Tafarlausra hnattrænna aðgerða þörf

Skýrslan veitir heildstæða mynd af stöðu umhverfismála á heimsvísu og dregur fram lykiláskoranir og lausnir sem tengjast loftslagsbreytingum, hnignun vistkerfa, mengun og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda.

Um er að ræða umfangsmestu vísindalegu úttekt á hnattrænu umhverfi til þessa dags. Í skýrslunni er tillegg 287 sérfræðinga frá 82 löndum, með framlagi frá yfir 800 gagnrýnendum um allan heim. Sett er fram heildstætt og vísindalegt mat UNEP á stöðu og þróun hnattrænna umhverfismála og umbreytingum sem miða að sjálfbærni og velferð. Skýrslan er rúmar þúsund blaðsíður og skiptist niður í eftirfarandi efnisþætti: Rammi og samhengið, staða og þróun umhverfisins, drifkraftar og kerfi, áhrif, áhætta og vendipunktar, lausnir og leiðir til umbreytinga og síðast er kafli um framtíðarkosti og sviðsmyndir.

Ögurstund heimsins

Samantekið fjallar skýrslan um að samþættar umhverfiskrísur séu að færast út yfir viðráðanleg mörk og það krefjist tafarlausra og fordæmalausra hnattrænna aðgerða.

Loftslagsbreytingar, hnignun líffræðilegrar fjölbreytni, landhnignun og mengun eru sögð samtvinnuð vandamál sem versni hratt og keyri jarðkerfið út fyrir örugg mörk.

Samkvæmt skýrslunni hafa sjö af níu viðmiðum vistkerfa og jarðarkerfis þegar verið rofin og það ógni undirstöðum samfélaga og hagkerfa. Loft-, vatns- og jarðmengun, ásamt hækkandi hitastigi og þenslu auðlindanotkunar, valdi milljónum dauðsfalla árlega og aukinni áhættu fyrir vistkerfi í öllum heimsálfum. Umhverfisáhætta er nú talin valda um fjórðungi sjúkdómsbyrðar heimsins, þar á meðal miklum fjölda ótímabærra dauðsfalla af völdum loftmengunar.

Náttúran sem slík stendur jafnframt höllum fæti en allt að milljón tegundir eru í útrýmingarhættu og vistkerfi á borð við votlendi, skóga og hafsvæði halda áfram að rýrna. Plast- og efnamengun eykst enn og ferskvatnsvistkerfi eru undir miklu álagi þar sem stór hluti skólps fer ómeðhöndlaður út í umhverfið. Efnahagslegt tjón er líka verulegt. Skýrslan áætlar að kostnaður af völdum aðgerðaleysis geti lækkað heimsframleiðslu um fjögur prósent fyrir árið 2050, en tap á vistkerfisþjónustu nemi tugum trilljóna Bandaríkjadala á ári.

Ekki of seint að grípa til varna

Þrátt fyrir alvarlega stöðu leggur GEO‑7- skýrslan til lausnir. Þar er lögð áhersla á umbreytingu fimm lykilkerfa: efnahags- og fjármálakerfa, hráefna- og úrgangskerfa, orku, matvælakerfa og stjórnar umhverfisauðlinda.

Með samstilltum aðgerðum, hvort sem byggt er á tæknidrifinni umbreytingu eða breytingum í verðmætamati og neyslu, væri hægt að koma í veg fyrir milljónir dauðsfalla, draga verulega úr mengun, endurheimta vistkerfi og bæta lífsgæði. Skýrsluhöfundar telja að ávinningur aðgerða, bæði samfélagslegur og efnahagslegur, sé margfalt meiri en kostnaðurinn til lengri tíma litið.

Undirstrikað er mikilvægi þekkingar og réttinda frumbyggja og staðbundinna samfélaga, sem oft standi vörð um fjölbreytt og heilbrigð vistkerfi. Aðeins brotabrot alþjóðlegrar loftslagsfjármögnunar renni til þessara hópa, þrátt fyrir að náttúra á landsvæðum þeirra sé yfirleitt í betra ástandi en víða annars staðar.

