Erfið samkeppnisstaða íslenskra kartöflubænda

– Framleiðsla á íslenskum kartöflum á krossgötum

Mikið magn óseldra íslenskra kartaflna liggur undir skemmdum í geymslum kartöflubænda nú í byrjun sumars þegar nýtt ræktunartímabil er að hefjast. Tvennt kemur til; innflutningur á erlendum kartöflum sem hefur aukist jafnt og þétt síðustu ár – og talsvert meira á undanförnum mánuðum – auk þess sem afar góð uppskera var á síðasta ári upp úr íslenskum kartöflugörðum.

Kartöflubændur rekja aukinn innflutning til þess að vægi verndartolla fyrir innlendu framleiðsluna hafi rýrnað mjög frá ári til árs, þar sem þeir séu krónutölubundnir og haldi því ekki í við almenna verðlagsþróun. Þannig séu tollar ekki lengur sú hindrun sem þeir áður voru þegar vægi þeirra var meira í heildarkostnaði við innflutninginn. 

Aldrei meiri innflutningur

Samkvæmt samantekt Bændasamtaka Íslands á gögnum frá Hagstofu Íslands og innflutnings- tölum frá Skattinum út frá tollnúmerum, hefur innflutningur aldrei mælst meiri en á síðastliðnu tímabili ágúst til febrúar, þegar borin eru saman þessi tímabil aftur í tímann. Þetta er aðal uppskeru- og sölutímabil íslenskra kartaflna og á árunum 2023–2024 var þetta magn 217 tonn, næsta ár á eftir 313 tonn og á síðasta tímabili var það komið í 335 tonn, þrátt fyrir einstaklega góða uppskeru á Íslandi síðasta haust.

Mest er þó flutt inn á sumrin. Þá er framboð á íslenskum kartöflum jafnan orðið minna, en það gildir ekki um þetta ár.

Þegar horft er aftur til ársins 2017 hefur heildarinnflutningur á ári aukist um 1.000 tonn, en innlend framleiðsla dregist saman um sama magn. Þá þróun skýra íslenskir kartöflubændur þannig að lítill sem enginn hvati sé til að rækta kartöflur á Íslandi þar sem fáir stórir birgjar stýri þessum markaði og hafi ekki sýnt áhuga á að kaupa meira af þeim.

Sami magntollur og árið 2002

Jón Helgi Helgason, kartöflubóndi á Þórustöðum í Eyjafirði, skrifaði nýlega grein í Bændablaðið þar sem hann varpar ljósi á þessa stöðu. Þar sagði hann stefna í að bændur þyrftu nú að henda fleiri hundruð tonnum af íslenskum kartöflum frá síðasta hausti, þar sem ekki tækist að selja þær í vonlausri samkeppni við innflutninginn. Sagði Jón Helgi að héldi sama þróun áfram myndi íslensk kartöflurækt leggjast af.

Innflutningur á kartöflum ber nú 60 krónu magntoll á hvert kíló, sem er sama upphæð og á árinu 2002 þegar þessir tollar voru upphaflega lagðir á, nema í júnímánuði en þá er kartöfluinnflutningur tollfrjáls.

Engin svör fást frá tollayfirvöldum

Árið 2002 voru settir á tvenns konar tollar; áðurnefndur krónutölutollur á magn – án verðbótaákvæða – og að auki 30% tollur á innflutningsverðmæti.

Yfirlýst markmið magntollsins var að vernda innlendu framleiðsluna gegn innflutningi, en vegna þess að hann hefur ekki verið uppfærður samkvæmt verðlagsþróun hefur hann misst marks. Ef hann er reiknaður upp til verðlags dagsins í dag má gera ráð fyrir að hann stæði nálægt 185 krónum á hvert kíló, sem væri yfir 200 prósenta hækkun.

