Rýr hlutur landbúnaðarrannsókna úr stuðningskerfinu

– Frumframleiðendur í landbúnaði með um 10% af landbúnaðartengdum stuðningi úr Matvælasjóði

Á Íslandi rennur mun lægra hlutfall af heildarstuðningi við landbúnað til almennrar þjónustu við landbúnað, miðað við önnur Evrópulönd, Bandaríkin og Kanada.

Um stuðning er að ræða sem skilgreindur er utan við beinan framleiðslustuðning. Þar er hlutfall stuðnings við þekkingar- og nýsköpunarstörf einnig mun lægra hér á landi.

Þetta sést í skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) frá síðasta ári um hlutfall General Services Support Estimate (GSSE)-framlaga ríkja til almennrar þjónustu við landbúnað á tímabilinu 2022–2024. Hlutfall GSSE af heildarstuðningi við landbúnað á Íslandi nam um 3,9%, samanborið við um 4,7% í Noregi, um 12,9% í Evrópusambandinu, 12,6% í Bretlandi, 25,2% í Kanada og 12% í Bandaríkjunum.

Af heildarframlagi GSSE til landbúnaðar á Íslandi fóru á þessu árabili um 67% stuðnings í eftirlit og stjórnun (inspection and control), en um 11% til þekkingar- og nýsköpunarstarfa landbúnaðarins (knowledge and innovation system). Samkvæmt OECD fer meira en helmingur GSSE-stuðnings í Noregi og Evrópusambandinu til þekkingar- og nýsköpunarstarfa.

Matvælasjóður tekur til starfa

Matvælasjóður hóf formlega starfsemi í byrjun september 2020. Með stofnun hans voru Framleiðnisjóður landbúnaðarins (FL) og AVS – rannsóknasjóður í sjávarútvegi lagðir niður í kjölfarið og fjármagn þeirra lagt inn í hinn nýja sjóð.

Enda var honum ætlað að taka við hlutverkum þeirra beggja, „...að styrkja þróun og nýsköpun við framleiðslu og vinnslu matvæla úr landbúnaðar- og sjávarafurðum,“ eins og segir í 1. grein laga um hann en sérstök lög um Matvælasjóð tóku gildi 7. maí 2020.

Framleiðnisjóður lagður niður

Í skýrslu OECD eru einnig upplýsingar um stöðu mála á starfstíma FL. Fyrir árin 2000–2002 sést að hlutfall GSSE af heildarstuðningi við landbúnað var 7,4% og vægi þekkingar- og nýsköpunarverkefna innan GSSE rúmlega 45%.

Fjármunir til FL voru að mestu ákvarðaðir í gegnum rammasamning búvörusamninga á milli ríkis og Bændasamtaka Íslands (BÍ). Samkvæmt núgildandi búvörusamningum, sem gilda frá 2017 til loka 2026, átti að endurskoða þá á árunum 2019 og 2023.

Aðdragandann að því að FL er lagður niður og Matvælasjóður er stofnaður má rekja aftur til sumarsins 2019 þegar fram koma hugmyndir að aðgerðaáætlun í þingsályktunartillögu um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Var hún tilkomin vegna lagabreytinga sem Alþingi hafði áður samþykkt og fólust meðal annars í því að frystiskylda á innfluttu hráu kjöti var fell niður.  Einn liður í þeirri aðgerðaáætlun var að settur yrði á fót sjóður með áherslu á eflingu nýsköpunar í innlendri matvælaframleiðslu.

Þessi áform birtast svo í stjórnarfrumvarpi 1. nóvember 2019, um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla. Í umsögn frá FL um það frumvarp sagði „...vert að benda á að landbúnaður er fleira en matvælaframleiðsla og að í gegnum tíðina hefur Framleiðnisjóður stutt við afar fjölbreytt viðfangsefni frumvinnslugreinarinnar landbúnaðar. Mörg þessara viðfangsefna lúta ekki beint að matvælaframleiðslu og telur stjórn Framleiðnisjóðs því hættu á að ef af umræddri sameiningu verður muni fjölmörg verkefni verða munaðarlaus, ef svo má að orði komast. Sem dæmi hefur Framleiðnisjóður stutt ötullega við verkefni á vegum vísindastofnana á sviði jarðræktar, kynbóta búfjár og gróðurs, skógræktar og landgræðslu. Einnig má nefna námsstyrki til mastersnemenda á sviði landbúnaðarvísinda.“

