Íslenskir bændur ættu að segja já til að sjá

Ef markmið okkar Íslendinga og íslenskra bænda er öflug matvælaframleiðsla, blómlegar sveitir og kraftmikil landsbyggð, snýst verkefnið ekki aðeins um að framleiða meira eða ódýrar. Við þurfum að fá meira fyrir það sem við framleiðum. Við verðum að nýta sérstöðuna, hreinleikann, upprunann, söguna, einstök búfjárkyn og framleiðsluhætti og umbreyta þessu í verðmæti. Aðild að Evrópusambandinu gæti hjálpað okkur á þeirri vegferð.

Um áhættuna af aðild hefur verið rætt lengi og ítarlega. Við vitum að tollvernd gagnvart öðrum aðildarríkjum myndi falla niður og að áhrifin gætu orðið veruleg í ákveðnum búgreinum. Það er mikilvægt að horfast í augu við það. En það er ekki öll myndin. Mun minna hefur verið rætt um tækifærin – í markaðssetningu og útflutningi, upprunavernd, fjárfestingum, nýliðun, dreifbýlisþróun, harðbýlisstuðningi, umhverfisgreiðslum og verðmætasköpun úr sérstöðu íslenskra matvæla.

Evrópusambandið leggur mikla áherslu á fæðuöryggi, dreifðar byggðir, gæði og uppruna matvæla, hefðbundna framleiðslu, umhverfismál og nýliðun í sveitum. Nýleg íslensk áfangaskýrsla atvinnuvegaráðuneytisins um stuðningskerfi landbúnaðarins bendir jafnframt á sérstaka áherslu ESB á harðbýl, norðlæg og afskekkt svæði og að fyrri aðildarsamningar sýni að hægt sé að semja um sérákvæði til að tryggja áframhaldandi landbúnaðarframleiðslu við sérstakar aðstæður.

Enginn getur sagt í dag nákvæmlega hvaða samning Ísland gæti fengið. Það eina sem getur svarað þeirri spurningu er að ganga til samninga. Sé niðurstaðan ekki nógu góð fyrir íslenska bændur eða þjóðina í heild, getum við sagt nei þegar þar að kemur. En ef við neitum að semja fáum við aldrei að vita hvaða tækifæri voru í boði.

Markaðssetningin er eitt stærsta vangreinda tækifærið

Af öllum þeim atriðum sem undirrituðum finnst hafa fengið of litla athygli í umræðunni er markaðssetning íslenskra matvæla líklega það stærsta. Evrópusambandið rekur umfangsmikið sameiginlegt kerfi til að markaðssetja evrópskar landbúnaðar- og matvælaafurðir. AGRIP-áætlunin, sem margir þekkja undir slagorðinu „Enjoy, it’s from Europe“, styður kynningu bæði innan Evrópu og á alþjóðlegum mörkuðum. Þetta snýst ekki bara um auglýsingar heldur einnig um markaðsrannsóknir, alþjóðlegar sýningar, viðskiptaferðir, almannatengsl, fræðslu, sameiginlegar herferðir og aðgengi að mörkuðum. Kerfið er mjög öflugt og í það eru settir miklir fjármunir árlega.

Íslenskar landbúnaðarafurðir eiga ekki að keppa við ódýrustu afurðir í heimi. Sá slagur er fyrir fram tapaður. Þær á að markaðssetja og selja á grundvelli uppruna, hreinleika og gæða. Þetta á m.a. við um lambakjöt, folaldakjöt, mjólkurafurðir og líka íslenskan fisk.

Íslendingar fengju ekki úthlutað ákveðinni fjárhæð sjálfkrafa heldur þyrfti að leggja fram góðar umsóknir fyrir öflug verkefni og keppa um fjármagnið. Ef vel væri að verki staðið má gera ráð fyrir því að hundruð milljóna króna fengjust til alþjóðlegrar markaðssetningar í gegnum þessi kerfi ESB.

