Hver á hvað við ESB-aðild?
Eignarhald auðlinda og ákvörðunarvald yfir þeim hefur verið til umræðu í tengslum við það hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný. Álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum í ljósi reglna Evrópuréttar var gerð að beiðni ríkisstjórnarinnar og birt á vef Stjórnarráðsins þann 19. ágúst síðastliðinn. Í henni kemur fram að Evrópusambandið hafi ekki almenna valdheimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun eða forræði yfir náttúruauðlindum aðildaríkja sinna. Sambandið hefur aðeins þær valdheimildir sem aðildaríkin hafa veitt. Hér og á næstu opnu er fjallað um álitsgerðina og rætt við sérfræðinga.
Dr. Gunnar Þór Pétursson, dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson og dr. Margrét Einarsdóttir, prófessorar við lagadeild Háskólans í Reykjavík tóku álitsgerðina saman. Í henni er einnig gert grein fyrir því svigrúmi sem er fyrir hendi og fjallað um undanþágur sem aðildaríki hafa samið um. Farið verður yfir helstu punkta álitsgerðarinnar hér að neðan, auk þess sem rætt er við Margréti Einarsdóttur, prófessor í lagadeild, Trausta Hjálmarsson, formann Bændasamtakanna og Davíð Þór Björgvinsson lögmann.
Hver hefur valdið?
Ísland hefði áfram forræði yfir náttúru- auðlindum við inngöngu í Evrópusambandið. ESB hefur ekki valdheimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun eða forræði yfir náttúruauðlindum eða landi aðildaríkja en notkun og ráðstafanir aðildaríkja mega heldur ekki brjóta í bága við grunnreglur Sambandsins. Sem dæmi má nefna takmarkað aðgengi að 25 sjómílna svæði Möltu sem lýtur að stærð báta.
Fyrst sótti Malta um að fá að takmarka aðgang að 25 sjómílna svæði fyrir ríkisborgara landsins en til að mismuna ekki á grundvelli þjóðernis var lausnin að gera kröfur sem lutu að stærð báta.
ESB getur ekki lagt sæstreng í óþökk aðildarríkis
Innganga Íslands í ESB myndi ekki hafa mikil áhrif á orkulöggjöfina hér á landi þar sem Ísland er nú þegar aðili að henni að miklu leyti í gegnum EES-samninginn. Ísland hefur í gegnum tíðina fengið undanþágur frá ákveðnum klausum í orkupökkum ESB eða hlutum þeirra vegna einstakrar stöðu landsins á sviði orkumála. Grundvöllur er því fyrir því að áfram yrði fallist á þær undanþágur gengi Ísland í ESB.
Aðildarríki ESB ráða sjálf hvort orkuinnviðir séu í eigu hins opinbera og hvort orkuauðlindir séu í opinberri eða einkaeigu. Ef aðildarríki ákveður að auðlindir megi vera í einkaeigu þarf að virða meginreglur ESB réttar sem þýðir að t.d. sé óheimilt að mismuna íslenskum ríkisborgara og ríkisborgara frá öðru EES/ EFTA eða ESB ríki hvað varðar kaup eða nýtingu orkuauðlinda.
Í álitsgerðinni segir að þrátt fyrir áhuga ESB á samtengingu orkumarkaða með það að markmiði að tryggja orkuöryggi í aðildarríkjum sambandsins getur ESB ekki lagt sæstreng í óþökk aðildarríkis til annara aðildaríkja eða skipað aðildarríki að leggja sæstreng til að tengjast inn á raforku- markað ESB.
Ýmis samningsmarkmið í sjávaraútvegsmálum
Í umræðunni um yfirráð yfir auðlindum hafsins er oft talað eins og um tvo valkosti sé að ræða: algjört afsal valda annars vegar og lítilvæg áhrif hins vegar. Málið er þó ekki svo einfalt. Í álitsgerðinni má lesa að ef Ísland ákveður að ganga í ESB verður í mörg horn að líta hvað varðar sjávarútveg og mikilvægt sé að hafa samningsmarkmið fyrir hendi.
Ef Ísland gerðist aðili væri mögulegt að byggja íslenskt fiskveiðistjórnunarkerfi á íslenska kvótakerfinu. Hlutfallsleg úthlutun veiðiheimilda er byggð á veiðireynslu og þar sem erlendir aðilar hafa ekki veiðireynslu í staðbundnum stofnum á Íslandsmiðum er hægt að ætla að ekkert aðildarríki ESB fengi úthlutað veiðiheimildum á þessum grundvelli. Öðru máli gegnir um deilistofna eins og makríl og þyrfti að ná sem bestum samningum hvað það varðar. Við aðild yrðu allir tollar á sjávarafurðir felldir niður á milli Íslands og ríkja sambandsins auk þess sem Ísland yrði hluti af neti fríverslunarsamninga ESB við þriðju ríki.
Íslandi var veitt sérstök undanþága frá reglum um frjálsa fjármagnsflutninga við gerð EES-samninga um takmarkanir um erlent eignarhald og eignarhald aðila búsettra erlendis í sjávarútvegi og fiskvinnslu og væri það undir íslenskum stjórnvöldum komið hvort farið yrði fram á áframhaldandi undanþágu ef til aðildarviðræðna kæmi. Ef fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi yrðu leyfðar segir í álitsgerðinni að það þyrfti að skoða gaumgæfilega hvernig mætti tryggja „að nýting auðlindarinnar og afrakstur hennar haldist áfram hér á landi“.
Evrópusambandið fer með óskiptar valdheimildir hvað varðar „varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins“ og ákveður Evrópuráðið því leyfilegan hámarksafla allra aðildaríkja til að koma í veg fyrir ofveiði og stuðla að sjálfbærni.
Eru undanþágur raunhæfar?
Samkvæmt álitsgerðinni eru ýmis dæmi um undanþágur, sérlausnir og aðlaganir í aðildarsamningum. Það er ekkert sem bannar undanþágur í ákvæði 49. gr. SESB, um grundvallarramma aðildarviðræðna en semja þarf sérstaklega um þær. Skiptar skoðanir eru meðal sérfræðinga og hagsmunaaðila hvort raunhæft sé að fá slíkar sérlausnir.
Í álitsgerðinni má sjá undanþágur frá eða breytingar á reglum og ákvæðum en ekki undanþágu frá stefnum í heild sinni. Það er þó tekið fram að ekkert ríki hefur til að mynda fengið undanþágu frá sjávarútvegsstefnu ESB í heild sinni vegna þess að ekkert ríki virðist hafa farið fram á það.