Bændasamtök Íslands mótmæltu breytingunum

Stjórn BÍ mótmælti einnig þessum áformum opinberlega í byrjun desember 2019. Haft var eftir Sigurði Eyþórssyni, þáverandi framkvæmdastjóra BÍ, í tilkynningu að FL væri hluti af rammasamningi landbúnaðarins sem væri í gildi 2026. Því gæti ráðherra ekki lagt sjóðinn niður eða látið hann renna inn í nýjan Matvælasjóð nema semja um það við endurskoðun rammasamningsins.

Í tilkynningunni kom einnig fram að á fundi stjórnar BÍ hafi Guðrún Tryggvadóttir, formaður samtakanna, greint stjórninni frá viðræðum sínum við Kristján Þór Júlíusson landbúnaðarráðherra um stöðu FL og fyrirætlana ráðherra um að sameina hann inn í nýjan Matvælasjóð án þess að endurskoðun á rammasamningi hafi farið fram. Fram hafi komið á fundinum að ráðherra hafi séð tvo kosti í stöðunni. Annars vegar að FL verði haldið óbreyttum og hann verði ekki hluti af nýjum Matvælasjóði. Ráðherra muni þó áfram beita sér fyrir stofnun hins nýja sjóðs en BÍ þá ekki eiga hlut að því að móta stefnu og starfshætti hans.

Hins vegar að áfram verði haldið með fyrri hugmyndir um að FL sameinist Matvælasjóði en BÍ muni þá eiga fulla aðild að því að móta stefnu og starfshætti nýja sjóðsins. Stjórn samþykkti samhljóða að heppilegra væri að velja fyrri kostinn og halda FL óbreyttum.

Því var endurskoðun rammasamnings komin í uppnám, en í árslok 2019 er lokaútgáfa frumvarpsins um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla samþykkt á Alþingi, en þá voru hins vegar ákvæði um nýjan matvælasjóð horfin úr þessu framvarpi.

Búnaðarþing ályktar gegn nýjum matvælasjóði

Búnaðarþing er svo haldið dagana 2.­–3. mars 2020. Þar er samþykkt ályktun gegn þeim fyrirhuguðum breytingum að stofnaður verði nýr sjóður með því að sameina FL og AVS – rannsóknasjóð í sjávarútvegi undir nýjum formerkjum. „Framleiðnisjóður er nýsköpunar- og framfarasjóður greinarinnar. Hann hefur styrkt hagnýt rannsókna- og þróunarverkefni af ýmsum toga ásamt stuðningi við fræðslumál og verkefni á vegum bænda er lúta að nýsköpun og þróun á bújörðum. Fjármunir til Framleiðnisjóðs koma að nær öllu leyti í gegn um rammasamning BÍ og ríkis og gildir sá samningur til ársins 2026. Á þeim tíma getur ríkið hvorki tekið einhliða ákvörðun um að leggja sjóðinn niður né heldur ákveðið að finna þessum þróunarfjármunum nýjan farveg. Með sameiningu Framleiðnisjóðs og AVS er hætta á að þar hverfi frá landbúnaðinum stuðningur sjóðsins við fjölmörg verkefni sem eru liður í að styrkja byggð vítt um landið en falla ekki beint undir matvælaframleiðslu í þröngri skilgreiningu. Hugmyndir að þessari breytingu, þ.e. sameiningu Framleiðnisjóðs og AVS hafa ekki verið ræddar við BÍ,“ sagði í greinargerð með ályktuninni.  

Stjórnarskipti urðu í BÍ á þessu Búnaðarþingi. Nýtt frumvarp um Matvælasjóð var svo lagt fram á Alþingi í apríl 2020, þar sem í greinargerð var tilgreint tilefni lagasetningarinnar. Var áðurnefnd aðgerðaáætlun um matvælaöryggi – og  vernd búfjárstofna –  nefnd þar sem ríkisstjórninni var falið að hrinda í framkvæmd ýmsum aðgerðum í þeim tilgangi að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu.

