„Ekki framtíð sem er spennandi fyrir sveitir landsins“

Sigurbjörg Ottesen er formaður milliþinganefndar Bændasamtaka Íslands sem sent hefur frá sér skýrslu um ESB og íslenskan landbúnað. Hún svarar hér nokkrum spurningum um niðurstöður skýrslunnar og segir meðal annars að búgreinarnar myndu breytast mikið frá því sem nú er.

Skýrslan dregur óneitanlega upp ansi svarta mynd af áhrifum hugsanlegrar ESB-aðildar á íslenskan landbúnað. Talað er um breytingar á öllum grunnstoðum landbúnaðarkerfisins. Afnám markaðsverndar, sem sé verndartolla, myndi til dæmis koma sérstaklega illa niður á mjólkurframleiðslu, nautakjötsframleiðslu, svína- og alifuglarækt, eggjaframleiðslu, garðyrkju og blómarækt. Geturðu lýst þeirri sviðsmynd sem þið sjáið fyrir ykkur eftir til að mynda tíu til fimmtán ár ef af inngöngu yrði? Myndi búum til að mynda fækka mikið í þessum greinum?

„Það er mjög erfitt að gera sér í hugarlund hvað nákvæmlega myndi gerast, hvernig og á hvaða tíma. Við getum að minnsta kosti verið viss um að búgreinarnar myndu breytast mikið frá því sem nú er. Uppbygging búgreinanna í dag er auðvitað í takti við rekstrarumhverfið sem er upp á teningnum núna og við vitum að það myndi breytast mikið. Það eru ekki endilega góðir valkostir til staðar ef tekjur í landbúnaði lækka mikið við aðild. Það er raunveruleg hætta á því að samfélagslega yrði aðlögunin mjög erfið, rétt eins og við þekkjum í tilfellum sjávarþorpa þar sem forsendur rekstrar í sjávarútvegi breyttust. Það er ekki framtíð sem er spennandi fyrir sveitir landsins.“

Erfitt er að finna nákvæma tölu um fækkun sjálfstætt starfandi bænda síðustu þrjátíu ár en gera má ráð fyrir að þeim hafi fækkað um helming. Þeir voru ríflega fimm þúsund en eru nú um 2.600. Mun þessi þróun ekki halda áfram hvort sem Ísland gengur í ESB eða ekki? Krafa er um sífellt meiri hagræðingu og lægra verð til neytenda og það í umhverfi þar sem markaðsvernd fer sífellt dvínandi.

„Svo lengi sem krafa er um sífellt meiri hagræðingu og ódýrari mat þá mun verða pressa á afkomu bænda. Þeir bændur sem eru starfandi í dag hafa margir hverjir brugðist við þessu með því að auka sinn búrekstur frá því sem var og það þurfa færri hendur að koma að því að framleiða sama magn af mat. Munurinn er helst sá að ef Íslendingar fara með ákvörðunarréttinn í landbúnaði þá er hægt að hafa áhrif á það hvers konar búskapur er í landinu. Það er erfiðara þegar að við ráðum þessum málum ekki sjálf.“

Hvernig hyggist þið stöðva fækkun bænda í landinu?

„Við teljum að stöðugt rekstrarumhverfi með skynsamlegum breytingum á stuðningskerfi landbúnaðarins, sem leggi t.d. aukna áherslu á stuðning við fjárfestingar og nýliðun en haldi jafnframt í þá þætti sem árangri hafa skilað sé besta leiðin til að viðhalda öflugum búskap í landinu. Ef búgreinarnar eru aðlaðandi fyrir ungt fólk þá höfum við ekki áhyggjur af fjölda bænda. Aðsókn í landbúnaðartengt nám er góð og við vitum að það er áhugi hjá ungu fólki að starfa við landbúnað. Enda eru það forréttindi og lífsgæði fólgin í því að eiga engan yfirmann, aðra en máttaröflin og eiga sitt undir sól og regni.“

Bændur hafa kvartað sáran undan bágri afkomu á síðustu árum og áratugum. Þeir hafa háð baráttu við íslenska ríkið um meiri stuðning og meiri vernd en virðast ekki vera sáttir við árangurinn. Vilja bændur halda þeirri baráttu áfram frekar en að leita nýrra leiða með inngöngu í ESB?

