„Ekki hægt að reka garðyrkju á fimm ára samningum“

Axel Sæland, formaður garðyrkjudeildar Bændasamtaka Íslands og blómabóndi á Espiflöt í Reykholti, segir hugmyndir um að gróðrarstöðin Mörk víki fyrir uppbyggingu í Fossvogsdal vera rangar í grunninn og í andstöðu við yfirlýsta stefnu Reykjavíkurborgar um græn svæði. Hann varar einnig við rangri tollflokkun innfluttra sumarblóma sem grafi undan innlendri framleiðslu, bendir á veikleika í búvörusamningum garðyrkjunnar og segir orku- og launakostnað helstu áskoranir greinarinnar. Axel var í viðtali í Útvarpi Bændablaðsins.

Axel Sæland, formaður garðyrkju- deildar Bændasamtaka Íslands og blómabóndi á Espiflöt í Reykholti, segir mál Gróðrarstövarinnar Markar í Fossvogsdal vekja bæði furðu og áhyggjur í garðyrkjunni. Ef áform Reykjavíkurborgar ganga eftir þarf þessi síðasta einkarekna gróðrarstöð innan borgarmarka Reykjavíkur að víkja af lóð sinni við Stjörnugróf fyrir frekari uppbyggingu knattspyrnufélagsins Víkings, eins og fram hefur komið í umfjöllun blaðsins.

„Þegar við fengum fregnir af þessu skildum við einfaldlega ekki hvað stæði til,“ segir Axel. Hann segir tilganginn óljósan og telur að verkefnið gangi gegn þeirri stefnu borgarinnar að þétta byggð samhliða því að varðveita græn svæði. „Þetta er stórt grænt svæði sem hefur verið ræktað í áratugi og mjög lifandi staður.“

Axel bendir á að markmiðið virðist vera að minnka svæði gróðrarstöðvarinnar til að koma fyrir bílastæðum. „Í mínum huga er þetta næstum því eins og ef knattspyrnufélagið KR færi fram á að rífa blokk til að malbika bílastæði. Það væri talið galið og þetta er það ekki síður.“

Ræktunarstarf sem ekki er hægt að flytja

Að hans sögn er horft fram hjá því að á lóðinni í Fossvogsdal hafi farið fram áratugalangt ræktunarstarf sem ekki sé hægt að flytja með einföldum hætti. „Ræktun runna tekur að lágmarki þrjú ár og trjáplöntur til útiplöntunar geta tekið 10–15 ár í uppeldi.“

Garðyrkjustöðvar séu því stöðugt í uppbyggingu og séu háðar langtímahugsun. „Þú getur ekki verið með skammtímahugsun í þessari grein. Gróðrarstöðvar af þessu tagi þurfa tryggt svigrúm og framtíðarsýn.“

Axel segir einnig að jarðvegurinn á slíkum stöðum sé ræktaður með markvissum hætti yfir langan tíma. Ef starfsemin fengi aðra lóð þyrfti hún bæði tíma og aðlögun til að byggja upp fasteignir og jarðveg frá grunni.

Stuðningsyfirlýsing til borgarinnar

Garðyrkjudeild Bændasamtaka Íslands hefur sent borgarfulltrúum stuðningsyfirlýsingu vegna málsins. „Við skrifuðum beinskeytt erindi til borgarfulltrúa þar sem við bentum á að hér væri verið að vega að grænni starfsemi og hluta af fjölbreyttum iðnaði í borginni,“ segir Axel.

Viðbrögðin hafi verið töluverð og flestir borgarfulltrúar þakkað fyrir erindið. Hann segist vona að málið verði tekið alvarlega og að borgin beri ábyrgð á því að slík starfsemi fái að vera áfram á sínum stað.