Einnig voru þau rök nefnd fyrir stofnun sjóðsins að örva þyrfti hagkerfið í kjölfar samdráttar sem varð vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Samhliða var í frumvarpinu lagt til að AVS-rannsóknasjóður í sjávarútvegi og FL myndu renna inn í nýjan Matvælasjóð og væru svo lagðir niður. Með þessu væri horft til þess að spara rekstrarkostnað en einnig að skapa aukið svigrúm til stuðnings við verkefni.

Í erindi BÍ til atvinnuveganefndar 24. apríl vegna frumvarpsins töldu samtökin jákvætt að verja ætti 500 milljónum króna til stofnunar nýs Matvælasjóðs og mótmæltu ekki fyrirliggjandi frumvarpi um stofnun sjóðsins. Samtökin lögðu þó þunga áherslu á að landbúnaðinum yrði tryggður sambærilegur hlutur í ráðstöfunarfé Matvælasjóðs í samræmi við hlut Framleiðnisjóðs í samanlögðum fjárhag hans og AVS-sjóðsins. Sú hlutdeild ætti að vera skilgreind í rammasamningi landbúnaðarins. Þá lögðu samtökin áherslu á að fjármagn í sjóðinn verði aukið til framtíðar litið en takmarkist ekki við stofnframlagið á árinu 2020, að nýrri stjórn Matvælasjóðs verði falið að líta til þeirra verkefna sem Framleiðnisjóður hefur stutt og tengjast ekki endilega matvælaframleiðslu beint, þar með talið menntun og endurmenntun.

Loks lagði stjórn BÍ það til að hinn nýi sjóður myndi starfa áfram á landsbyggðinni eins og Framleiðnisjóður og AVS gerðu.

Lög um Matvælasjóð tóku svo gildi 7. maí 2020, sem fyrr segir, og í þeim var ákvæði um að lög um FL myndu falla úr gildi 31. desember 2020.

Þann 4. febrúar 2021 undirritaði Gunnar Þorgeirsson, formaður BÍ, samkomulag við stjórnvöld um endurskoðun á rammasamningi þar sem ný ákvæði um Matvælasjóð voru komin inn undir 7. grein samningsins. Gunnar hafði þá tekið sæti í stjórn sjóðsins sem fulltrúi BÍ.

Framleiðnisjóður stofnaður 1966

FL var stofnaður árið 1966 og starfaði samkvæmt sérstökum lögum um sjóðinn og í fyrstu greininni segir að hlutverk hans sé „að veita styrki og lán til framleiðniaukningar og hagræðingar í landbúnaði og atvinnurekstrar á bújörðum“. Þórhildur Þorsteinsdóttir, sauðfjárbóndi á Brekku í Norðurárdal í Borgarfirði, gegndi lengi stöðu framkvæmdastjóra FL. „Stjórn Framleiðnisjóðs tók ákvarðanir um veitingu styrkja og lána úr sjóðnum á grundvelli umsókna sem honum barst. FL var samstarfsvettvangur ríkis og bænda hvað varðar umbætur og nýsköpun í landbúnaði,“ segir hún.

Að sögn Þórhildar er hægt að skipta lífshlaupi FL upp í þrjú skeið. Á árunum 1966–1979 hafi starfsemin falist í stuðningi við umbætur á afurðastöðvum en til þess fékkst fast fjármagn á fjárlögum. Á árunum 1980–1992 hafi stuðningurinn beinst að aðlögun búvöruframleiðslunnar að innanlandsmarkaði og búháttabreytingum, en þá komu tekjur sjóðsins af spöruðum jarðabótaframlögum og útflutningsbótum. Eftir 1992 hafi verið kominn alhliða stuðningur við framleiðniaukningu og nýsköpun atvinnu, en fjármagn sjóðsins komið af fjárlögum í samræmi við búnaðarlaga- og búvörusamninga.

