Engar kókoshnetur fyrir mig, takk

– Ég er með birkiofnæmi

Flest fögnum við frjósemi, en fórnarkostnaðurinn getur verið þó nokkur. Leitar þá sjálfsagt hugur margra til kostnaðar við íþróttaiðkun afkvæma, svo ekki sé minnst á allar ólaunuðu vinnustundirnar sem óhjákvæmilega fylgja. Ég er hins vegar að vísa sérstaklega til þess að sumt fólk er hreinlega með óþol gagnvart frjósemi. Öfund? Gæti verið. Birtingarmyndin er þó oftast líkari flensueinkennum, en getur jafnvel ýtt ónæmiskerfi fólks í ógöngur með miklum verkjum.

Að sjálfsögðu erum við að tala um frjókornaofnæmi. Algengustu ofnæmisvaldarnir meðal frjókorna á Íslandi eru annars vegar frá grösum og hins vegar birki. Svipuð saga er á Norðurlöndum, þar sem einn versti ofnæmisvaldurinn er birki. Skv bresku ofnæmissamtökunum Allergy UK er áætlað að um fjórðungur allra sem þjást af frjókornaofnæmi séu viðkvæm fyrir birkifrjói. Tíðni ofnæmis á Vesturlöndum fer mjög vaxandi síðustu áratugi og birkiofnæmi á Íslandi er engin undantekning. Hvað trjátegundir varðar virðast frjó af birki, eikum og eini vera langskæðust.

Frjó sem ferðast

Náttúrufræðistofnun, skv. CORINE flokkunarskýrslu 2012, flokkar skóga, að meðtöldum skógræktarsvæðum, sem einungis 0,7% af flatarmáli Íslands. Nýrri tölur sem fylgja öðrum og víðari skilgreiningum telja þó birkiskóga og birkikjarr þekja um 1,5% landsins. Í ljósi þess hve lítill hluti landsins það er mætti ætla að vandamál tengd birkifrjói væru afar lítil hér.

Til samanburðar er mun meira skóglendi á Norðurlöndum en hér. Mikið af birkiskógum, svo frjómagn og nálægð við fólk er mikil. Vandinn er bara sá að nálægð við birki er ekki endilega nauðsyn. Frjókorn birkisins eru agnarsmá og fislétt, berast langar leiðir með vindum og eru framleidd í gríðarlegu magni. Þó megin uppspretta þeirra hérlendis sé íslenska birkið, má stundum má greina mikið magn þeirra utan blómgunartíma, sem hafa þá borist frá Evrópu.

Einsleitni

Þegar ég les undanfarin ár um auknar áherslur á gróðursetningu birkiskóga, velti ég stundum fyrir mér hvort það sé endilega að öllu leyti jákvætt. Birki er auðvitað nú þegar langalgengasta skógartréð hérlendis. Mikið hefur verið gróðursett síðustu árin og sérstakt markmið hefur að meira en þrefalda áðurnefnt 1,5% svo heil 5% landsins verði þakin birkiskógi fyrir 2030 (Bonn áskorunin).

Hópurinn sem þolir illa frjósemi birkisins er sjálfsagt lítið hrifinn af þeirri margföldun á frjómagni í loftinu og velta má fyrir sér hvort taka ætti það með í reikninginn við tegundaval. Víðihekk síðustu áratuga minntu marga á ókosti þess að hafa of mikla einsleitni í plöntuvali og spurning hvort mætti ekki frekar auka við fjölbreytni trjátegunda hérlendis.

Skaðvaldafæða

Nú þegar sjáum við mikið magn af óværu ýmiss konar herja á birkið. Sveppir líkt og birkiryð og blástursvendill eru þar í hópi með skordýrum eins og birkikembu, birkiþélu, birkisprotalús og hinum ýmsu fiðrildalirfum. Eftir því sem við margföldum ræktunarsvæði þessara skaðvalda má alveg reikna með að fleiri bætist í hópinn.

Birkiglitmölur er einn núverandi skaðvalda, en fyrir fólk með birkiofnæmi er kannski huggun harmi gegn að ungviði hans dvelur m.a. í karlreklum birkisins og getur því dregið örlítið úr frjóframleiðslunni.

Innlent ofnæmi

Víða á landinu er þörf á plöntum sem geta vaxið við léleg skilyrði, þau binda þá um leið jarðveg sem fýkur annars burt. Ásamt þessu er það talið birkinu til tekna hérlendis að það sé nánast eina innlenda trjátegundin frá landnámi.

Það er því á vissan hátt svekkjandi að það sé ekki minna um viðbrögð við frjóinu, fyrst það hefur verið hér svo lengi. Sömu sögu sjáum við þó víðar og ekki bara í birkiofnæmi Norðurlanda. Mjög afgerandi dæmi má sjá í Japan. Þar eru þau að súpa seyðið af því að hafa farið í sérstakt átak í plöntun innlendra tegunda um miðja síðustu öld. Áherslan þar var þó á tvær innlendar tegundir, ekki bara eina. Í dag er frjókornamagnið frá þeim svo mikið að það orsakar árlega gríðarleg veikindi og truflanir víða um samfélagið. Fyrir vikið er núna átak í gangi að fækka þeim og skipta út fyrir aðrar trjátegundir.

Fjölstuðandi frjó

Þó fleiri séu viðkvæmir fyrir grasi en birkinu er eitt sérstaklega áhugavert við birkiofnæmið. Frjó þess stuðar ónæmiskerfið svo mikið að það orsakar svokallað „krossofnæmi“. Þar er eitthvað allt annað en maður hefur í raun ofnæmi fyrir að koma af stað ofnæmisviðbrögðum.

Þekkt er að fólk með birkiofnæmi fái m.a. viðbrögð við því að borða græn epli, kirsuber, perur, gulrætur, kartöflur, tómata og hinar ýmsu hnetur.

Allt þetta er svo auðvitað fyrir utan fólk sem þjáist af sjálfsofnæmis- sjúkdómum líkt og t.d. vefjagigt. En þá getur birkifrjóið leitt til þess að ýmiss konar bólgur og verkir myndist í líkamanum, jafnvel þó ekkert eiginlegt birkiofnæmi sé einu sinni til staðar.

Höfundur er plöntunörd.

Skrifað undir áhrifum antihistamíns.