„Það verður Búnaðarþing sem mun marka stefnu Bændasamtakanna hvað varðar ESB. Um áratugaskeið hefur stuðningur við landbúnað dregist saman að raungildi og það eru takmörk á því hversu lengi slíkt getur gengið. Það var mjög mikilvæg viðurkenning á þessu í framlengingu á búvörusamningum til eins árs þar sem þessi skerðing á raunframlögum var stöðvuð. Það tel ég viti á gott í samtali við stjórnvöld um framtíð landbúnaðar.“

Framkvæmdastjóri landbúnaðarmála hjá finnsku landbúnaðarsamtökunum sagði í viðtali við Bændablaðið fyrir skömmu að eins og staðan er í dag í Finnlandi væri enginn betri kostur í boði fyrir þarlendan landbúnað en að vera í ESB. Þið ræðið talsvert um reynslu Finna í skýrslunni, en hvernig viljið þið bregðast við þessari niðurstöðu þeirra?

„Bændur í Finnlandi vita örugglega betur hvaða kostir eru í boði fyrir þeirra sveitir en við hér á Íslandi. Aðstæður í löndum eru mismunandi og það er eitt að vera land sem er á meginlandinu og að vera norðlæg eyja þúsundum kílómetra frá meginlandinu. Megináherslan í skýrslunni var að sýna hvernig land sem liggur norðarlega hefur sniðið stuðningskerfið að þeim aðstæðum sem þar eru og lýsa því. Þeir glíma að hluta til við sambærilegar áskoranir, þær áskoranir sem felast í kaldri veðráttu og náttúrulegum takmörkunum. Skýrslan dregur fram að aðstæður á Íslandi eru að sumu leyti harðbýlli en í nyrstu héruðum Finnlands.“

Ein af meginniðurstöðum skýrslunnar er sú að ákvarðanavaldið um íslenskan landbúnað til framtíðar myndi færast til Evrópusambandsins við inngöngu. Þá vaknar spurningin um mögulegar undanþágur. Í skýrslunni segir að engin fordæmi séu fyrir varanlegum undanþágum frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni. Nú virðist forsvarsfólk ríkisstjórnar- innar aftur á móti vera bjartsýnt á að undanþágur fáist. Væru það ekki hagsmunir bænda að fá að sjá hvað kæmi út úr samningum við Evrópusambandið og ákveða á grundvelli þeirra hvort aðild kæmi til greina?

„Ein meginniðurstaðan úr okkar vinnu er sú að óvissan sem skapast við það að halda aðildarviðræðum áfram verður mjög erfið fyrir landbúnaðinn og hefur kælandi áhrif á fjárfestingu í búgreinunum. Fólk þarf svo að vega og meta með sjálfu sér hvort þessi óvissa og þau neikvæðu áhrif sem henni fylgja séu veigameiri heldur en það að fá að vita hvernig aðildarsamningur lítur út eftir mörg ár. Þá er ótalinn sá fórnarkostnaður sem felst í því að ráðstafa mikilli orku og getu í stjórnkerfinu og svo auðvitað hjá öðrum í samfélaginu, bændum þar með töldum í að vera í þessu verkefni árum saman. Svo að mitt svar er nei, ég tel það ekki hagsmuni bænda að sjá hvað mögulega gæti komið út úr samningnum.“

Verði niðurstaðan nei í atkvæðagreiðslunni í lok ágúst, hvað hyggjast Bændasamtökin gera til þess að bæta hag íslenskra bænda?

„Verkefnin fram undan eru skýr, efla innlenda matvælaframleiðslu og treysta þar með fæðuöryggi þjóðarinnar. Það þarf að gera búvörusamninga enda rennur nýframlengdur samningur út í lok næsta árs og það verkefni bíður okkar bænda og stjórnvalda að gera góðan samning sem tryggir sanngjarna samninga sem treysta fæðuöryggi þjóðarinnar til lengri tíma en jafnframt bæta hag bænda. Þá held ég að þetta ferli allt saman sýni okkur að það er mikill hlýhugur hjá íslenskri þjóð í garð landbúnaðar og landsmenn vilja að maturinn sem er á borðum sé hágæðavara úr íslenskum sveitum. Við bændur erum reiðubúnir til þess, hér eftir sem hingað til.“