Umbætur í afurðastöðvum

„Framleiðnisjóður studdi allskonar verkefni í gegnum tíðina, meðal annars studdi hann hagræðingu og umbætur í afurðarstöðvum bænda, bæði hvað snerti sláturhús og mjólkurbú. Síðan um miðjan níunda áratuginn var gerð mikil breyting á framleiðsluumhverfi landbúnaðar, varð sjóðurinn leiðandi í því að leggja þeim lið sem vildu fara í búháttabreytingar ýmiskonar. Og auðvitað sýndist sitt hverjum um það,“ útskýrir Þórhildur.

„En sjóðurinn studdi einnig marga bændur við að ráðast í ýmiskonar breytingar á jörðum sínum og með  stuðningi sjóðsins náðu margir að efla og bæta sinn búrekstur, og jafnframt með þeim stuðningi var ætlað að auka framleiðni, bæta afkomu, stuðla að fjölþættari nýtingu bújarða og fjölga atvinnutækifærum. Nýbúgreinar eins og loðdýrarækt og fiskeldi, reyndust ekki henta öllum sem voru studd en ferðaþjónustan varð fyrirferðarmest á síðari árum sjóðsins. Í dag má enn sjá mörg glæsileg ferðaþjónustubýli landsins í rekstri sem geta rakið sig til upphafs þar sem sjóðurinn studdi ríkulega við bændur, einnig hestabúgarða, smávirkjarnir, heimavinnslur afurða, ullarvinnslur, framleiðsluaðstöðu fyrir skógarafurðir og svo lengi mætti telja áfram. Á síðustu starfsárum sjóðsins studdi hann ríkulega við kornrækt, bæði grunnfjárfestingar og stofnræktun sáðkorns. Handverk í dreifðum byggðum naut sérstakrar athygli undir hatti Framleiðnisjóðs með árangursríku starfi Smáverkefnasjóðs hans,“ segir hún.

Þórhildur bendir líka á að samfjármögnun verkefna var með Rannsóknamiðstöð Íslands um alllangt skeið um fjármögnun rannsókna- og þróunarverkefna á sviði landbúnaðar. Þá hafi Garðávaxtasjóður verið sameinaður Framleiðnisjóði í ársbyrjun 2008, en hans meginverkefni hafi verið að vernda og viðhalda heilbrigðum íslenskum kartöflustofnum.

Endurmenntunar- og námsstyrkir Framleiðnisjóðs

Helstu úthlutunarflokkar FL voru að sögn Þórhildar þrír. „Í fyrsta lagi ýmis rannsókna- og þróunarverkefni en í þennan flokk sóttu stofnanir gjarnan til rannsóknar og þróunarverkefna. Til dæmis studdi sjóðurinn ríkulega við þróun bóluefnis gegn sumarexemi í hestum hjá Tilraunastöð HÍ á Keldum.  Sjóðurinn studdi margháttaðar rannsóknir hjá Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskólanum á Hólum í gegnum árin og svo lengi mætti telja.

Nýsköpun og efling atvinnu á bújörðum var annar flokkur. En gjarnan miðaðist stuðningur Framleiðnisjóðs við nýsköpun og eflingu atvinnu á bújörðum að hámarki 30% áætlaðs kostnaðar með hámarksupphæðum á býli sem var mismunandi milli ára. Viðbótar framlög voru svo veitt vegna framkvæmda sem voru taldar geta skapað tvö ársverk eða fleiri.

Þriðji flokkurinn var svo endurmenntun og námsstyrkir, en Framleiðnisjóður hafði frumkvæði að því á árinu 2006 að koma á fót starfsmenntasjóði hjá Bændasamtökum Íslands. Stjórn Bændasamtakanna setti starfsmenntasjóðnum starfsreglur í samráði við stjórn Framleiðnisjóðs sem á hinn bóginn lagði sjóðnum til fjármuni sem áttu að ganga til þess að létta bændum og búaliði sókn til endurmenntunar. Framleiðnisjóður bauð einnig fram sérstaka styrki til framhaldsnáms í búvísindum.“

Harkaleg útreið Framleiðnisjóðs eftir hrun

„Segja verður hverja sögu sem hún er,“ heldur Þórhildur áfram. „Flestar stofnanir máttu þola skerðingar á fjárframlögum eftir hrun en harkaleg útreið FL er þó líkast til einsdæmi, 90% skerðing sem varð á árunum 2011 og 2012. Sjóðurinn átti ríflegt eigið fé á að ganga og náði að halda úti nokkurri starfssemi.