Þegar Ísland gerði tvíhliða samning við Evrópusambandið árið 2015 um tolla á landbúnaðarvörum, sem tók gildi 2018, var 30% tollurinn felldur niður en magntollurinn hélt sér. Síðan hafa fyrirtæki flutt inn kartöflur á þeim forsendum, nema bökunarkartöflur sem hafa verið tollfrjálsar lengi, en flestir bændur leggja ekki metnað í ræktun þeirra þegar tollfrelsi ríkir og verðlagið er svona lágt. Að sögn Jóns Helga er rökstuddur grunur um að verið sé að flytja inn ferskar venjulegar kartöflur í töluverðu magni á öðrum tollfrjálsum tollanúmerum, sem hann segir að lesa megi úr innflutnings- og sölutölum. Ítrekað hafi verið óskað eftir því við tollayfirvöld að þessi mál verði skoðuð en engin svör hafi borist við þeim beiðnum. 

Tollglugginn opnar í júní

Jón Helgi útskýrir að magnið sem íslenskir kartöflubændur sjái fram á að þurfa að henda sé vegna þess innflutnings sem hafi staðið yfir í allan vetur og hafi hamlað sölu á íslenskum kartöflum. „Þeir sem hafa ekki nægilega góðar geymslur þurfa að farga fyrr en aðrir og yfirleitt eru kartöflurnar þá byrjaðar að spíra eða gæðin ekki næg til að selja neytendum. Bændur reyna að draga það að farga kartöflum þar til að ljóst er að ekki er hægt að selja þær lengur meðal annars vegna þess að nýjar kartöflur eru komnar á markað, hvort sem þær eru innfluttar eða íslenskar. En tollglugginn opnar í júní – og þá er heimilt að flytja allar ferskar kartöflur inn tollfrjálst – en þá er nokkuð ljóst að gamlar kartöflur seljast ekki mikið eftir það.“

Spurður um hvort ekki megi nýta matvælin með einhverjum hætti í stað þess að henda þeim segir hann að margir bændur nái að nýta þær í dýrafóður þar sem þær nýtist vel, en takmörk séu fyrir því hversu miklu magni hægt sé að koma út á stuttum tíma. Vinnslur sem skræla kartöflur og forsjóða geti til dæmis ekki tekið við svona miklu magni þar sem markaðurinn sé þröngur, meðal annars vegna innflutnings.

Tollglugginn hugsaður sem tímabundinn

Undanþágan fyrir innflutning á tollfrjálsum kartöflum í júnímánuði var lögfest á grunni samkomulags á milli Bændasamtaka Íslands og Félags atvinnurekenda og tók gildi árið 2021. Var þetta hugsað sem tímabundinn „tollgluggi“ sem næði yfir ýmislegt annað grænmeti þegar skortur væri á innlendri framleiðslu. Ljóst var af uppskerunni 2020 að mjög takmarkaðar birgðir yrðu í landinu af innlendum kartöflum á árinu 2021.

Í svari atvinnuvegaráðuneytisins við fyrirspurn um hvort ráðherra hafi hug á því að grípa inn í þessi mál, segir meðal annars að þar sem allar ákvarðanir um breytingu á tollum þurfi að fara í gegnum Alþingi hafi atvinnuvegaráðherra ekki heimildir til að grípa inn í mál af þessum toga. „Núgildandi fyrirkomulag um tímabil tollfrjáls innflutnings á grænmeti var lögfest með lögum 133/2021 og hefur síðan verið framlengt óbreytt árlega en það byggði á samkomulagi Bændasamtaka Íslands og Félags atvinnurekenda. Það gildir til ársloka 2026 og kemur án efa til skoðunar þingsins fyrir lok þessa árs.“ 

Axel Sæland, formaður garðyrkjudeildar Bændasamtaka Íslands, segir að rétt sé að lagasetningin hafi byggt á samkomulagi við Félag atvinnurekenda um að aflétta tollum af innflutningi í einn mánuð vegna slæmrar birgðastöðu. „En eftir það höfum við sett okkur upp á móti þessu. Þetta er bráðabirgðaákvæði sem er endurskoðað á hverju ári og stjórnvöld hafa ekki sýnt því neinn áhuga að fella þetta út aftur, sama hvernig staðan er á markaði,“ segir hann.

