka garðyrkjuúrganginn og setja beint í mykjuhauga og dreifa með mykjunni. „Ef úrgangurinn er hakkaður byrjar hann að gerjast í mykjunni og þetta finnst okkur einföld og spennandi aðgerð og kostnaðurinn nánast enginn.“ Aðrir möguleikar eru í skoðun, svo sem að vera með sameiginlega moltugerð garðyrkjubænda en úrgangur úr garðyrkju er vatnsmikill sem er áskorun en hann er öruggur. „Það þarf að finna hagkvæma leið til að nýta þetta, ef landeldisbændur myndu til dæmis reisa lífgasver í Ölfusi og sjá hag sinn í að sækja úrgang hingað þá er það lausn líka.“

Innflutt aðföng undirstaðan

Ísland er ekki sjálfbært nema að mjög takmörkuðu leyti hvað varðar fæðuöryggi. Matvælaframleiðsla á Íslandi er að miklu leyti háð innfluttum aðföngum, svo sem sáðvöru, frjóvguðum eggjum, kjarnfóðri, plöntuvarnarefnum, umbúðum og áburði.

Matvælastofnun (MAST) sinnir eftirliti með áburði og gefur árlega út áburðareftirlit. Skýrsla ársins 2025 hefur ekki verið birt. Tölur um innflutning á tilbúnum áburði og jarðvegsbætandi efnum sýna að á árinu 2024 voru flutt inn um 55 þúsund tonn, 2023 rúm 42 þúsund tonn og árið 2022 rúm 50 þúsund tonn.

Algengasta aðferðin til áburðargjafar er að nota tilbúinn innfluttan áburð í bland við það sem til fellur á hverjum bæ, svo sem húsdýraáburð. Innfluttur tilbúinn áburður er samsettur með næringarþörf plantna í huga og er því þægilegur í notkun. Ræktandi getur vitað nákvæmlega hver áburðarþörfin er og keypt inn og dreift samkvæmt henni. Tilbúinn áburður leysist fljótt upp og verður aðgengilegur plöntum en hann skolast jafnframt auðveldlega úr jarðveginum og getur borist út í nærliggjandi vatn og mengað það líkt og margar þjóðir glíma við. 

Orkufrek og mengandi framleiðsla

Framleiðsla tilbúins áburðar er bæði gríðarlega orkufrek og mengandi. Ástæða þess að mikið er framleitt af köfnunarefnisríkum tilbúnum áburði við Persaflóann er að framleiðslan er háð jarðgasi og jarðefnaeldsneyti sem er þar í ríkulegum mæli.

Fosfór og kalíum eru unnin úr náttúrulegum námum sem eru takmarkaðar auðlindir. Steinefni, svo sem fosfatgrýti, eru mulin og efnafræðilega hreinsuð. Helstu fosfórnámur heims eru á Kólaskaga í Rússlandi, í Kína, Marokkó og Bandaríkjunum. Stríð Rússlands í Úkraínu og viðskiptaþvinganir á Rússland hafa áhrif á innflutning auk þess sem kolefnisfótspor framleiðslu og flutnings tilbúins áburðar er mikið. 

Ólíkt olíugeiranum hefur áburðargeiri heimsins engar alþjóðlegar samræmdar birgðir.

Stór tímamót í augsýn

Íslenskt tæknifyrirtæki, Atmonia ehf., á uppruna sinn í rannsóknum í efna- og eðlisfræði í Háskóla Íslands og er nú langt komið með þróun búnaðar sem framleiðir ammóníak úr lofti, vatni og rafmagni og miðar að umhverfisvænni framleiðslu köfnunarefnisáburðar. Tæknin byggir á rafgreiningu og er umhverfisvæn. Aðferðin krefst mikils rafmagns og er því hentug á Íslandi þar sem aðgengi að endurnýjanlegum orkugjöfum er mikið.