Auglýst var allajafna eftir umsóknum einu sinni á ári. Það var misjafnt á milli ára hvað FL hafði til úthlutunar en árið 2015 úthlutaði hann til dæmis rúmlega 107 milljónum króna, þar af rúmlega 36 milljónum til nýsköpunar og eflingu atvinnu á bújörðum. Þessi úthlutunarupphæð fór hækkandi þangað til hann var lagður niður,“ segir útskýrir Þórhildur enn fremur.

Í síðasta rammasamningi, þar sem gert er ráð fyrir fjárveitingu til FL, voru tiltekin árleg framlög til hans 128 milljónir út gildistímann og áttu að taka árlegum breytingum í samræmi við verðlagsuppfærslu fjárlaga.

Forsvarsmenn bænda sofnuðu á verðinum

Þegar Þórhildur er spurð um aðdragandann að því að FL er lagður niður og þá gagnrýni sem ákvörðunin sætti, segir hún að bent hafi verið á þá hættu að með því hyrfi úr landbúnaðargeiranum stuðningur sjóðsins við fjölmörg verkefni sem ekki endilega snéru beint að matvælaframleiðslu, en voru mikilvægur liður í að styrkja byggð vítt og breitt um landið.

„En að sjálfsögðu var Framleiðnisjóður ekki yfir gagnrýni hafinn, og auðvitað mátti endurskoða löggjöfina um sjóðinn og alltaf mátti gera betur. En starf sjóðsins markaðist af þeirri sýn að landbúnaður væri afar víðtækt hugtak, mun víðtækara en orðið matvælaframleiðsla gefur til kynna. Sjóðurinn hafði til að mynda mikilvægu hlutverki að gegna í byggðalegu samhengi, sér í lagi í tengslum við styrkveitingar til nýsköpunarverkefna á vegum bænda. Einnig var sjóðurinn öflugur stuðningsaðili við skógrækt, ýmis verkefni sem tengdust framþróun ráðgjafarþjónustu fyrir bændur og margvísleg fræðslutengd verkefni. Við sem störfuðum hjá FL á þessum tíma höfðum áhyggjur af því að þessi verkefni myndu ekki eiga heima hjá þá nýjum Matvælasjóði.

Því miður er það mín staðfesta, skoðun sem fyrrverandi framkvæmdastjóri Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, að forsvarsaðilar bænda sem og aðrir hagsmunaaðilar sofnuðu á verðinum við að tryggja fjármögnun mikilvægs þróunarstarfs í greininni. Auðvitað áttu forsvarsmenn Bændasamtaka Íslands á þeim tíma að gefa þeirri reynslu gaum, sem var af hvetjandi starfi sjóðsins til stuðnings margvíslegra og vænlegra vaxtasprota í síbreytilegu umhverfi og ekki glutra því niður. Jafnframt þurfti að spyrja hvort og hvernig stuðningur við margvísleg framfaramál landbúnaðarins yrði tryggður nýr vettvangur. Starfsformin geta verið fleiri en eitt og ef forsvarsmenn bænda og ríkis voru svona óánægðir með ráðstöfun fjármagns FL þá hefði nú bara verið nærtækara að skipta út stjórn sjóðsins frekar en leggja sjóðinn niður í allri sinni mynd. Þar brást stjórn Bændasamtaka Íslands. Engin veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur,“ segir hún.

Framkvæmdastyrkir úr Framleiðnisjóði

Á nýliðnu Búnaðarþingi sem haldið var í mars var samþykkt tillaga þar sem bent er á mikilvægi þess að bændur geti sótt um framkvæmdastyrki, líkt og áður var mögulegt í gegnum FL. Því er beint til stjórnar BÍ að rætt verði við atvinnuvegaráðuneytið um endurskoðun á reglum Matvælasjóðs þannig að þær heimili slíka styrki og aðrir möguleikar skoðaðir, eins og samstarf við önnur ráðuneyti.

