„Við hvað eru menn hræddir?“

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra bregst hér við nokkrum spurningum um niðurstöður skýrslu Bændasamtakanna um áhrif ESB-aðildar á íslenskan landbúnað. Hún segist meðal annars líta svo á að tækifæri felist í ESB-aðild fyrir íslenska bændur og að þeir ættu einmitt, umfram aðra jafnvel, að vilja sjá fyrir víst hvað gæti verið í boði.

Bændasamtökin hafa gefið út skýrslu um áhrif ESB-aðildar á íslenskan landbúnað. Myndin er ansi dökk og ljóst að bændum þykir stefna í breytingu á öllum grunnstoðum landbúnaðarkerfisins, auk þess sem ákvarðanavald myndi flytjast til Evrópusambandsins. Hvað viltu segja við bændur um meginniðurstöður skýrslunnar?

„Breytingar hafa verið að eiga sér stað á íslenskum landbúnaði undanfarin ár og ætli sé ekki líklegt að svo verði áfram alveg óháð þessari þjóðaratkvæðagreiðslu. Því miður hafa bændur á Íslandi ekki verið of vel settir í kjörum, það er staðreynd sem ég held að flestir séu sammála um. Spurningin er eiginlega: við hvað eru menn hræddir? Geta kjörin versnað? Ég lít svo á að tækifæri felist í ESBaðild fyrir íslenska bændur og að þeir ættu einmitt, umfram aðra jafnvel, að vilja sjá fyrir víst hvað gæti verið í boði. Í þessu sambandi má benda á viðtal sem Bændablaðið birti nýlega við Johan Åberg, einn forsvarsmanna finnsku landbúnaðarsamtakanna. Þar segir hann að vissulega hafi aðild að ESB haft í för með sér breytingar í landbúnaði fyrir Finnland en að eftir 1995 hafi verið gerðar nokkrar stórar og mikilvægar umbætur á sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB og í dag myndu fæstir finnskir bændur vilja yfirgefa ESB. Enginn betri kostur sé í boði. Og séu menn ósáttir við einstaka þætti sé einfaldlega bara farið í það að vinna að því með uppbyggilegum hætti að stuðla að breytingum.“

Tollar á innfluttar landbúnaðarafurðir myndu falla niður og án þeirra virðist blasa við að íslensk landbúnaðarframleiðsla myndi ekki geta keppt við innflutninginn. Í skýrslunni er talað um að þetta myndi til dæmis koma sérstaklega illa niður á mjólkurframleiðslu, nautakjötsframleiðslu, svína- og alifuglarækt, eggjaframleiðslu, garðyrkju og blómarækt. Afleiðingin yrði veruleg fækkun bænda, fjöldamörg bú myndu leggjast af sem hefði mikil áhrif á búsetu, afleidd störf o.s.frv. Hafið þið lagt eitthvert mat á þessi áhrif hugsanlegrar inngöngu og viðbrögð við þeim?

„Ég hygg að staða okkar sé sterkari en endurspeglast í þessari spurningu enda upp að vissu marki þegar samkeppni í gegnum tollkvóta svo dæmi sé tekið. Sameiginlegt verkefni okkar og bænda verður að leggja ítarlegt mat á stöðu einstakra greina og meta hvernig við nýtum samningaferlið til að leggja upp lausnir sem komi til móts við þær áskoranir sem vissulega munu verða við aðild að ESB. Við sáum í tilviki Svía og Finna að það er ýmislegt mögulegt t.d. með heimildum fyrir okkur að veita sérstakan stuðning umfram þann stuðning sem kæmi frá ESB.

Það er vilji stjórnvalda að efla íslenskan landbúnað, og tryggja að aðild styrki íslenskan landbúnað. Landbúnaður er afar mikilvægur fyrir íslenskt samfélag, m.a. út frá byggðarsjónarmiðum og fæðuöryggi. Í núverandi kerfi hefur bændum fækkað mikið á Íslandi undanfarna áratugi og mörgum blómlegum byggðum stefnt í hættu. Í aðild að ESB gæti falist tækifæri til að styrkja stöðu landbúnaðar á Íslandi, en þau tækifæri er aðeins hægt að sjá með því að fara í samningaviðræður.“

Sumar þessara búgreina myndu jafnvel leggjast af hér á landi. Þá vaknar spurningin um fæðuöryggi þjóðarinnar. Reynsla síðustu ára hefur leitt í ljós hversu mikilvægt það er að við getum framleitt okkar mat sjálf, verið sjálfbær. Hver yrðu möguleg viðbrögð stjórnvalda ef til dæmis eggjaframleiðsla eða svínarækt myndi leggjast af á Íslandi?