„Grunnhugmyndin snýst um að formbreyta niturgasi, sem myndar um 80 prósent af andrúmsloftinu, í fast og nýtanlegt form köfnunarefnis ─ eða ammoníak,“ eins og sagt var frá í blaðinu í október 2025 í viðtali við Helgu Dögg Flosadóttur, framkvæmdastjóra Atmonia. Þar kemur fram að fyrirtækið stefnir á að framleiða fyrsta framleiðslubúnaðinn í fullri stærð á næstu fimm árum. Gert er ráð fyrir að þessi stórmerka uppfinning muni geta fullnægt þörfum landbúnaðar á Íslandi um köfnunarefnisáburð og gert innflutning hans óþarfan, sem verða stór tímamót ef fer sem horfir. Í upphafi var gert ráð fyrir að hvert býli gæti haft sína framleiðslu í búnaði á stærð við þvottavél en hagkvæmara virðist að stækka einingarnar í gámastærð og samnýta í nærsamfélagi bænda.

Ammóníak er eitt mest framleidda efni heims og um 1% af koltvísýringslosun heims stafar frá framleiðslu þess og lausnin því mikilvægt skref í átt að sjálfbærari og umhverfisvænni áburðarframleiðslu. 

Áburðarþörf og áburðargjöf 

Áburðarþörf og áburðargjöf þarf að samhæfa óháð því hvaða aðferð til þess er beitt. Öll ræktun í mold er háð því að plöntur hafi aðgengi að þeim næringarefnum sem þær þurfa og það er undir bændum komið að færa þau í jarðveginn.

Næringarþörf plantna er misjöfn og mismikil eftir tegundum, en þær eiga lykilnæringarefni til vaxtar og þroska sameiginleg. Bændur þurfa að huga að samsetningu áburðar, hvort sem er tilbúins eða úr lífrænum efnum, eftir því hvað er verið að rækta. Aðalnæringarefni plantna eru köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalí (K). Önnur helstu næringarefni eru magnesíum (Mg), kalsíum (Ca) og brennisteinn (S). Helstu stein- og snefilefni eru járn (Fe), mangan (Mn), sink (Zn), kopar (Cu), bór (B) og mólybden (Mo). Öll þessi efni finnast í mismiklu magni í lífrænu efni.

Kúabændur nota það sem fellur til af kúamykju á býlum sínum, hún hefur enda löngum verið talinn verðmætur áburður. Mykjan er vatnsmikil og ekki aðskilin vatni sem notað er við þrif og því þarf mikið magn af henni til að ná viðunandi magni næringarefna í ræktun. Sama gildir um sauðatað og skít úr hrossa-, svína-, geita-, og alifuglarækt sem alla jafna er nýttur á tún, akra og til landbóta. Í skýrslu Matís um uppruna og kortlagningu lífræns úrgangs á Íslandi frá árinu 2022 er þó bent á að eiginlegur uppruni húsdýraáburðar er að stærstu leyti úr innfluttum tilbúnum áburði og kjarnfóðri.

Til eru fornar aðferðir sem eru markvisst notaðar í lífrænum og auðgandi landbúnaði og byggja meðal annars á skiptiræktun, beitarstýringu og nýtingu ýmis konar lífræns efnis. Aðferðirnar má einnig nota að hluta og aðlaga að hefðbundnum landbúnaði.

Í einræktun er vistkerfið fábreytt, jarðvegsbyggingin lélegri og þörf fyrir áburð meiri. Það að stuðla að líffræðilegri fjölbreytni vistkerfis styrkir viðnámsþrótt jarðvegs og plantna og heilbrigði. 

Aukin afköst og meiri sveppamassi

Sveppamassi er næringarríkur áburðargjafi, góður fyrir jarðvegsbyggingu og ber ekki með sér illgresisfræ. Hann er að uppistöðunni gerður úr mómold, hálmi og hænsnaskít. „Við komum til með að ná aðeins meiri afköstum og meiri massa þar af leiðandi á næstu misserum,“ segir Ævar Eyfjörð Sigurðsson, bústjóri Flúðasveppa. Um það bil 5.500–6.000 m³ falla til á ári af sveppamassa sem notaður er við ræktun matsveppa. „Við hjá Flúðasveppum og Flúðajörfa nýtum um helming hans sjálf í ræktun á byggi, hveiti, strandreyri, spergilkáli og gulrótum. Um fjórðungur fer til annarra bænda til ýmissar ræktunar. Afgangurinn er nýttur í moldarframleiðslu hjá okkur.“ Sveppamassinn og moldarblöndurnar eru einnig seldar í lausu magni og stórsekkjum til bænda og frístundaræktenda sem sækja efnið til þeirra. 

