Heildstætt söfnunarkerfi fyrir dýraleifar
Stjórnvöld ætla að setja upp heildstætt söfnunarkerfi fyrir dýraleifar sem mun ná bæði til heilla skrokka úr áhættuflokkum og annarra dýraleifa. Safnað verður á öllu landinu og verður söfnunarsvæðum skipt upp eftir landshlutum.
Samkvæmt upplýsingum úr atvinnuvegaráðuneytinu er vinna við útboðsgögn og fyrirkomulag söfnunarkerfisins í gangi og verður lokið eins fljótt og kostur er. Stefnt sé að því að dýraleifarnar verði fluttar í brennslustöðina Kölku á Reykjanesi til förgunar, eftir að þeim hefur verið safnað saman.
Um 84% hræja til urðunar
Í febrúar var í Bændablaðinu fjallað um það mikla magn dýrahræja sem fór ólöglega til urðunar árið 2024, sem var alls um 84% þeirra hræja sem var fargað það ár samkvæmt opinberum skráningum. Um 16% fóru lögformlega leið til brennslu. Á mælaborði Umhverfis- og orkustofnunar um úrgang sést að heildarmagn dýrahræja sem féll til á árinu 2024 voru 1.410 tonn.
Matvælastofnun ber ábyrgð á eftirliti með þessum flokki úrgangs, sem skilgreindur er sem „aukaafurðir dýra“. Það er þó á ábyrgð bænda og annarra eigenda þessa úrgangs að koma honum í viðeigandi förgun. Í umfjölluninni í febrúar fengust þær upplýsingar frá Matvælastofnun að stjórnvöld hafi gert ráð fyrir tímabundnu fjárframlagi fyrir árin 2026–2028 til að bjóða út og fjármagna rekstrarkostnað á samræmdu söfnunarkerfi fyrir dýraleifar. Sagði í svari stofnunarinnar að þrátt fyrir að ýmis sveitarfélög hefðu á undanförnum árum sett upp vísi að söfnunarkerfi fyrir dýrahræ væri enn ekki til heildstætt söfnunarkerfi í landinu sem sjái um að taka við dýrahræjum og koma þeim í viðeigandi meðhöndlun. Ómögulegt sé því fyrir stóran hluta bænda að uppfylla kröfur regluverksins. Í svari atvinnuvegaráðuneytisins sagði í febrúar, við fyrirspurn um fyrirhugað söfnunarkerfi, að ráðuneytið og Matvælastofnun hafi unnið að mótun fyrirkomulags á landsvísu fyrir slíkt kerfi. Markmið verkefnisins væri að skilgreina útfærslu þjónustunnar þannig að hún henti öllum aðilum í keðjunni, bændum, flutningsaðilum, móttöku og brennslustöðvum. Fyrirhugað væri að bjóða verkefnið út á næstu vikum væri unnið að frágangi útboðsgagna vegna málsins.
Engin svör um kostnað bænda
Um miðjan apríl var leitað upplýsinga um stöðu á þessu verkefni hjá atvinnuvegaráðuneytinu. Spurt var meðal annars um mögulegan kostnað bænda við að losa sig við úrganginn í gegnum nýja söfnunarkerfið, hvort hann yrði að einhverju leyti niðurgreiddur af stjórnvöldum miðaði við núverandi förgunarkostnað. Engin svör fengust við þeim spurningum en fram kom að unnið væri að gerð útboðsgagna og því lægi endanlegt fyrirkomulag enn ekki fyrir.
Ljóst væri þó að gert sé ráð fyrir að söfnunarsvæðinu verði skipt upp í afmörkuð útboðssvæði tiltekinna landshluta. Þeim sem vilja bjóða í verkin verði heimilt að skila tilboðum í eitt, tvö eða öll svæðin – en tilboðin verði að ná í heild yfir hvert svæði. Ekki verði heimilt að bjóða eingöngu í söfnun eða flutning.