„Hér tel ég að menn máli upp of dökka mynd. Við viljum eiga náið samstarf við bændur um mótun afstöðu okkar í kaflanum um landbúnað, t.a.m. þegar kemur að einstökum búgreinum og áskorunum sem þær munu mæta við aðild. Þar væri t.d. mögulegt að skoða heimildir til viðbótarstuðnings, heimildir til sérstaks aðlögunarstuðnings vegna aðildar yfir ákveðið tímabil og heimildir til viðbragða við sérstökum aðstæðum svo eitthvað sé nefnt. En þetta á sér allt hliðstæður í aðildarsamningi Finnlands. Í skýrslu frá 2003 á bls. 33-35, er farið yfir sérlausnir Finna. Skýrslan var unnin í samvinnu við Bændasamtökin. Í þetta var einnig vísað í skýrslu Evrópunefndar forsætisráðherra sem kom út 2007 og var undir formennsku Björns Bjarnasonar.“

Í alþjóðlegu samhengi er matvælaöryggi einnig mjög gott á Íslandi. Landbúnaðarafurðir hér eru meðal þeirra heilnæmustu sem framleiddar eru og notkun sýklalyfja mun minni en gerist og gengur í Evrópu. Þetta eru verðmæti sem myndu að einhverju leyti tapast við inngöngu. Hvað viljið þið segja við bændur og neytendur um þetta?

„Vissulega eru aðstæður ekki alls staðar þær sömu þegar kemur að þessu. Regluverkið á þessu sviði er þegar partur af EES-samningnum – ESB-aðild breytir þar engu. Við munum sem fyrr leggja áherslu á að regluverk ESB á þessu sviði tryggi heilnæmi og öryggi neytenda. Það er okkar að reyna að tryggja það að í heilnæmu vörunum felist sóknarfæri fremur en nokkuð annað.“

Þið hafið gefið í skyn að mögulega verði hægt að fá varanlegar undanþágur frá sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB þótt engin fordæmi séu um það eins og fram kemur í skýrslunni. Hvaða undanþágur er um að ræða? Hafið þið sett ykkur einhver markmið þar um?

„Ég tel að t.d. sérlausn Finna og Svía varðandi stuðning við norðurslóðalandbúnað sé varanleg. Þeir hafa heimild til að veita viðbótarstuðning til norðurslóðalandbúnaðar á meðan framleiðsluskilyrði eru þar erfiðari. Þessi skilyrði eru nokkuð varanleg og því sérlausnin varanleg. Sameiginlega landbúnaðarstefnan tekur ekki tillit til aðstæðna eins og hér sem er enn erfiðari en í Norður-Finnlandi. Ég tel því öll rök til þess að sníða sérlausnir um Ísland – að tekið sé tillit til sérstöðu okkar út frá náttúrulegum og landfræðilegum þáttum. Við eigum að láta á það reyna í samningum.

Harðbýlisstuðningurinn kom líka inn tengt aðild nýrra ríkja, þó hann sé hluti af sameiginlegu landbúnaðarstefnunni í dag.

Við leggjum áherslu á að stuðningur yrði nægur til að vega upp erfiðari framleiðsluskilyrði en annars staðar í ESB. Að stuðningur verði nægjanlegur til að viðhalda hér blómlegum landbúnaði í þágu byggðar og fæðuöryggis þó stuðningsformið breytist. Að við tryggjum svigrúm til aðlögunar. Að við varðveitum hér áfram viðkvæm búfjárkyn. Sumt af þessu má eflaust tryggja innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar eða í annarri löggjöf ESB, annað krefst trygginga eða sérlausna í aðildarsamningi. Ef það kemur já 29. ágúst þá viljum við vinna með bændum að útfæra hvað þarf til til undirbúnings samningsafstöðu okkar.“

Ísland er eitt tekjuhæsta ríki Evrópu og því ólíklegt að landið yrði stór nettóþiggjandi úr stærstu samheldnis- og byggðasjóðum sambandsins. Hafið þið lagt mat á það hvað aðild myndi kosta Íslendinga?