Evrópusambandið stendur að einu öflugasta upprunavottunarkerfi í heimi fyrir mat og vín. Mikil áhersla er lögð á vernd landfræðilegra afurðaheita í viðskiptasamningum við þriðju ríki og hefur markaðsstyrkur sambandsins gert því kleift að tryggja slíkum heitum vernd á fjölmörgum mörkuðum. Flest þekkjum við PDO- eða PGI-merkingar á matvörum og samsvarandi merkingar fyrir vín. Verð á vörum með slíkar vottanir er að jafnaði töluvert hærra en á sambærilegum óvottuðum vörum. Markaðskerfin og upprunavottunarkerfin vinna saman.

Íslenskt lambakjöt er nú þegar með evrópska PDO-upprunavernd. Það tók níu ár að fá það skráð sem afurðaheiti í evrópska kerfinu. Íslensk framleiðendasamtök hafa hins vegar ekki sama aðgang og samtök innan ESB að AGRIP-markaðsstuðningi sambandsins. Aðild myndi breyta þeirri stöðu og opna möguleika á að tengja upprunaverndina við sameiginlegt evrópskt markaðsstarf.

Allt Ísland fellur undir harðbýlisviðmið

Annað atriði sem þarf að fá mun meira vægi í umræðunni er staða Íslands innan svokallaðs ANC-kerfis, stuðnings vegna náttúrulega erfiðra aðstæðna við landbúnaðarframleiðslu. Innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar eru sérstakar greiðslur til bænda sem starfa á svæðum þar sem náttúrulegar aðstæður gera landbúnað erfiðari. Þetta á meðal annars við um fjallasvæði, köld svæði og önnur landsvæði þar sem stutt vaxtartímabil, ófrjór jarðvegur, hæð yfir sjávarmáli eða veðurfar auka kostnað og draga úr framleiðni.

Það sem skiptir Ísland sérstaklega miklu máli er að í reglum ANC-kerfisins eru landbúnaðarsvæði norðan 62. breiddargráðu talin með fjallasvæðum. Allt Ísland liggur norðan þessa viðmiðs og reglurnar skapa því skýran grundvöll fyrir viðbótarstuðning til íslenskra bænda vegna þeirra náttúrulegu aðstæðna sem hér ríkja. Slíkur stuðningur myndi byggjast á skilgreindu styrkhæfu landi og þeim viðbótarkostnaði og tekjumissi sem harðbýlið veldur.

Við værum því ekki að biðja Evrópusambandið um að finna upp nýtt kerfi fyrir Ísland. Kerfið viðurkennir nú þegar að norðlæg landbúnaðarsvæði geti búið við sambærilega náttúrulega annmarka og fjallalandbúnaður í Ölpunum. Þar við bætist sérstaki norðlægi stuðningurinn sem Finnar og Svíar sömdu um við inngöngu sína í sambandið, þar sem viðurkennt var að stutt vaxtarskeið, erfitt loftslag, strjálbýli og takmarkað ræktunarland væru varanlegir annmarkar sem réttlættu sérstakan langtímastuðning.

Ísland ætti því að setja sér það skýra samningsmarkmið að nýta bæði almennar harðbýlisgreiðslur innan CAP og sérstaka norðurslóðalausn að finnskri og sænskri fyrirmynd. Bændasamtökin gera sjálf í skýrslu sinni reikniæfingu þar sem aðeins er miðað við íslensk tún og lágmarksbeingreiðslu núverandi CAP. Sú reikniæfing gefur 25,8 til 38,7 milljónir evra. Það er ekki spá um samningsniðurstöðu Íslands, enda myndi hún ráðast af samningum og því kerfi sem þá væri í gildi, en talan sýnir hversu stórar fjárhæðir geta verið undir þegar evrópska kerfið er mátað við íslenskar aðstæður. Ofan á slíkan grunnstuðning gætu síðan komið harðbýlisgreiðslur, umhverfisgreiðslur, gripagreiðslur, fjárfestingarstyrkir og önnur úrræði. Þetta þarf að reikna út endanlega áður en ákvörðun er tekin um að hafna samningum við Evrópusambandið.