Þörf á úttekt á tollaeftirliti

Jón Helgi segir gríðarlega mikilvægt fyrir kartöflubændur að tollaum- hverfið verði endurskoðað með tilliti til stöðu framleiðslunnar hverju sinni, auk þess sem brýn þörf sé á úttekt á tollaeftirliti með innflutningi á kartöflum.

„Bökunarkartöflur eru skilgreindar stærri en 65 millimetrar og sjálfsagt er flutt inn töluvert magn alveg eftir bókinni. Það er hins vegar ekkert eftirlit með þessu og eina leiðin til að komast til botns í málinu er að allir innfluttir gámar af kartöflum séu grandskoðaðir af tollaeftirlitsmönnum.

Við höfum ekki nákvæmar tölur en sláandi söluminnkun á íslenskum kartöflum er slíkur að það hljóta að vera að koma kartöflur annars staðar frá inn á íslenska markaðinn og við skoðun á innflutningstölum, á þeim tollanúmerum sem tengjast ferskum kartöflum, stemmir ekki mismunurinn. Neysluvenjur breytast ekki svona hratt.

Stjórnvöld hafa nú ekkert brugðist við þeirri grein sem fjallað var um þetta í Bændablaðinu. Þeim fyrirspurnum sem ég hef persónulega sent á tollinn hefur ekki verið svarað og ekki einu sinni þakkir fyrir ábendingar og hvort þessu verði svarað eða ekki.“

Gæðamál og geymsla

Kartöflubændur þurfa ekki eingöngu að keppa um hilluplássið í verslunum við innfluttar kartöflur, heldur einnig oft og tíðum við ferskari vöru en þeir geta sjálfir boðið upp á. Því er mikilvægt að meðhöndlun þeirra og geymsla sé eins og best verður á kosið.

Jón Helgi kannast við gagnrýnisraddir um að íslensku kartöflurnar standist stundum ekki fyllilega kröfur um gæði og útlit. Hann segir að margt sé þó hægt að gera til að viðhalda góðum eiginleikum þeirra býsna lengi. „Til að bæta gæði á íslenskum kartöflum þarf að samhæfa marga þætti svo vel til takist og suma þætti er lítið hægt að hafa áhrif á – eins og til dæmis veðurfar. Aðra þætti þarf að vinna betur að til að ná fram hámarksgæðum. Oftar en ekki er framleiðandinn eða bóndinn sakaður um gallana sem fram eru komnir hjá neytanda en oft er orsökin skemmdir sem koma við flutning og grænar kartöflur sem myndast vegna biðstöðu í verslun og því þurfa allir milliliðir að vanda til verka.“

Bændur geti gætt að heilbrigði ræktarlands, til dæmis með skiptiræktun og hóflegri áburðargjöf. Þeir þurfa einnig að hafa góðar geymslur þar sem hægt er að stýra raka og hita með öruggum hætti. Vanda þurfi gæðaflokkun og huga að leiðum til að auka geymsluþol kartaflna sem búið er að þvo. Einnig þurfi að vanda pökkun, því ef kartöflur eru blautar við pökkun í plastpoka skerðist endingartíminn.

Þá sé mikilvægt að afgreiða vörur til flutnings á þann hátt að lágmarka að birta komist að kartöflum við flutning. Eins og staðan er í dag sé ekki raunhæft fyrir bændur að fjárfesta í nýju geymsluhúsnæði eða góðum tækjabúnaði, meiri fyrirsjáanleiki þurfi að vera fyrir hendi.

Flutningsaðilar og birgjar þurfi að vanda meðferð á kartöflum við flutning og skammtímageymslu og sömuleiðis verslanir.

