Skoðun 24. ágúst 2026

Forsendur refaveiða

Höfundur: Garðar Páll Jónsson

Í grein í Morgunblaðinu 25.07 síðastliðinn er því slegið upp að forsendur fyrir refaveiðum séu brostnar og vitnað í nýja áætlun fyrir árin 2026-2028 og ef vitnað er í greinina segir:

„Náttúruverndarstofnun telur aðkallandi að ráðast í endurskoðun á lagaumhverfi refaveiða enda telur stofnunin forsendur veiðanna brostnar.

Ástæða þess að stofnunin telur nauðsynlegt að ráðast í endurskoðun á lagaumhverfinu er sú að Náttúruverndarstofnun, og áður Umhverfisstofnun, hefur aðeins borist fáeinar tilkynningar á síðastliðnum árum um tjón af völdum refa.“

Nú hefur það komið í ljós síðustu misseri að Náttúruverndarstofnun, áður Umhverfisstofnun, vill að breyting verði á núverandi fyrirkomulagi veiða, eða jafnvel að þeim verði alveg hætt, þar á bæ er endurtekið vitnað í sama hlutinn, ekki hefur tekist að sanna tjón.

„Miðað við skort á skráningum á tjóni er það skýrt mat Náttúruverndarstofnunar að forsendur séu í raun brostnar fyrir áframhaldandi veiðum á ref með því fyrirkomulagi sem er við lýði í dag,“ segir í áætluninni.

Í þeim línum sem hér koma á eftir ætla ég að benda á nokkra hluti sem að mati mínu og félagsmanna í Bjarmalandi mættu koma fram í þeirri umræðu sem þetta málefni fær nú um stundir.

Helsta atriði sem sérfræðingar Náttúruverndarstofu nota í sínum málflutningi er það að refir valdi mjög litlu tjóni og það sé ekki kostbært að standa í veiðum.

Ef við horfum á hlutverk ríkis þá er þeim skylt samkvæmt lögum að stunda veiðar til að halda niðri stofnstærð á ágengum stofnum. Samkvæmt lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og spendýrum eru veiðar á ref grundvallaðar á því að koma í veg fyrir tjón af þeirra völdum. Í þriðju grein reglugerðar um refa- og minkaveiðar segir:

„Í þeim tilgangi að koma í veg fyrir eða draga úr tjóni af völdum refa er friðun þeirra aflétt á tímabilinu 1. ágúst til 30. apríl um allt land, nema á svæðum þar sem veiðar eru bannaðar skv. sérstökum reglum sem settar eru á grundvelli laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, sbr. 1. viðauka.“

Þær reglur sem unnið er eftir hafa alltaf verið skýrar með þetta, veiðar á grenjatíma eru stundaðar til að fyrirbyggja tjón, það er besti tíminn til að tryggja að stofnstærðir annarra tegunda liggi ekki undir áföllum, þarna er lífríkið viðkvæmt og aðgengi refs að matborði er auðvelt. Og hvað varðar þetta mál þá hefur aldrei þótt gáfulegt að skipta um hest úti í miðri á en núna virðist sú stofnun sem sér um þetta málefni, leggja annan skilning í reglugerðina og fara eftir eigin reglum, það hefur aldrei þótt gáfulegt. Og eins og áður hefur verið tæpt á byggist málflutningur yfirvaldsins á því að ekkert tjón hafi verið skráð, tekur til dæmis árin 2023–25.

„Á árunum 2023-2025 bárust engar tilkynningar um tjón af völdum refa frá fjárbændum en örfáar tilkynningar bárust vegna tjóns í æðarvarpi.“

En við getum spurt okkur að því af hverju er ekki búið að skrá tjón, ekki hefur það gerst að allur refastofninn hafi orðið vegan, sé hættur að leita sér að kjöti til matar, nei, ástæðan hlýtur að verða önnur, hún liggur hjá stjórnvaldinu. Það er ekki og hefur ekki verið til margra ára hægt að tilkynna tjón, eða þá að tilkynna tjón hefur verið svo flókið að fólki gengur illa að fá það í gegn.

