Með ástríðu fyrir kynbótum á sauðfé

Herdís Leifsdóttir og Emil Freyr Emilsson stunda sauðfjárrækt þar sem helsta áherslan er kynbætur sauðfjárstofnsins og sala á gimbrum og hrútum til lífs. Þau kenna sig við Mávahlíð á Snæfellsnesi, en þar er Herdís uppalin og sauðfjárhjörðin upprunnin þar. Eftir að jörðin var seld héldu þau eftir 15 kindum og fengu aðstöðu fyrir þær í Tungu, sem er steinsnar frá. Það sem átti að vera lítið áhugamál vatt fljótlega upp á sig og telur stofninn núna 95 ær á vetrarfóðrum.

Bærinn Mávahlíð er af mörgum kunnur sem hafa áhuga á sauðfjárrækt, en þar bjuggu áður bræðurnir Leifur og Þorsteinn Ágústssynir, sem náðu árangri í kynbótum þannig að eftir var tekið. Frá bændunum fóru nokkrir hrútar á sæðingarstöð og hlutu þeir oft verðlaun á hrútasýningum. Leifur var faðir Herdísar og fékk hún áhuga á sauðfjárrækt í gegnum hann.

Þorsteinn lést árið 2009 og þegar Leifur veiktist skömmu síðar fluttist hann ásamt eiginkonu sinni, Huldu Maggý Magnúsdóttur, til Ólafsvíkur. Herdís og Emil bjuggu þá í Ólafsvík, sem er í tólf kílómetra akstursfjarlægð frá Mávahlíð. Eignarhaldið á Mávahlíð var mjög dreift og voru allir aðilar sammála um að best væri að setja jörðina á sölu um þetta leyti, en hún var loks seld árið 2016.

Herdís og Emil völdu fimmtán afbragðsgóðar ær úr mjög góðum sauðfjárstofni Leifs árið 2009 og hafa síðan þá fengið að hýsa þær í fjárhúsum vinafólks síns í Tungu, sem er skammt frá Mávahlíð. Í góðu samstarfi við nýja eigendur Mávahlíðar fá bændurnir áfram að nýta tún og beit á jörðinni.

Notuðu 20 hrúta í fyrra

„Fyrst var þetta helst til gamans, en við fórum í það strax að láta dæma og stiga öll lömbin eins og pabbi og Steini höfðu gert,“ segir Herdís. „Pabbi hafði alltaf haldið upp á ættbókhald sem kom sér vel við ræktunarstarfið.“ Emil og Herdís eiga fjögur börn á aldrinum sex til sextán ára sem taka þátt í daglegum störfum í búskapnum ásamt því sem öll fjölskyldan tekur þátt í að skipuleggja kynbótastarfið.

„Við byrjum að undirbúa fengitímann í október, en það eru miklar pælingar sem liggja að baki því hvaða hrút við pörum við hverja einustu kind,“ segir Herdís. „Í síðustu fengitíð notuðum við rúmlega 20 mismunandi hrúta fyrir 95 kindur,“ bætir hún við. Inni í þeirri tölu eru þeirra eigin hrútar og sæðingahrútar. Þar að auki hefur skapast öflugt samstarf meðal bænda í nágrenninu þar sem skipst er á hrútum til þess að bæta stofninn hjá hver öðrum. „Við viljum fjölbreytt erfðaefni, því að ef einhver einn hrútur kemur illa út þá er tjónið af því minna því að hann er ekki notaður á margar ær.“

Aðspurð hvað þau hafa í huga þegar hrútar eru valdir svara hjónin að stigagjöf lambanna og löng ættarsaga sauðfjárstofnsins gefi þeim upplýsingar um hvaða eiginleika þurfi að bæta hverju sinni. „Ef það þarf að hífa upp einhverja eiginleika í lömbum sem koma undan tiltekinni kind þá veljum við hrút sérstaklega til þess. Mjólkurlagni er samt sem áður einn mikilvægasti eiginleikinn til þess að kindurnar gefi af sér væn lömb. Við höfum náð mikilli kynfestu í stofninn, en góðu eiginleikarnir eru orðnir mjög ríkjandi og margar kindur skila af sér góðum lömbum, sama hvað,“ segir Herdís.

„Eins pössum við upp á að forðast skyldleikaræktun og þess vegna sæðum við mikið til þess að fá inn nýtt blóð og taka inn verndandi arfgerðir gegn riðu. Við höfum tekið erfðasýni úr öllum stofninum okkar og á sínum tíma fundust kindur með C151 og H154, sem eru mögulega verndandi arfgerðir. Við sendum frá okkur hrútinn Máv á sæðingarstöð og er hann með aðra af þessum eftirsóttu arfgerðum. Hann er fæddur 2015 og var verðlaunaður árið 2018 fyrir að vera besti lambafaðirinn,“ segir Herdís.