Jón Helgi segir að helst sé kvartað útlitslega yfir því að íslenskar kartöflur séu grænar og það sé í flestum tilvikum hægt að koma í veg fyrir það með réttri meðferð. „Sumar verslanakeðjur hafa komið upp þeirri venju að kartöfluframleiðendur sjái gjarnan um að koma sínum vörum í hillur verslana og sjái sjálfir um að ekki verði of gömul vara eftir í hillum eða kartöflurnar séu orðnar grænar vegna lýsingar í versluninni. En þegar framleiðendur hafa ekki tök á því sökum fjarlægðar er umhirðu um gæði kartaflnanna verulega ábótavant. Það er algengt að þær skemmist í flutningi og standi síðan dögum saman undir miklu ljósi í verslun og því orðnar grænar.

Framleiðendur hafa því brugðið á það ráð að hafa litaðar filmur í plastpokum svo lýsingin í versluninni valdi síður grænum kartöflum en á móti er erfiðara fyrir neytandann að gera sér grein fyrir gæðum þeirra í pokanum. Neytendur standa þá gjarnan í þeirri trú að framleiðandinn sé að villa um fyrir sér og vísvitandi reyni að selja grænar og skemmdar kartöflur. Enginn framleiðandi myndi setja nafn sitt við slíkan gjörning. Framleiðendum getur því miður einnig orðið á í messunni og skemmdar eða útlitsgallaðar kartöflur endað í poka neytenda.“

Skortur á hvötum til frekari úrvinnslu á kartöflum

Þá segir Jón Helgi að stjórnvöld verði að stuðla að því að hvatar myndist hjá fyrirtækjum svo þau sjái sér hag í því að vinna frekar úr kartöflum, til dæmis franskar og snakk. Hafi kartöflubændur möguleika á að koma útlitsgölluðum kartöflum í verð í þess konar framleiðslu þá sé fyrst raunhæft að auka enn gæðin. Bændur verði að geta selt meginþorra framleiðslu sinnar til að lifa af í rekstrinum. Einnig þurfi stjórnvöld að bæta í flutningsjöfnunarstyrk til þess að þeir sem búa lengra frá markaðssvæði sitji við sama borð og aðrir. Til viðbótar þurfi lengri búvörusamninga til að hafa fyrirsjáanleika í greininni og jafnframt hvata og styrkjakerfi til að bændur hafi möguleika á að bæta geymslur og tækjabúnað, svipað og hátti til hjá nágrannaþjóðum okkar.

Loks segir Jón Helgi að með aukinni stofnrækt verði auðveldara að framleiða fallegri vöru þar sem tíminn frá vefjaræktun til sölu til neytenda styttist. Færri framræktunarár minnka líkur á útlitsgöllum. Í dag sé stofninn orðinn gamall vegna þess að vefjaræktun lá niðri í nokkur ár og vænta megi afurða af nýja stofninum í verslanir haustið 2028.

Stofnræktun á hreinu íslensku útsæði

Stofnræktun á nokkrum íslenskum kartöfluyrkjum hefur lengi tíðkast á Íslandi, í því skyni aðallega að halda útsæðinu sjúkdómafríu. Sigurgeir Ólafsson plöntusjúkdómafræðingur sá um þessa stofnræktun í áratugi frá 1976 með svokallaðri vefjaræktun. Svo lagðist hún af í nokkur ár, áður en Matís tók verkefnið að sér árið 2022 eftir að hafa samið um það við stjórn garðyrkjudeildar Bændasamtaka Íslands.

Sigurgeir lagði þannig grunninn að stofnræktun íslensku yrkjanna Gullauga, Rauðar Íslenskar og Helgu – ásamt Premiere. Miklir útlitsgallar og sjúkdómar voru farnir að gera vart við sig í íslenskum kartöflum vegna einræktunar. Jón Helgi segir að honum hafi tekist með mikilli eljusemi í sjálfboðavinnu að hreinsa íslensku stofnana og vernda þá. „Hann á miklar þakkir skilið fyrir en því miður féll hann frá fljótlega eftir að hann fór á eftirlaun og því mikil viska sem tapaðist til að halda þessari vinnu áfram,“ segir hann.