Í rökstuðningi með tillögunni segir að framkvæmdastyrkir séu oft það úrræði sem geti skipt bændur, þar á meðal beint frá býli bændur, mestu máli þegar hrinda á nýsköpunar- og þróunarverkefnum í framkvæmd. „Þar má nefna uppbyggingu á sláturaðstöðu á býlum samkvæmt reglugerð um slátrun í litlum sauðfjár- og geitasláturhúsum. Þeir bændur sem þegar hafa ráðist í slíka uppbyggingu nutu stuðnings úr Framleiðnisjóði. Úthlutanir úr sjóðnum tóku til margvíslegra verkefna sem áttu það sameiginlegt að efla nýsköpun, þróun í landbúnaði og afurðavinnslu og þar með styrkja atvinnusköpun og búsetu í sveitum landsins til framtíðar,“ segir í tillögunni.

Um tíu prósent til frumframleiðenda

Á þeim fimm árum sem Matvælasjóður hefur starfað og úthlutað styrkjum, hefur um þriðjungur farið til landbúnaðarverkefna – eða um milljarður króna. Af þeim hluta hafa frumframleiðendur í landbúnaði fengið um tíu prósent.

Fyrirtæki og stofnanir í verkefnum sem tengjast landbúnaði hafa fengið langmest og stór hluti alls stuðnings við landbúnað hefur farið til Höfuðborgarsvæðisins.

Það heildarfjármagn sem hefur komið til úthlutunar ár hvert hefur haldist nálægt þeim 500 milljónum sem lagt var inn í hinn nýstofnaða sjóð, en hann er fjármagnaður beint í gegnum fjárlög.    

Matvælasjóður eyrnamerkir ekki fjármuni atvinnugreinum

Matvælasjóður er rekinn undir atvinnuvegaráðuneytinu. Í svari atvinnuvegaráðuneytisins við fyrirspurn um ástæður fyrir rýrum hlut frumframleiðenda í landbúnaði í úthlutunum og því lága hlutfalli sem renni til þekkingarverkefna í landbúnaði, segir að sjóðurinn leggi áherslu á nýsköpun, sjálfbærni, verðmætasköpun og samkeppnishæfni íslenskrar matvælaframleiðslu. Sjóðnum sé heimilt að styðja við vöruþróun og markaðssókn á erlendum mörkuðum. Markmið sjóðsins er að ná til verkefna á öllum stigum, allt frá hugmyndum til markaðssetningar og hagnýtra rannsókna.  

Matvælasjóður hafi frá byrjun haft mun meira fjármagn til ráðstöfunar en áður var samtals lagt til hinna tveggja, FL og AVS. Sjóðurinn starfi ekki eftir eldri sjónarmiðum um að fjármunir séu eyrnamerktir atvinnugreinum heldur er horft til matvælaframleiðslu í heild. 

Öllum heimilt að sækja í sjóðinn

Í svarinu segir einnig að öllum sem uppfylla þau umsóknarskilyrði sem finna megi í handbók Matvælasjóðs sé heimilt að sækja um í sjóðinn, svo fremi sem verkefnið samræmist áherslum og stefnu Matvælasjóðs ásamt stefnu stjórnvalda hverju sinni. Að kostnaður sem sótt er um styrk fyrir sé samþykktur kostnaður, allir verkþættir séu styrkhæfir og formkröfur uppfylltar. Gildir þá einu hvort umsækjandi er frumframleiðandi eða ekki svo lengi sem verkefnið uppfylli fyrrgreind skilyrði.  