Kostnaður vegna eyjastöðunnar er viðurkenndur

Við Íslendingar þekkjum vel röksemdir um smæð markaðarins, miklar vegalengdir, dýra flutninga og skort á stærðarhagkvæmni. Nú hefur Evrópusambandið sjálft tekið upp hugtakið „cost of insularity“ – kostnaður eyjastöðunnar. Í júní kynnti framkvæmdastjórn ESB í fyrsta sinn sameiginlega stefnu fyrir eyjar þar sem sérstaklega er fjallað um þann viðbótarkostnað sem fylgir hærri flutningskostnaði, smærri mörkuðum, lakara aðgengi að þjónustu og skorti á stærðarhagkvæmni. Meðal úrræða eru t.d. sérstakar fjárfestingar, bein ríkisaðstoð, flutningsstuðningur, stuðningur við uppbyggingu og rekstur innviða og sérstakur stuðningur innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar (CAP).

Þetta ætti að hljóma kunnuglega fyrir íslenska bændur. Litlar afurðastöðvar, mikil fjarlægð frá mörkuðum, dreifð framleiðsla, dýrar aðfangakeðjur og lítil tækifæri til stærðarhagkvæmni eru nákvæmlega þeir þættir sem við höfum árum saman bent á sem sérstöðu íslensks landbúnaðar. Þetta eru því augljós tækifæri fyrir Ísland í samningaviðræðum.

Fjárfestingarstuðningur gæti skipt sköpum

Íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir gríðarlegri fjárfestingaþörf á næstu áratugum, alveg óháð ESB. Í skýrslu Bændasamtakanna er bent á samdrátt í fjárfestingum og að frá árinu 2019 hafi fjárfestingar oft ekki nægt til að vega upp á móti afskriftum véla, tækja og bygginga. Á sama tíma þarf að endurnýja stóran hluta fjósa fyrir 2033 vegna nýrra aðbúnaðarkrafna og fjárfestingarþörf í svínarækt er sömuleiðis mikil.

Innan CAP eru verulegar heimildir til fjárfestingarstuðnings. Samkvæmt áfangaskýrslu atvinnuvegaráðuneytisins geta hámarksstyrkhlutföll samkvæmt núverandi reglum meðal annars verið 65% fyrir almennar fjárfestingar, 80% fyrir fjárfestingar sem tengjast umhverfi, loftslagi og dýravelferð, 80% fyrir unga bændur og allt að 85% fyrir skilgreind smábýli. Þetta eru hámarksheimildir, ekki loforð um að íslenskir bændur fengju sjálfkrafa slík hlutföll, en þær sýna hvaða verkfæri eru til staðar og hversu metnaðarfull íslensk landsáætlun gæti verið.

Við gætum notað fjárfestingarstuðning til að endurnýja fjós og fjárhús, bæta dýravelferð, tæknivæða framleiðslu, draga úr orkunotkun og byggja upp meiri vinnslu heima í héruðum. Undirritaður hefur ferðast mikið um landbúnaðarhéruð Ítalíu og víðar í Evrópu og séð hvað litlar ostagerðir, kjötvinnslur, matvælafyrirtæki og bein sala frá býlum geta gert fyrir dreifðar byggðir. Þar verða störfin til og þar helst stærri hluti verðmætanna eftir í héraðinu. Við eigum miklu meira inni á þessu sviði á Íslandi.

Ungir bændur þurfa betri tækifæri

Það er erfitt að hefja búskap á Íslandi. Kaup á jörð, bústofni, vélum og byggingum krefjast gríðarlegs fjármagns og hátt vaxtastig gerir nýliðun enn erfiðari. Í landbúnaðarstefnu ESB er lögð sérstök áhersla á tækifæri ungra bænda og nýrra fyrirtækja í dreifbýli. Núverandi kerfi ESB gerir ráð fyrir stofnstyrkjum, auknum tekjustuðningi og sérstökum fjárfestingarstuðningi til ungra bænda.