Skýrslan hvetur til þess að næstu fimm ár verði nýtt til afgerandi aðgerða því kostnaður aðgerðaleysis sé einfaldlega ekki viðráðanlegur.

Margvíslegur ágóði

Segja má að það sem nýtt er í skýrslunni frá fyrri samantektum sé einkum að fjárfesting í stöðugu loftslagi, heilbrigðri náttúru og landi og mengunarlausri plánetu geti skilað billjónum dollara á hverju ári í aukinni landsframleiðslu á heimsvísu, komið í veg fyrir milljónir dauðsfalla og lyft hundruðum milljóna manna úr hungri og fátækt á næstu áratugum.

Þá er áréttað að það að fylgja núverandi þróun muni hafa í för með sér skelfilegar loftslagsbreytingar, eyðileggingu fyrir náttúru og líffræðilegan fjölbreytileika, lamandi landhnignun og eyðimerkurmyndun og langvarandi banvæna mengun – allt með ófyrirséðum kostnaði fyrir fólk, plánetu og hagkerfi.

Þess í stað geti heimurinn farið aðra og betri leið. Hún feli í sér nálgun allra samfélaga og stjórnvalda til að umbreyta kerfum efnahags- og fjármála, efnis og úrgangs, orku, matvæla og umhverfis. Slík nálgun þurfi að vera undirbyggð af hegðunar-, félagslegum og menningarlegum breytingum sem feli í sér virðingu fyrir frumbyggjaþekkingu og staðbundinni þekkingu. Þó það muni hafa kostnað í för með sér sé efnahagslegur kostnaður við aðgerðarleysi mun meiri og langtímaarðsemi fjárfestingar í umbreytingum skýr. Alþjóðlegur þjóðhagslegur ávinningur byrji að birtast í kringum árið 2050, vaxa í 20 billjónir Bandaríkjadala árlega árið 2070 og hækka eftir það.

Skýrslan skorar á alla aðila að viðurkenna tafarlaust að hin alþjóðlega umhverfiskreppa sé aðkallandi, að byggja á framförum sem hafa náðst á undanförnum áratugum og taka þátt í samhönnun og innleiðingu samþættrar stefnu, áætlana og aðgerða til að skila betri framtíð fyrir alla.

Ekki lengur framtíðarvandamál

Sjálfbærnistofnun Háskóla Íslands og utanríkisráðuneytið efndu til málþings þann 18. febrúar í tilefni af útkomu GEO-7 skýrslunnar, þar sem fjallað var um stöðu náttúrunnar, áskoranir og leiðir til aðgerða. Var sjónum sérstaklega beint að því hvernig niðurstöður GEO-7 tengjast alþjóðlegri samvinnu, þróunarsamvinnu og ábyrgð ríkja á sameiginlegum hnattrænum markmiðum.

„Í skýrslunni er staðfest að við erum ekki lengur að fást við framtíðarvandamál. Jörðin er nú þegar komin inn á ókannað svæði þar áhættan er vaxandi. Umhverfisáskoranir eru samtvinnaðar og magna hverja aðra upp. Afleiðingarnar snerta heilsu, efnahag, fæðu og vatnsog orkuöryggi. Glugginn til að bregðast við er að fara að lokast, ákvarðanir á næstu árum skipta miklu máli til langs tíma. Við þurfum samþættar aðgerðir,“ sagði Hafdís Hanna Ægisdóttir, forstöðumaður Sjálfbærnistofnunar Háskóla Íslands í erindi á málþinginu.

Jóhann Þórsson, sérfræðingur hjá Landi og skógi, flutti einnig erindi og í máli hans kom fram að hnattrænt tap líffræðilegs fjölbreytileika skv. IUCN sé gríðarlegt, mælt eftir vistkerfum eða flokkun lífvera.