Ég vitna í Ólaf Jónsson, refaskyttu og sauðfjárbónda á Fjöllum: „Ég ætlaði að tilkynna tjón af völdum dýrbíts í ágúst 2022 en fann ekki rétta staðinn til þess á heimasíðu Umhverfisstofnunar. Konan á skiptiborðinu þar kannaðist ekki við tilkynningar um tjón af völdum refa eða hvar ætti að tilkynna slíkt. Sjá grein í Bændablaði 25. ágúst 2022, „Dýrbítur leggst á lömb“. Margir höfðu þá samband við mig og sögðust oft verða fyrir því að tófur dræpu lömb hjá þeim en vissu ekki hvar ætti að tilkynna slíkt.“

Þetta er bara eitt dæmi af mörgum, einfalt dæmi sem segir alla söguna, svo er bakarinn hengdur fyrir smið.

Annað dæmi er þannig að ég fékk símtal frá veiðimanni sem var búinn að vinna greni í Mývatnssveit, þetta var í byrjun júní, af skyldurækni og töluverðum áhuga fór hann að tína saman fuglaleifar á og við grenið og þegar til kom voru milli tuttugu og þrjátíu andarungar sem lent höfðu á matseðli fjölskyldunnar ásamt öðru sem ekki var hægt að greina, við getum hugsað okkur tjónið ef ekki hefði verið gripið í taumana og grenið unnið. Þetta tjón er hvergi hægt að skrá, vissulega er hægt að skrá það í veiðiskýrslu en staðfestur grunur liggur fyrir því að þær skýrslur séu ekki mikið notaðar sem mælikvarði á tjón.

Staðan er svoleiðis að ríkisvaldið bjó til kerfi sem er óaðgengilegt og er greinilega ekki að virka, tekur sér svo vald til að dæma eftir lélegum niðurstöðum úr ónýtu kerfi og fá þá útkomu sem hentar ríki og sveitarfélögum, líka má velta fyrir sér hvað margar tilkynningar um tjón liggja í málaskúffum sveitarfélaga og hafa aldrei farið lengra.

Nú skulum við aðeins skipta um gír og gefa okkur að búið sé að friða refinn, tökum dæmi af æðarvarpi á Austurlandi.

Varpið er frekar lítið, 5-800 hreiður, hjónin sem eiga varpið eru á sjötugsaldri og byrjuðu að huga að kollum og búa í haginn fyrir þær um það leyti sem þau hjón hófu búskap tæplega þrítug. Ef taka á saman þann tíma sem þau hafa notað í að huga að varpinu eru það í kringum 54.000 klukkustundir sem þau hafa lagt í að koma þessu varpi upp, árlega eru veiddir innan við átta refir við byrjun varps hjá þeim hjónum en sú tala er nokkuð breytileg.

Varpið er þannig staðsett að í tíu kílómetra radíus kringum varpið eru átta greni sem eru þekkt, þau eru unnin ár hvert ef þau eru notuð, árlega missa þau samt í kringum tíu til fimmtán hreiður í ref. Svona fá hreiður teljast varla tjón, en þau hafa sloppið við stóráföll.

Ef eigendur þessa varps ætla að tilkynna tjón, hvernig á að gera það? Gramm af dún miðað við ónýtt hreiður, tapaðar vinnustundir, hvernig á að horfa á tjónið, það verður að skilgreina þetta betur og gera aðgengilegra, og í þessu tilviki á að byrgja brunninn áður en barnið ...

Nú skulum við hugsa okkur hvað býður þeirra hjóna ef það er búið að friða refinn og senda grenjaskyttuna í frí, hvaða fjölgun má búast við í refastofninum á fimm árum?

Þetta eru þær forsendur sem við gefum okkur í reiknilíkanið:

Hvolpar verða kynþroska strax á fyrsta ári, það er ekki algilt en nokkuð algengt, fer eftir æti og veðráttu.

Dánartíðni dýranna er 12,5% fyrsta árið. Þetta er nokkuð misjafnt milli ára en við tökum meðalgildi.

Hér er þróunin skref fyrir skref, miðað við að rúnað sé í næsta heila ref og pör myndist úr kynþroska refum, og munið, þetta eru átta greni til að byrja með og ekki reiknað með neinni veiði.