Tillögur fyrir næsta fjárhagstímabil ganga enn lengra og þar hefur meðal annars verið lagt til að hámarksstuðningur við unga bændur verði hækkaður verulega. Endanleg útfærsla liggur ekki fyrir, en stefnumörkunin er skýr: Evrópusambandið vill auðvelda kynslóðaskipti í landbúnaði. Það er nákvæmlega það sem við þurfum að gera hér. Ef við viljum lífvænlegar sveitir eftir 20 eða 30 ár þurfum við fólk sem hefur fjárhagslegt svigrúm til að taka við búum og þróa þau áfram.

Umhverfisvernd og landbætur geta orðið tekjulind

Íslenskir bændur framleiða ekki aðeins mat. Þeir stýra landnýtingu, græða upp rofið land, rækta skóg, endurheimta vistkerfi, stýra beit og viðhalda menningarlandslagi. Evrópska stuðningskerfið hefur færst sífellt meira í þá átt að greiða bændum fyrir þessa samfélagslegu þjónustu. Sameiginlega landbúnaðarstefnan hefur þróast frá hefðbundnum verð- og framleiðslustuðningi í átt að meiri áherslu á tekjustuðning, umhverfisvernd og byggðaþróun.

Þar gætu íslenskar aðstæður hentað sérstaklega vel. Íslensk vist- og umhverfisgreiðslukerfi gætu verið byggð utan um landgræðslu, jarðvegsvernd, beitarstýringu, skógrækt, kolefnisbindingu, vatnsvernd og endurheimt votlendis. Bændur eiga ekki að sinna þessum verkefnum fyrir samfélagið án þess að verðmæti þeirra séu viðurkennd og tekjur fyrir búin komi á móti.

Uppruni og hefð geta orðið að verðmætum

Íslensk matvælaframleiðsla verður aldrei ódýrust í heimi – og á ekki að vera það. Við búum við hátt launastig, stuttan vaxtartíma, dýrar byggingar og litlar framleiðslueiningar. Þess vegna er röng stefna að ætla að vinna fyrst og fremst á verði. Við búum að einstökum hreinleika, menningu, sögu og gæðum. Við eigum að vinna á þessum forsendum til að skapa aukin verðmæti.

Um alla Evrópu er að finna sérstakar afurðir, osta, skinkur, vín og ýmislegt fleira sem selt er á grundvelli sérstöðu, gæða og sögu. Evrópusambandið styður við slíka verðmætasköpun. Við höfum þegar hafið þá vegferð með íslenskt lambakjöt sem byggir á því að það sé afurð frá Íslandi, af sérstöku búfjárkyni, framleidd við sérstakar náttúrulegar aðstæður og með sögu sem nær aftur til landnáms. Evrópusambandið hefur byggt upp eitt öflugasta kerfi heims til að vernda og markaðssetja slíkar afurðir.

Íslenskt lambakjöt hefur þegar fengið evrópska upprunavernd, þannig að aðild er ekki forsenda þess að nýta kerfið. En aðild myndi færa okkur inn í stefnumótun þess og opna meiri möguleika á að tengja saman upprunavernd, sameiginlegt markaðsstarf og stuðningskerfi. Við höfum rétt byrjað að klóra í yfirborðið. Íslenskt smjör, ákveðnir ostar, skyr, kjöt af íslenska kúakyninu og ýmsar hefðbundnar afurðir eiga mögulega meiri verðmæti inni á erlendum mörkuðum en við höfum náð að skapa hingað til. Kíló sem selst á tvöföldu verði er verðmætara en tvö kíló sem seljast á hálfvirði.

Verndun íslensku búfjárstofnanna á grundvelli sérstöðu

Íslenska sauðkindin, íslenska kúakynið, íslenski hesturinn og íslenska geitin eru einstakar erfðaauðlindir og við eigum að verja þær af fullri hörku. Í fyrrnefndri skýrslu Bændasamtakanna er sérstaklega dregið fram að vísindaleg rök Íslands fyrir takmörkunum á innflutningi lifandi dýra séu sterk, sérstaða landsins augljós og áhrif slíkrar takmörkunar á innri markað ESB hverfandi miðað við það sem væri í húfi fyrir íslenska búfjárstofna.