„Frumframleiðendur búgreina eiga kost á að sækja um aðra styrki sem er ætlað að styrkja búgreinar. Má þar nefna þróunarverkefni garðyrkju, sauðfjárræktar, nautgriparæktar og hrossaræktar sem er úthlutað af atvinnuvegaráðuneytinu í gegnum Afurð í samræmi við ákvæði búvörusamninga hverrar greinar og reglugerða um stuðning við viðkomandi grein. Einnig má nefna fjárfestingastuðning í sauðfjárrækt og nautgriparækt. Að auki hefur umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið veitt fjárfestingarstuðning til garðyrkjubænda. Tækjastyrkur í lífrænum landbúnaði hefur jafnframt verið í boði og framleiðslutengdur stuðningur í kornrækt hefur boðist kornbændum. Styrkir til markvissari og loftslagsvænni áburðarnotkunar hafa einnig verið í boði af hálfu umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis og atvinnuvegaráðuneytis, einnig styrkir Loftslags og orkusjóðs til verkefna sem draga úr losun frá landbúnaði. Ennfremur eru ýmis verkefni nú í búvörusamningum sem áður voru styrkt af Framleiðnisjóði eins og kynbótaverkefni.  Þá hefur verið samið um ýmis sérverkefni vegna þróunar á ráðgjafarþjónustu beint við Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins,“ segir í svari ráðuneytisins.

Enn fremur segir í svarinu að af þessu megi sjá að framleiðendum bjóðist margir kostir til að efla frumframleiðslu.

Þess skal getið að til að mynda þróunarfjármunir búgreina og fjárfestingarstyrkir í sauðfjár- og nautgriparækt  hafa verið í boði allan samningstíma gildandi búvörusamninga, en flestir aðrir styrkir sem nefndir eru í svari ráðuneytisins eru nýlegar viðbætur inn í stuðningskerfi landbúnaðarins.  

Verið að skoða hvað megi gera betur

Þá segir í svarinu að ótalið sé, að á vegum stjórnvalda sé margs konar stuðningur í boði við nýsköpun á landsbyggðinni svo sem í gegnum Lóu - nýsköpunarstyrki fyrir landsbyggðina, sóknaráætlanir landshluta, framkvæmdasjóð ferðamannastaða og fleira.  Það megi fullyrða að mun fleiri og fjölbreyttari möguleikar séu til staðar til að sækja um stuðning til verkefna sem sum hver hafi fengið stuðning hjá forvera Matvælasjóðs. 

Varðandi þá gagnrýni sem stundum heyrist, að stórfyrirtæki og umsvifamiklir hagmunaaðilar og stofnanir taki til sín stærstan hlut styrkjanna á kostnað einstaklinga og smáfyrirtækja, segir í svari ráðuneytisins að allar úthlutanir sjóðsins séu opinberar og umsóknir séu lagðar fyrir fagráð sem skipuð séu sérfróðum einstaklingum áður en stjórn taki þær til meðferðar. Eftirspurn hafi verið mikil og því miður sé ekki hægt að verða við öllum styrkbeiðnum, en sjóðurinn telji að staðið sé faglega að öllum úthlutunum og meðferð umsókna.

Matvælasjóður sé samkeppnissjóður þar sem gæði verkefna, skýrleiki markmiða og fjárhagslegu rökstuðningur ráði úrslitum. Eðlilega sæki rannsóknarstofnanir svo sem Matís um stuðning til sjóðsins vegna þeirra fjölbreyttu og mikilvægu rannsóknarverkefna sem þar séu unnin í þágu íslenska matvælageirans. Verkefnin séu oft unnin í samstarfi við fjölmarga sjálfstæða einkaaðila sem styrkir verkefnið.

Eitt af því sem verið sé að skoða – og komi fram í nýlegri úttekt sem Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri gerði á Matvælasjóði – er hvernig hægt sé að mæta betur sjálfstæðum einkaaðilum, sem sækja um styrki í sjóðinn, en halda um leið áfram að styrkja rannsóknarstarfsemi sem sé undirstaða verðmætasköpunar í matvælageiranum.      

Málefni sjóðsins séu reglulega endurskoðuð og við næstu endurskoðun verði meðal annars tekið tillit til annarra ábendinga sem fram komi í úttektinni, að einfalda megi umsóknarferlið, hraða greiðslum og lækka kröfur um mótframlag, sérstaklega fyrir minni fyrirtæki. Einnig hafi verið bent á að auka mætti eftirfylgni og ráðgjöf eftir úthlutun.