Tómarúmið

Nýlega sat umhverfisráðherra fyrir svörum í þættinum Græna borðið á Samstöðinni og var þá spurður um tengsl sín við náttúruna Spurningin virtist koma honum í opna skjöldu og vafðist honum tunga um tönn. Það varð síðan til þess að hann birti betur ígrundað svar á samfélagsmiðlum.

Í þeim pósti hans birtist allt annar maður en sá sem við sjáum stoltan veita virkjanaleyfi, vindmylluleyfi og stefna að því, með ríkisstjórninni, að festa í sessi yfirvofandi umhverfisslys í sjókvíaeldi. Nei, hann átti minningar um nið Hvítár, jaðrakan við árbakkann, skóg sem langafi hans hafði gróðursett og litla dóttur sína að uppgötva heiminn. Fallegar og einlægar minningar sem flest okkar geta tengt við á einn eða annan hátt.

Mikið vildi ég að oftar glitti í þessa blíðu ráðherrans þegar náttúra Íslands á undir högg að sækja.

Hvenær varð þetta svona erfitt?

Páll Skúlason heimspekingur skilgreinir náttúruna sem þann hluta veruleikans, hins jarðneska og himneska, sem við höfum möguleika á að nema með skynfærum okkar. Umhverfið sé aftur á móti hin ytri náttúra umsköpuð af tæknilegu valdi mannsins.

Stundum velti ég því fyrir mér hvort við eigum einungis ráðherra umhverfisins, ekki náttúrunnar. Það virðist í það minnsta auðveldara að ræða nýtingu náttúrunnar en að virða mörk hennar. Auðveldara að tala um hagvöxt, orkuframleiðslu og uppbyggingu en þá einföldu staðreynd að allt þetta byggir á heilbrigðum vistkerfum.

Náttúruvernd er gjarnan gagnrýnd fyrir að vera mjúk, tilfinningaþrungin eða jafnvel barnaleg. Einhvers konar draumsýn um fuglasöng, fossa og gönguferðir.

En náttúruvernd er ekki sakleysi. Hún er ekki barnaleg. Hún er ekki flótti frá raunveruleikanum. Þvert á móti byggir hún á þeirri staðreynd að við búum á plánetu með takmörkuð vistkerfi. Það er ekki tilfinningamál. Það er raunsæi.

Það er því grafalvarlegt þegar því er gefið undir fótinn að það sé róttækt eða öfgafullt að vilja vernda heimilið sitt og staldra við áður en gengið er lengra á vistkerfin sem halda okkur á lífi. Þegar það liggur fyrir að allt of víða hefur verið gengið of langt.

Það stendur allt á haus. Það sem áður hefði talist sjálfsögð varfærni er í dag iðulega afgreitt sem öfgar, á meðan sífellt meiri ásókn í land, haf og auðlindir er kynnt sem skynsemi, framþróun og ábyrgð.

Rót vandans

Það sem veldur mér þó mestum áhyggjum er að við virðumst sífellt sjaldnar ræða rót vandans. Græðgi, ofneysla og sífelld krafa um eitthvað meira virðast mér ekki fyrst og fremst vera efnahagslegt vandamál. Þær bera með sér ákveðið tómarúm. Tengslaleysi við náttúruna, við mörkin og jafnvel við okkur sjálf.

Fólk hér á Vesturlöndum hefur aldrei haft jafn mikið á milli handanna og samt finnst sífellt stærri hópi eitthvað vanta. Við reynum að fylla það tómarúm með fleiri hlutum og meiri neyslu. Til þess þarf sífellt meiri orku, sífellt fleiri auðlindir og sífellt meira rask.

Í náttúrunni er jafnvægið hins vegar forsenda lífsins.

Kannski er það þess vegna sem mér finnst svo einkennilegt að það skuli teljast róttækt að vilja ekki ganga lengra á vistkerfin sem halda okkur á lífi.

Er grænn vöxtur nóg?

Á sama tíma og stjórnmálafólk talar sífellt um hraðari uppbyggingu, aukna orkuvinnslu og enn meiri verðmætasköpun birtast ítrekað vísindarannsóknir og skýrslur sem benda á aðra lausn.

Nýlega birtu á fimmta tug sérfræðinga hjá The Global Justice Project samantekt um leiðir út úr loftslags- og vistkerfakreppunni. Þar er bent á að raunverulegar lausnir felist í nægjusemi, minni neyslu, auknum jöfnuði og samfélagi sem skilgreinir velgengni á annan hátt en stöðugan hagvöxt.

Það er áhugaverð hugsun á tímum þar sem stjórnvöld virðast líta á náttúruna fyrst og fremst sem hráefni í hagvaxtarskapandi loftslagslausnir. Eins og eyðilegging sé sjálfkrafa réttlætanleg sé hún undir grænum formerkjum.

Ef lausnin felst í áframhaldandi ásókn í land, haf og aðrar auðlindir án þess að við endurskoðum neyslu okkar og hugmyndir um vöxt, erum við þá ekki einfaldlega að næra rót vandans í nýjum búningi?

Loftslagsvandinn hófst ekki vegna þess að okkur skorti orku. Hann hófst vegna þess að við hættum að virða mörkin og tókum meira en vistkerfin þola.

Lausnin er því tæpast fólgin í því að taka enn meira, bara á annan hátt.

Hver talar fyrir náttúruna?

Kannski er stærsta áskorun samtímans ekki að framleiða meira heldur tileinka okkur aftur nægjusemi. Að skilja að við stöndum ekki utan náttúrunnar heldur innan hennar. Að hagkerfið er undirkerfi náttúrunnar, ekki öfugt.

Ég velti því fyrir mér hvort það séu nægilega margir sem tala máli náttúrunnar. Fyrir nægjusemi og þeirri visku að þó hægt sé að ganga lengra þá er það aðeins skammgóður vermir. Það er beinlínis óábyrgt að gera sig stóran með frösum eins og „höggva á hnúta í orkumálum“ og „ryðja burt hindrunu“.

Kannski byrjar allt á þessari einföldu viðurkenningu: Við eigum ekki náttúruna. Við tilheyrum henni. Gleymist það mun ekkert magn af grænni orku, hagvexti eða tæknilausnum fylla tómarúmið innra með okkur.

Höfundur er formaður VÁ, félags um vernd fjarðar og stjórnarmaður í NAUST náttúruverndarsamtökum Austurlands.