Upphaf (Ár 0)

Fullorðnir: 16 refir (8 pör)
Nýfæddir hvolpar: 40 hvolpar
Samtals: 56 refir

Ár 1

12,5% afföll verða á stofninum (7 refir drepast, 49 lifa af). Allir eftirlifandi hvolpar eru nú orðnir 1 árs og kynþroska. Þeir mynda samtals 24 pör (einn refur gengur af). • Fullorðnir (kynþroska): 49 refir (24 pör)
Nýfæddir hvolpar: 120 hvolpar
Samtals: 169 refir

Ár 2

12,5% afföll (21 refur drepst, 148 lifa af og verða fullorðnir). Hópurinn myndar nú 74 pör.
Fullorðnir (kynþroska): 148 refir (74 pör)
Nýfæddir hvolpar: 370 hvolpar
Samtals: 518 refir

Ár 3

12,5% afföll (64 refir drepast, 454 lifa af). Hópurinn myndar 227 pör.
Fullorðnir (kynþroska): 454 refir (227 pör)
Nýfæddir hvolpar: 1.135 hvolpar
Samtals: 1.589 refir

Ár 4

12,5% afföll (199 refir drepast, 1.390 lifa af). Hópurinn myndar 695 pör.
Fullorðnir (kynþroska): 1.390 refir (695 pör)
Nýfæddir hvolpar: 3.475 hvolpar
Samtals: 4.865 refir

Ár 5

12,5% afföll (608 refir drepast, 4.257 lifa af). Hópurinn myndar 2.128 pör í lok fimmta árs sem geta getið af sér nýja hvolpa.
Fullorðnir (kynþroska): 4.257 refir (2.128 pör)
Nýfæddir hvolpar: 10.640 hvolpar
Samtals í lok 5. árs: 14.897 refir

Af þessu má skilja að varp þeirra hjóna stendur höllum fæti ef tæplega fimmtán þúsund refir ætla að sækja æti þangað að vori, allt annað æti verður horfið. Ef við skoðum svo hvað þessi fjöldi þarf að éta þá getum við hugsað okkur hver ætisþörfin sé. Hvað fer mikið af kjöti í þennan fjölda?

Talið er að hver refur éti 300 til 500 grömm á dag yfir sumartímann, þá fáum við út eftirfarandi tölur:

Ef refur étur 300 g á dag þá éta 14.897 refir 4.469.100 kg yfir sumarið.

Ef refur étur 500 g á dag þá éta 14.897 refir 7.448.500 kg yfir sumarið.

Ein heiðlóa er um það bil 300 g til að setja hlutina í samhengi, þetta eru margir mófuglar og það mætti búast við að veruleiki þeirra sem vilja veiða rjúpu, gæsir og endur yrði svolítið annar eftir nokkur ár. Í þessu er stuðst við tölur sem eru þekktar, spáin er þessi, hvað verður má ekki byggja á illa ígrunduðum upphrópunum og staðhæfingum sem ekki er fótur fyrir.

Þið megið ekki hugsa sem svo, lesendur góðir, að okkur félagsmönnum í Bjarmalandi sé ekki umhugað um refinn, við virðum hann sem andstæðing, dáumst að honum sem fallegu og útsjónarsömu dýri, veiðum hann sem verðuga bráð, okkur er umhugað um að leið refsins verði áfram meðfram okkar leið í þessu landi, hann á tilverurétt eins og önnur dýr, en stofnstærð verður að stýra, þær aðferðir sem notaðar eru í dag eru ekki ógagnrýniverðar, þær má endurskoða en niðurstaðan verður alltaf sú að stofnstærð verður að stýra með einhverju móti og vernda verður lífríkið á viðkvæmum tímum. Félagsmenn hafa í mörg ár verið hlynntir því að leggja til dýr til rannsókna og margir þeirra hafa sinnt því verki vel um áraraðir, lagt til dýr til rannsókna á öllum árstíðum, þessir veiðimenn hafa það á tilfinningunni að þeir hafi verið sviknir, þeirra vinna nokkuð gegn þeim, traust hefur verið rofið og það verður erfitt að endurvinna það.

Lesandi góður, við erum veiðimenn, við erum náttúruunnendur, við þekkjum okkar bráð og virðum hana, við göngum í okkar verk af virðingu fyrir landinu og dýrinu sem þarf að fást við. Allt lífríkið verður að vera í samfellu, stofnstærð refs verður að stjórna, forferður okkar gengu við ref á undan okkur, afkomendur okkar halda verkinu áfram. Höfum stjórn á hlutunum og tryggjum rétt jafnvægi fyrir alla stofna.

Höfundur er formaður Bjarmalands, félags atvinnuveiðimanna í ref og mink.

Skylt efni: Skoðun | refaveiðar