Stefnt að samkeppnishæfari vöru

Að sögn Axels komu upp vandamál í stofnræktuninni hjá Matís og stór hluti plantna drapst. Náðst hafi að fjölga þeim plöntum sem lifðu af og talið er að líklega muni nást lágmarks fjöldi plantna til að halda starfinu áfram. „Stofnræktin er á krossgötum og við erum í fullri vinnu við að koma henni í framtíðarbúning. Í þeirri vinnu sé meðal annars horft til þess að taka ný norsk yrki inn í íslenska stofnrækt, gera yrkjaprófanir og koma á samstarfi við norska fyrirtækið Graminor um að hýsa plönturæktunina.

Þá gerum við ráð fyrir að fá inn nýjan stofnræktanda inn í greinina í því skyni að gera ferla skilvirkari og hægt verði að bjóða upp á samkeppnishæfa vöru.“

„Það er ákaflega dýrt að viðhalda vefjaræktun þegar einungis er verið að viðhalda fjórum yrkjum, það þarf nánast sama búnaðinn og fyrir einhver hundruð yrki og tímafrekt að undirbúa og ganga frá fyrir tiltölulega stutta vinnu í íhlaupum með öðru. Þegar markaðurinn er svona lítill eins og á Íslandi þá varla borgar það sig. Einnig er þetta aðeins hlutastarf og því ekki öruggt að halda í þá starfsmenn sem hafa næga þekkingu á starfinu. Því hafa komið upp óhöpp sem hafa skert framleiðsluna sem er verulega óheppilegt fyrir þessa litlu og viðkvæmu ræktun sem á sér stað,“ útskýrir Jón Helgi, sem var formaður í stofnræktarnefnd á deildarfundi garðyrkjubænda sem kynnti tillögur um framtíð á íslenskri stofnútsæðisræktun.

„Graminor er opinbert félag í Noregi og sér um mest alla vefjaræktun á stofnútsæði í Noregi og hefur umsjón með rúmlega 200 yrkjum og starfa um 4-5 starfsmenn þar í fullu starfi allt árið. Graminor er tilbúið að sjá um að viðhalda vefjaræktun á íslensku yrkjunum í sínum genabanka sem er mikið öryggi fyrir okkur ef óhöpp koma upp hér heima,“ bætir Jón Helgi við.

Hann telur að ef ekki takist að halda vefjaræktun áfram hér á Íslandi sé lítið mál fyrir Graminor að sjá um hana fyrir okkur og kostnaðurinn verði þá aðeins lítill hluti þess sem greitt er fyrir íslenska vefjaræktun í dag. Einnig sé hægt að fjölga þeim yrkjum sem eru síðan stofnræktuð hér á landi til þess að draga úr innflutningi á erlendu útsæði sem geti verið bæði kostnaðar- og áhættusamt, vegna mögulegra sjúkdóma sem geta komið með sýktu útsæði.

Hægt að flytja inn allt að þúsund sinnum minna af hverju yrki

Þannig væri hægt að flytja inn allt að þúsund sinnum minna af hverju yrki með því að kaupa smáber frá Graminor og stofnrækta þau hér heima.

„Notkun á mörgum yrkjum er háð höfundarrétti og því getur verið erfitt að fá leyfi fyrir stofnræktun á þeim. Þetta er allt til skoðunar. Staðreyndin er sú að íslenskir bændur eru að flytja inn útsæði ýmissa yrkja erlendis frá, sem markaður er fyrir hér á landi – þar sem þau eru ekki stofnræktuð hér heima,“ segir Jón Helgi að lokum.