Áhættumat sem unnið var fyrir íslensk stjórnvöld sýndi jafnframt verulega hættu á að ýmsir dýrasjúkdómar bærust hingað og næðu fótfestu ef frjálst flæði lifandi búfjár yrði heimilað. Þetta á að vera ein af hörðustu kröfum Íslands í samningaviðræðum. Hér falla hagsmunir Íslands og markmið ESB jafnframt að ýmsu leyti saman, enda er mikil áhersla í evrópsku landbúnaðarstefnunni á vernd staðbundinna búfjárkynja, líffræðilega fjölbreytni, dýraheilbrigði og fæðuöryggi. Við eigum að nýta þann sameiginlega skilning.

Lífræn framleiðsla er vannýtt tækifæri

Ísland hefur sterka og jákvæða ímynd erlendis. Hreint vatn, óspjölluð náttúra, endurnýjanleg orka og heilnæm matvæli í fremstu röð eru meðal þess sem aðrir sjá þegar þeir horfa hingað. Samt er lífrænt vottuð framleiðsla hér ótrúlega lítil miðað við mörg nágrannaríki okkar. Þar eru mikil og ónotuð tækifæri.

Það er ekki þannig að allur íslenskur landbúnaður verði að verða lífrænn. En við eigum augljóslega möguleika á að byggja upp mun stærri lífrænan geira og tengja hann við íslenskan uppruna, heilnæmi og hreinleika og sækja þannig inn á verðmætari erlenda markaði. Danir hafa sýnt hvernig hægt er að nota samspil evrópsks stuðningskerfis, innlendrar stefnu, opinberra innkaupa og öflugs markaðsstarfs til að byggja upp einn sterkasta lífræna matvælamarkað heims.

Segjum já til að sjá

Umræðan um íslenskan landbúnað og Evrópusambandið hefur of mikið snúist um það hverju við gætum tapað. Það er vissulega mikilvægt að svara þeirri spurningu af fullum heiðarleika. En við verðum líka að skoða hvað við gætum fengið út úr aðild til að byggja undir öflugri og blómlegri sveitir til framtíðar. Slíkt gerist ekki nema með aukinni verðmætasköpun.

Hvað gætum við fengið í markaðsstuðning fyrir íslensk matvæli? Hvað gætum við fengið vegna harðbýlis og norðlægrar legu? Hvað gætum við fengið til fjárfestinga, nýliðunar og uppbyggingar lítilla matvælafyrirtækja í dreifðum byggðum? Hvað gætum við fengið til landgræðslu, skógræktar og náttúruverndar? Hvernig gætum við nýtt evrópsku gæðakerfin til að selja íslenskar afurðir á hærra verði? Og hvaða varanlegu sérlausnir gætum við samið um til að verja íslenska búfjárstofna og fæðuöryggi?

Óljóst er hvort endanlegur aðildarsamningur yrði nógu góður fyrir íslenska bændur. En það er hins vegar ljóst að fjölmörg raunveruleg tækifæri eru til staðar fyrir íslenskan landbúnað. Við vitum ekki hvort metnaðarfull samningsmarkmið um norðurslóðastuðning, harðbýlisgreiðslur, fjárfestingastuðning, öflugri nýliðun, vernd búfjárstofna, jákvæða dreifbýlisþróun og öflugt markaðsstarf fyrir íslensk matvæli myndu skila sér í endanlegum samningi. Margt bendir þó til þess.

Sjáum hvað við getum fengið. Ef samningurinn er ekki nógu góður getum við sagt nei þegar þar að kemur. En ef við segjum nei við viðræðum núna munum við aldrei vita hvaða tækifærum við höfnuðum. Þess vegna tel ég að íslenskir bændur eigi að segja já til að sjá.

Höfundur er fyrrverandi starfsmaður bænda, með meistaragráður í opinberri stjórnsýslu og í matarmenningu og markaðssetningu matvæla.