Axel bendir einnig á að gróðrarstöðin Mörk sinni bæði almenningi, verktökum og Reykjavíkurborg sjálfri. „Þar hefur byggst upp mikið traust, bæði hjá verktökum og almenningi, vegna þess að varan sem kemur þaðan stenst íslenskar aðstæður.“

Mikilvægt sé líka að plöntur sem ætlaðar eru í borgarumhverfi séu ræktaðar við þær aðstæður sem þar ríkja. „Ef þessu er úthýst út á land, kannski í gjörólík skilyrði, þá er varan ekki lengur aðlöguð borginni.“

Óvissa gæti leitt til lokunar

Axel segist vilja vera bjartsýnn á að lausn finnist, en bendir á að ef ákvörðunin verði ekki endurskoðuð sé líklegt að starfsemi Markar leggist af. „Þetta yrði gríðarlegt högg fyrir borgina og fyrir fólkið sem hefur lagt ævina í þessa starfsemi.“

Hann nefnir einnig að eigendur Markar hafi verið að huga að kynslóðaskiptum, en án tryggs lóðasamnings sé einfaldlega ekkert til að taka við. „Ekki er hægt að reka garðyrkju á fimm eða tíu ára samningum. Ef næsta kynslóð á að taka við þarf 20–30 ára samning.“

Grunur um ranga tollflokkun sumarblóma

Annað mál sem garðyrkjudeild Bændasamtaka Íslands hefur beint sjónum að er tollflokkun innfluttra sumarblóma. Axel segir grunsemdir hafa vaknað þegar verðtilboð á innfluttum blómum stóðust ekki samanburð við gjöld sem eiga að leggjast á samkvæmt tollskrá.

„Ef sumarblóm eru flutt inn á rétt tollnúmer bera þau 30% toll og 200 króna stykkjagjald. En verðin á markaði báru það einfaldlega ekki með sér að þessi gjöld væru þar innifalin.“

Bændasamtökin hafi fjárfest í kerfi sem les innflutningsgögn beint frá tollinum og borið þau saman við tollskrá. „Þegar við skoðuðum síðustu sex ár kom í ljós að enginn innflutningur var skráður á þau tollnúmer sem sumarblóm eiga að vera á.“

Í staðinn séu notuð önnur tollnúmer sem bera ekki stykkjagjaldið sem hafa yfirskriftina „Annað“ og „Annars“. Axel segir þetta grafa verulega undan innlendri framleiðslu en mál af þessu tagi þar sem röng tollflokkun er notuð til að komast hjá gjöldum hafa komið upp áður.

Markaðshlutdeild og samkeppni

Axel segir erfitt að fá nákvæmar tölur um markaðshlutdeild íslenskra blóma, þar sem íslensk framleiðsla sé ekki skráð með sama hætti og innflutningur. Samkvæmt mati garðyrkjunnar séu íslensk afskorin blóm þó um 75–80% markaðarins, en pottablóm um 50%.

Hann segir óraunhæft að framleiða allt sem markaðurinn kallar eftir og að tollkvótar tryggi mikilvæga fjölbreytni. Hins vegar sé lykilatriði að samkeppnin fari fram á réttum forsendum.

Orka, launakostnaður og framtíð greinarinnar

Axel segir helstu áskoranir garðyrkjunnar í dag vera launakostnað og orkuverð. Árið 2007 hafi raforka og laun verið jafnstór hluti rekstrar, en í dag sé launakostnaður um 42% en raforka um 20%.

Hann segir LED væðingu mikilvæg skref til að draga úr orkunotkun og nefnir stuðning úr Orkusjóði til slíkra fjárfestinga. Þrátt fyrir það sé framtíðarsýn í raforkumálum skammvinn þar sem samningar séu oft aðeins til eins eða tveggja ára.

Í grænmetisframleiðslu segir Axel að innlend framleiðsla haldi stöðu sinni í stærstu tegundunum en öll aukning í neyslu sé dekkuð af innflutningi. Hann telur búvörusamninga ekki hvetja til vaxtar og vill breytingar sem tengja stuðning beint við magn framleiðslu.

„Við viljum stækka, verða stærri hluti markaðarins og keppa í verðum, en kerfið í dag hvetur okkur til að vera bara eins og við erum.“

Þriðja kynslóðin – og framtíðin

Axel er þriðja kynslóðin á Espiflöt í Reykholti. Afi og amma hans hófu garðyrkju þar árið 1948, foreldrar hans tóku við á áttunda áratugnum og Axel og eiginkona hans, Heiða Pálrún, tóku við rekstrinum árið 2006.

„Þegar maður fattar að maður ber ábyrgðina sjálfur fer maður að hugsa hlutina allt öðruvísi,“ segir hann. Um framtíðina segist Axel ekki gera neina kröfu um að börnin sín, fjórða kynslóðin, taki við búinu: „Það er engin krafa en auðvitað vonast maður til að einhver sjái drauminn með manni.“