Til viðbótar hafa hjónin sent frá sér einn svartan kollóttan hrút á sæðingarstöð sem var með ARR arfgerðina sem veitir vörn gegn riðu og til stóð að senda þann þriðja sem var golsubotnóttur, en hann var bráðkvaddur sama dag og átti að sækja hann.

Líflömb helsta afurðin

„Ég er mjög harður þegar kemur að því að velja ásetningslömb,“ segir Emil. „Lömbin þurfa að vera helst með 33-34 millimetra þykka bakvöðva og að fá minnst 18,5 í einkunn fyrir læri. Við getum oft verið ósammála, en það er gaman að geta rökrætt um hvernig við viljum hafa hlutina.“

„Einhvern tímann valdi ég kind til ásetnings sem Emil var algjörlega á móti, en svo sannaði hún sig og þá hlakkaði í mér að hafa rétt fyrir mér,“ segir Herdís glettin. „Krakkarnir taka þátt í þessu líka og hafa mikinn áhuga á að velta fyrir sér ræktuninni,“ bætir hún við.

„Áherslurnar í okkar búskap eru kynbætur og líflambasala,“ segir Emil. „Í þessu samhengi má því segja að lambakjötið sé hálfgerð aukaafurð.“ Á hverju ári koma að jafnaði 150 lömb og áætla bændurnir að minna en 40 prósent af lömbunum fari í sláturhús, á meðan restin er seld sem líflömb eða nýtt sem ásetningur í þeirra eigin hjörð.

„Það er gaman að geta fylgst með hvað verður um lömbin sem eru seld til lífs,“ segir Herdís. „Þau sem kaupa af okkur senda gjarnan upplýsingar um hvernig þau standa sig. Við höfum selt bændum um allt land og mjög oft koma sömu aðilarnir oftar en einu sinni. Ósjaldan byrjar fólk að panta hjá okkur lömb í desember eða janúar sem eru svo afhent að hausti. Ég er dugleg við að deila myndum af lömbum á bloggsíðunni minni á vorin og þá tekur fólk oft frá og hefur svo samband um haustið og spyr hvort lambið sé ásetningshæft og hvort ég vilji selja það.“

Herdís bætir við að þau hafi lagt sig fram við að rækta upp spakan fjárstofn sem er þægilegur í umgengni. „Þetta er eftirsótt hjá fólki sem kaupir af okkur líflömb, en þau eru yfirleitt gæf. Þegar við erum búin að velja líflömb á haustin eru stelpurnar okkar mjög duglegar í því að spekja þau. Sumar kindur eru það spakar að ég get gengið að þeim úti í móa og þær koma til mín til þess að fá klapp,“ segir hún.

Hjónin segja aðeins meira upp úr því að hafa að selja líflömb en að senda þau í sláturhús. Munurinn á hagnaði sé hins vegar ekki stórvægilegur þar sem þau leggja út fyrir holdastigun og greiningu á erfðaefni fyrir sölu.

Alltaf eitthvað spennandi í vændum

„Því miður er ekki mikið upp úr þessu að hafa, en allt í kringum sauðfjárræktina er orðið dýrt, eins og að kaupa rúlluplast og áburð,“ segir Emil, en samhliða því að vera í búskap eru hjónin bæði útivinnandi. „Þegar kemur að peningum þá lifir maður ekki einhverju stórkostlegu lífi bara á því að vera sauðfjárbóndi. Hugsunin var aldrei að græða mikið á þessu, heldur var þetta fyrst bara áhugamál sem er orðið býsna stórt núna. Svo er það bara skemmtileg viðbót þegar það gengur svona vel og knýr það okkur enn frekar áfram.“

„Sauðfjárræktin veitir okkur mikla ánægju og er skemmtileg,“ bætir Herdís við. „Okkar ástríða er þarna og það eru alltaf gæðastundir þegar við förum í fjárhúsin. Það sem mér finnst gott við sauðfjárrækt er að allan ársins hring er eitthvað spennandi í vændum sem hægt er að hlakka til. Á haustin er smölun og þá er gaman að sjá hvernig lömbin koma út. Svo er alltaf áhugavert að raða niður hrútunum á fengitímanum. Því næst er tilhlökkun að láta fósturtelja og svo er það sauðburðurinn á vorin.

Við eigum fjögur börn og tvær eldri stelpurnar eru komnar með gríðarlegan áhuga á sauðfjárræktinni, en þær eru 15 og 13 ára. Frá fæðingu hafa börnin verið vön því að vera í barnastól í jötunni, en þar sem Emil er sjómaður varð ég oft að taka þau með mér í fjárhúsin,“ segir Herdís. „Það er dýrmætt fyrir fjölskylduna að eiga sameiginlegt áhugamál í sauðfjárræktinni.“