Sláturúrgangur

Orkugerðin á Selfossi tekur á móti framleiðsluleifum frá sláturhúsum og kjötvinnslum í hráefnismóttöku verksmiðjunnar og vinnur úr því kjötmjöl sem hægt er að nota sem áburðargjafa í ræktun sem ekki er ætluð til manneldis. Það er auðugt af köfnunarefni.

Orkugerðinni varð heimilt að auka framleiðslugetu sína í vinnslu á 14.000 tonnum af hráefni á ári í kjölfar aukinnar eftirspurnar eftir móttöku og meðhöndlun á lífrænum úrgangi þar sem reglur um urðun á honum hafa verið hertar. Röð frávika voru skráð við starfsleyfi Orkugerðarinnar við reglubundið eftirlit Umhverfis- og orkustofnunar, úrbótaáætlun lögð fram og verða úrbætur teknar út í eftirliti ársins 2026.

„Bændur nota þau úrræði sem eru í boði fyrir hvert svæði,“ sagði Jón Magnús Jónsson, formaður búgreinadeildar alifuglaræktenda, en stærstur hluti framleiðslunnar er á starfssvæði Orkugerðarinnar. Á öðrum svæðum er í sumum tilfellum aðeins brennsla eða urðun í boði.

Grænáburður, skiptiræktun og beitarstýring

Svokallaður grænáburður eða þekjuræktun er nýtt í lífrænum og auðgandi landbúnaði sem hluti af skiptiræktun en getur nýst í hefðbundnum landbúnaði. Þá eru akrar hvíldir til skiptis og í þeim ræktað til dæmis hveiti, bygg, smárar eða belgjurtir sem binda köfnunarefni úr andrúmsloftinu. Í sumarlok er akurinn sleginn og plægður svo sprettan blandast við jarðveginn og færir í hann auknar trefjar og köfnunarefni, eða beitt er á hann. Þar sem loftslag er hlýrra er sáð í akrana í árslok eða ársbyrjun og plægt að vori. Á Íslandi er sumartíðin of stutt til þess og aðferðin krefst aðlögunar og hvíldarakra.

„Eitt grundvallaratriðið er að jarðvegurinn sé aldrei opinn,“ segir Hulda Brynjólfsdóttir, sem er bóndi á Tyrfingsstöðum. Þau fengu ráðleggingar frá bandarískum sérfræðingi í auðgandi landbúnaði sem setti saman fræblöndu úr þeim fræjum sem fáanleg voru á Íslandi og af plöntum sem styðja hver aðra. Blöndunni er sáð og samanstendur af logasmára, rauðsmára, næpum, ertum, byggi, höfrum, hveiti, rýrgresi og repju. „Aðferðin hefur gert það að verkum að beitartíminn er lengri og gjafatíminn er styttri, við gefum líka öðruvísi en áður og er fóðurnýting miklu betri og notkun á heyi úr rúllum hefur minnkað um meira en helming.“

Mikil þekking er til staðar í landinu á fjölbreyttum búskaparháttum. Skýr dæmi eru um að með beitarstýringu og vel þekktum aðferðum auðgandi landbúnaðar megi auka nyt af landi og stækka bústofn án þess að auka við land. „Draumurinn væri að fleiri bændur tækju upp viðlíka aðferðir. Við viljum gjarnan, ef einhver hefur áhuga, ræða þetta við aðra bændur,“ segir Hulda. „Þegar maður sér muninn þá er ljóst að þetta er leiðin.“