Þrír áhættuflokkar dýraleifa
Atvinnuvegaráðuneytið segir að söfnunarkerfið muni ná til dýraleifa af sauðfé, nautgripum, hrossum, svínum, geitum og alifuglum. Dýraleifarnar geti verið heilir skrokkar eða skrokkhlutar af aflífuðum eða sjálfdauðum dýrum eða efni sem fellur til við heimaslátrun.
Dýraleifar séu flokkaðar í þrjá áhættuflokka, CAT1, CAT2 og CAT3. Í CAT1 flokki eru dýraleifar af fullorðnum jórturdýrum, sauðfé, geitum og nautgripum og taka verður sýni af hluta dýranna. Hausar af öllum jórturdýrum sem falla til við heimaslátrun flokkast líka sem CAT 1 og taka verður sýni af hluta dýranna. Í CAT2 flokki eru dýraleifar af lömbum, kiðlingum og ungnautum, hrossum, svínum og alifuglum.
Loks eru í CAT3 flokki efni sem falla til við heimaslátrun, nema höfuð jórturdýra sem eru í flokki CAT1 sem fyrr segir.
Eins og gefur að skilja verður umtalsvert meira magn af dýraleifum sem fer um söfnunarkerfið en eingöngu það magn úrgangs sem flokkast sem dýrahræ á mælaborði Umhverfis- og orkustofnunar.
Líforkuver á Dysnesi
Um sumarið 2022 féll dómur við EFTA-dómstólinn þar sem úrskurðað var að fyrirkomulag á söfnun, flutningi og förgun á aukaafurðum dýra á Íslandi væri ekki í samræmi við EES-löggjöf. ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, áminnti íslensk stjórnvöld í júní 2024 um að hafa ekki aðhafst í málinu.
Fyrirhugað var að reisa líforkuver á Dysnesi í Eyjafirði sem taka átti við öllum dýraleifum úr áhættuflokkum CAT1 og CAT2 og var unnið að undirbúningi þess á árunum 2023 og 2024. Upplýsingavefurinn liforka.is var opnaður af því tilefni af þáverandi matvælaráðherra, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Líforkuverið vann að tillögum að söfnunarkerfi á þessum dýraleifum en þegar því var lokið tók matvælaráðuneytið við tillögunum og áfram verið unnið að verkefninu innan ráðuneyta umhverfis og atvinnuvega.
Líforkuverið ekki brennslustöð
Líforkuverið á Dysnesi var ekki hugsað sem brennslustöð heldur átti að umbreyta dýraleifunum í orkugjafana kjötmjöl og fitu. Ekki má nýta afurðir úr þessum áhættuflokkum til áburðar.
Nú er ljóst að ekki verður haldið áfram með verkefnið á Dysnesi, að svo stöddu. Í minnisblaði úr atvinnuvegaráðuneytinu til atvinnuvegaráðherra 20. mars 2025 segir að talið sé að Kalka geti nú við meira af lífrænu efni en áður og telur sig geta annað öllu efni af þessari gerð sem fellur til í landinu næstu 3-7 árin.
Í blaðinu segir að aðkallandi sé að leysa málið og uppbygging líforkuvers geti verið skynsamlegur kostur með tilliti til sjálfbærni en sé ekki ábatasöm fjárfesting miðað við fyrirliggjandi greiningar og taki að auki einhvern tíma að koma á laggirnar. Það sé því mat ráðuneytisins að æskilegasta og fljótlegasta lausnin í þessu máli sé að fá brennslustöðina Kölku sf. til þess að sjá um þessa móttöku og förgun á dýraleifunum. Á næstu 3-7 árum geti hagaðilar skoðað betur hvort ráðast eigi uppbyggingu líforkuvers.
Þess skal getið að Orkugerðin í Flóanum tekur einnig við dýraleifum, til framleiðslu á kjötmjöli sem nota má með skilyrðum til áburðar. Fyrirtækið tekur þó eingöngu við dýrleifum úr flokkunum CAT2 og CAT3, en ekki heilum skrokkum jórturdýra.