„Um það bil 25% tegunda í heiminum eru þegar í útrýmingarhættu, lífmassi villtra spendýra í heiminum hefur minnkað um 82%, það sem er skilgreint sem ástand landvistkerfa hefur minnkað um 23%, 30% allra tegunda eru í útrýmingarhættu og þetta gildir sérstaklega um tegundir á hitabeltissvæðum,“ sagði Jóhann og hélt áfram:

„Skýrsluhöfundar leggja ríka áherslu á að tap líffræðilegs fjölbreytileika fylgir ekki línulegri þróun og hann tengist loftslagsbreytingum. Þeir benda á að ef hlýnun jarðar eykst úr u.þ.b. 1,5 gráðum, eins og við höfum verið að reyna að halda okkur við en mun sennilega ekki takast, en flyst upp í 3 gráður, þá gæti tap líffræðilegs fjölbreytileika tífaldast. Að mati skýrsluhöfunda bendir þetta til þess að við séum að nálgast vistkerfisþröskuld með óafturkræfum afleiðingum.“

Ófullnægjandi árangur

Jóhann sagði að hvað landgæði varðaði þá væri Ísland sennilega það land sem hefði farið hvað verst út úr athafnasemi mannsins, og örugglega miðað við höfðatölu. „Við þekkjum þessa sögu: Við landnám var landið viði vaxið en í dag teljast 40–60% af landflatarmálinu annað hvort vera rofið land eða land í hnignuðu ástandi.“

Hann sagði meira en mannsaldur síðan ákveðið hefði verið að við svo búið mætti ekki standa: „Við stofnuðum bæði Skógrækt og Landgræðslu ríkisins og hófumst handa. Árangurinn hefur hins vegar látið á sér standa. Við höfum vissulega stöðvað þá hraðfara jarðvegseyðingu sem blasti við okkur í upphafi tuttugustu aldar, eða hún hefur allavega stöðvast, en árangur okkar hvað varðar endurheimtina sjálfa er kannski ekki eins mikill og við myndum vilja,“ sagði hann. Heildarflatarmál uppgrædds lands á Íslandi frá 1907 væri u.þ.b. 1% af landflatarmálinu. Árangur okkar af skógrækt sé svo af svipaðri stærðargráðu.

„Það hefur alls ekki vantað viljann og þekkingarskortur er ekki vandamálið. En er sama hvernig að er farið? Skýrsluhöfundar leggja mikla áherslu á varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og í skýrslunni er lagt út af tegundafjölbreytni í því samhengi. Því ber að hugleiða hverjar okkar hnattrænu skyldur eru og hvert við virðumst vera að stefna,“ hélt Jóhann áfram. Ísland sé afskekkt eyja með úthafsloftslag og jarðveg sem er mjög sérstakur. „Þetta hefur það í för með sér að það dýralíf og gróðurfar sem hér hefur þróast er mjög frábrugðið því sem gerist í kringum okkur. Tegundafjölbreytni er lág og tegundasamsetningin er sérstök. Þetta er sá líffræðilegi fjölbreytileiki sem okkur ber skylda til að varðveita. Hann er hvergi til annars staðar. Okkur ber ekki skylda til að varðveita fjölbreytileika annarra heimshluta, þvert á móti þá telst útbreiðsla erlendra tegunda hér óæskileg. Við vitum að leið náttúrumiðaðra lausna er sú leið sem skilar hvað mestum árangri, það gildir á heimsvísu og það gildir líka á Íslandi,“ sagði hann.

Vitað væri að hægt sé að endurheimta fyrri landgæði samhliða nýtingu og sömuleiðis að hægt sé að breyta áherslum í landnýtingu án þess að það skerði þær vistkerfisþjónustur sem eru mikilvægastar. „Þetta er hins vegar allt spurning um vilja og stjórnarhætti, eins og annars staðar í veröldinni. Þekking okkar á þessu sviði er alþjóðlega viðurkennd og tilvist Landgræðsluskólans er gott dæmi um það. Hingað sækja erlendir sérfræðingar í leit að þekkingu, og það er eftirspurn eftir þessari þekkingu því við vitum hvað þarf. Við þurfum bara líka að gera það,“ sagði Jóhann að endingu.