„Það er í fyrsta lagi mikilvægt að horfa á heildarmyndina þegar við metum kostnað og ábata af aðild. Ekki bara horfa í fjárlagatölurnar. Hins vegar miðum við okkur oft út frá Finnlandi þegar kemur að nettó-framlögum.

Raunframlög eða nettógreiðslur Finnlands til ESB – sem er líka ríkt en jafnframt dreifbýlt, til ESB nema um 0,2–0,3% af vergri landsframleiðslu. Verg landsframleiðsla Íslands nam um 5.000 milljörðum kr. árið 2025. Því má ætla að nettóframlög Íslands til ESB gætu numið um 10–15 milljörðum kr. Á móti fellur niður ýmis kostnaður vegna EES-samningsins, um 8 milljarðar kr. á ári. Að teknu tilliti til þessara niðurfellinga mætti ætla að raunaukning útgjalda við aðild (umfram núverandi útgjöld vegna EES) yrði um 2–7 milljarðar kr. á ári.

Í þessum óbeina ábata þá má t.d. á móti benda á að t.d. 1% lægra vaxtastig skilar sér í 33 milljörðum kr. í afslátt af vaxtagreiðslum heimilanna í dag.“

Skýrslan hafnar ekki þeirri hugmynd að lægri vextir og hugsanleg upptaka evru gætu skapað ákveðinn ávinning fyrir fjármagnsfrekan landbúnað. Hins vegar segir nefndin að tekjutap vegna breytinga á markaðsvernd gæti reynst mun meira en sá ávinningur sem fengist af lægri vaxtakostnaði. Þú skrifaðir grein í Bændablaðið fyrir stuttu þar sem þú bentir á að fjármagnskostnaður myndi lækka hjá bændum. Stóra myndin virðist þó ekki vera mjög björt. Hvað viltu segja um þetta?

„Eigum við ekki að skoða hvernig heildarmyndin yrði eftir að við sjáum samning og taka svo afstöðu til staðreynda? Horfa á vaxtaumhverfið sem bændum gæti boðist, hvaða tækifæri gætu leynst í aðgangi að þessum stóra og hátt borgandi markaði sem er móttækilegur fyrir hágæða vörum, eins og okkar. Tökum svo ákvörðun út frá upplýsingum.“

Í skýrslunni koma fram áhyggjur af óvissunni sem samningaviðræður myndu hafa í för með sér. Bændur myndu halda að sér höndum í fjárfestingum. Það gæti haft veruleg áhrif á framleiðniaukningu, tæknivæðingu, nýliðun og samkeppnis- hæfni greinarinnar. Þetta þýðir að samkeppnisstaða íslensks landbúnaðar myndi versna talsvert á meðan samningar stæðu yfir. Mynduð þið grípa inn í með einhverjum hætti? Hafið þið mótað einhverjar áætlanir um það?

„Ef íslenskir kjósendur segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst munum við ganga beint til verks og það er ekki vilji okkar eða ásetningur að aðildarviðræður dragist í mörg ár. Og hið sama hafa talsmenn ESB sagt. Ég hef sagt að viðræður geti með góðum vilja klárast á 18-24 mánuðum, en þar munu hagsmunir og efnið ráða för. Það er alltaf einhver óvissa – m.a. í brothættum efnahagsstöðugleika og verðbólguvæntingum í dag.“

Aftur að ákvörðunarvaldinu um framtíð landbúnaðar á Íslandi. Þar er ekki bara átt við stuðningskerfi og markaðsvernd heldur einnig landnýtingu, jafnvel eignarhald á landi. Gerið þið ráð fyrir undanþágum í þessu sambandi? Eða má gera ráð fyrir að Íslendingar myndu missa ákvörðunarvald yfir því hvernig landið er nýtt?

„Stutta svarið er nei. Skipulagsvald ESB-ríkja hvað varðar landnýtingu er ekki framselt til stofnana ESB. ESB skiptir sér ekki af fyrirkomulagi eignarhalds svo lengi sem ekki er mismunað. Fjárfestingar í landi eru nú þegar hluti af EES, þó með vissum takmörkunum í framkvæmd.“