Greiðslumarkið og ESB
Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur einkum snúist um tollvernd, matvæla- verð og stuðningsgreiðslur. Minna hefur verið rætt um greiðslumarkið í mjólkurframleiðslu og aðra framleiðslutengda styrki sem eru grundvallaratriði í íslenska landbúnaðarkerfinu. Fyrir hundruð kúabænda er greiðslumarkið ekki aðeins stjórntæki heldur verðmæt eign og grunnur að fjárfestingum, rekstraráætlunum og kynslóða- skiptum. Spurning vaknar því um það hvað myndi gerast með greiðslumarkskerfið ef Ísland gengi í Evrópusambandið.
Ný skýrsla milliþinganefndar Bændasamtaka Íslands bendir til þess að svarið sé langt frá því að vera einfalt. Raunar er eitt helsta viðfangsefni skýrslunnar að sýna fram á að íslenska kerfið og sameiginleg landbúnaðarstefna Evrópusambandsins, CAP, byggist á gjörólíkum forsendum.
Framleiðslutengt kerfi gegn landtengdu kerfi
Íslenskur landbúnaður hefur þróast í kringum búvörusamninga, markaðsstýringu og framleiðslu- tengdan stuðning. Í mjólkurframleiðslu birtist þetta meðal annars í greiðslumarkskerfinu þar sem framleiðendur hafa rétt til að framleiða ákveðið magn mjólkur með þeim stuðningi og þeirri markaðsstöðu sem kerfið tryggir.
Í skýrslu Bændasamtakanna kemur fram að meginhluti íslenska stuðningskerfisins sé tengdur framleiðslu matvæla. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB byggist hins vegar fyrst og fremst á greiðslum fyrir land, umhverfisaðgerðir, sérstakar aðstæður og fjárfestingarstuðningi.
Þessi grundvallarmunur skiptir miklu máli. Ef Ísland gengi í ESB yrði landið hluti af CAP-kerfinu og stefnumótunarvald í landbúnaði flyttist að verulegu leyti frá íslenskum stjórnvöldum til stofnana Evrópusambandsins.
ESB afnam eigin mjólkurkvóta
Sagan sýnir einnig að Evrópusambandið hefur sjálft fjarlægst framleiðslustýringu í mjólkur- framleiðslu. Mjólkurkvótakerfi sambandsins var afnumið árið 2015 eftir að hafa verið eitt af meginverkfærum landbúnaðar- stefnunnar í áratugi. Í kjölfarið jókst framleiðsla sums staðar og mjólkurverð lækkaði. Árið 2016 þurfti framkvæmdastjórn ESB að grípa til sérstakra stuðningsaðgerða fyrir kúabændur vegna verðfalls á mjólk. Þar var sérstaklega bent á að afnám mjólkurkvótanna hefði átt þátt í þeirri stöðu.
Þetta bendir til þess að íslenska greiðslumarkskerfið ætti sér ekki beina hliðstæðu innan CAP.
Hvað kæmi í staðinn?
Skýrslan fjallar meðal annars um þessa spurningu. Þar kemur fram að engar opinberar upplýsingar liggi fyrir um hversu miklir fjármunir myndu renna til Íslands úr CAP ef landið gengi í sambandið. Óvissan sé því mikil.
Stuðningur innan CAP byggist meðal annars á beingreiðslum tengdum landi, endurdreifingar- greiðslum, vistgreiðslum, stuðningi við unga bændur, byggðaþróun, harðbýlisstyrkjum og fjárfestingarverkefnum. Af þessum sökum væri ólíklegt að núverandi kerfi þar sem verðmætur framleiðsluréttur fylgir ákveðnum lítrafjölda mjólkur héldist óbreytt.
Verðmæti greiðslumarksins
Þar með vaknar önnur spurningin um það hvað yrði um verðmæti greiðslumarksins sjálfs en hún hefur vitanlega mikla þýðingu fyrir íslenska kúabændur.
Greiðslumark er í dag stór eignaliður á mörgum kúabúum. Þegar bú eru seld eða kynslóðaskipti eiga sér stað er verðmæti greiðslu- marks oft verulegur hluti af heildar- virði búsins.
Skýrsla Bændasamtakanna svarar ekki þessari spurningu endanlega. Þar kemur hins vegar fram að engar tryggingar séu fyrir því að Ísland fengi úr CAP fjármuni sem samsvara núverandi stuðningsstigi íslensks landbúnaðar. Þvert á móti sé óvissan mjög mikil.
Það liggur því ekki fyrir hvernig gera ætti upp núverandi verðmæti greiðslumarks ef kerfið yrði lagt niður eða breytt í grundvallaratriðum.
Finnska leiðin
Finnland er oft nefnt sem hugsanlegt samanburðardæmi. Í skýrslunni kemur fram að Finnar töldu sameiginlegu landbúnaðarstefnuna ekki nægja eina og sér til að viðhalda landbúnaði um allt land. Þess vegna samdi Finnland um sérstakan norðurslóðastuðning. Sá stuðningur er greiddur af finnska ríkinu sjálfu, ekki af ESB þótt hann sé heimilaður innan regluverks sambandsins. Jafnframt segir skýrslan að aðild Finnlands hafi leitt til mikillar lækkunar framleiðendaverðs og verulegs efnahagslegs áfalls fyrir landbúnaðinn á sama tíma og verð til neytenda lækkaði um 10–11%.
Þetta sýnir að breytingar á stuðningskerfum og framleiðsluskilyrðum geta haft mjög mismunandi áhrif á framleiðendur annars vegar og neytendur hins vegar.
Miklu stærra mál en mjólkurkvóti
Þegar rætt er um greiðslumark er því í raun verið að ræða miklu stærra mál en aðeins framleiðslurétt fyrir mjólk. Greiðslumarkið er hluti af heildarkerfi sem byggir á búvörusamningum, markaðsstýringu og innlendri stefnumótun. ESB-aðild myndi samkvæmt skýrslu Bændasamtakanna fela í sér kerfisbreytingu þar sem stuðningsform, stjórnsýsla, reglur og ákvörðunarvald breyttust í grundvallaratriðum.
Þess vegna er ekki hægt að svara spurningunni um framtíð greiðslumarksins með einföldu jái eða neii. Það sem liggur fyrir er að íslenska kerfið fellur ekki að þeirri stefnu sem ríkir í Evrópusambandinu um þessar mundir. Hvernig mögulegur aðildarsamningur myndi taka á þeim mismun er hins vegar óvitað, enda hafa engar formlegar aðildarviðræður farið fram um þau atriði. Þessi óvissa veldur því að greiðslumarkið er álitaefni í ESBumræðunni.
