Settu smákálfinn í fókus

Það er sannarlega rétt þegar sagt er að lengi búi að fyrstu gerð en líklega á það einna best við um mjólkurkýr, en til þess að geta átt möguleika á að vera með hámjólka kýr þarf að byrja rétt og halda rétt á spöðunum fyrstu mánuði lífs þeirra. En til þess að geta verið með heilbrigða kálfa, góðan daglegan vöxt þeirra, lága tíðni sjúkdóma og lágan aldur við fyrstu sæðingu þarf að vinna skipulega að málum fyrstu mánuðina í lífi kálfsins. Góður árangur við uppeldið fyrstu mánuðina er þó ekki eitthvað sem gerist fyrir tilviljun, heldur kemur til vegna góðrar bústjórnar og skipulags.

Framtíðarkýrin

Kvígan sem fæðist í dag er framtíðarkýr búsins eftir u.þ.b. 2 ár og strax frá upphafi þarf að hlúa að henni með það í huga. Fyrstu árin ber framtíðarkýr búsins einungis kostnað með sér vegna umönnunar, fóðrunar og mögulegrar meðhöndlunar. Hér er grunnurinn lagður að framtíðinni og því þarf að hámarka nýtingu þessa kostnaðar m.a. með því að tryggja að kvígan komi inn í mjólkuframleiðsluna, og verði kýr, ung en um leið stór og hraust. Hér áður fyrr var oft litið á kálfaeldið og uppeldi á kvígum með svolítið öðrum augum, oft ekki vandað sérstaklega til þess en í dag er þetta gjörbreytt á flestum betri kúabúum. Kvígueldið hefur verið tekið afar föstum og markvissum tökum, sem svo skilar sér í hagkvæmum mjólkurkúm þegar frá líður.

Stefnan sett við fæðingu

Hæglega má fullyrða að fyrsti dagurinn í lífi hvers kálfs hafi meiri áhrif á framtíð hans en kannski nokkur annar dagur. Nýfæddur kálfur kemur í heiminn með mjög takmarkað ónæmi og verður strax að aðlagast alveg nýju umhverfi. Þess vegna er mikilvægt að hann fæðist inn í hreint og þurrt umhverfi og fái góða broddmjólk, 2-3 lítra, innan tveggja klukkustunda frá fæðingu.

Bændum er alltaf ráðlagt að gefa kálfunum broddmjólkina úr flösku eða með sondu en ekki að láta kálfinn sjúga kúna, enda er þá með öllu óvíst hve mikla broddmjólk kálfurinn fær. Þetta kann sumum að finnast skrýtið, en tilfellið er að kálfarnir fá ekki mótefni frá móður á meðgöngunni og eru því berskjaldaðir við fæðingu. Þeir þurfa því að fá mótefnið úr broddmjólkinni en til þess að tryggja að kálfurinn fái nóg, þarf að gefa honum hana en ekki láta kálfinn sjálfan um að skammta sér.

Tímabundin virkni meltingarkerfisins

Meltingarfæri kálfa geta á fyrsta sólarhringnum tekið upp mikið magn mótefna úr fóðri og þar er broddurinn lykilatriðið eins og áður segir. Hve mikið magn af mótefnum kálfurinn fær fer hins vegar eftir tvennu: hve fljótt hann fær broddinn og hve góður broddurinn er. Ástæða þess að tímaþáttur broddmjólkurgjafarinnar er svo mikilvægur er sérstök virkni meltingarkerfis kálfsins, sem er hannað þannig að þegar hann fæðist er það sérstaklega virkt til upptöku á mótefnum úr meltingarvegi.

Þessi virkni minnkar hratt eftir fæðingu og er verulega skert eftir 12 klukkustundir og nánast horfin eftir fyrsta sólarhringinn. Þetta sérstaka og óvenjulega kerfi virkar allra best fyrstu tvo tímana eftir fæðingu, sem skýrir áðurnefndar ráðleggingarnar sem bændum eru gefnar um að gefa kálfum broddmjólk innan við tveimur tímum eftir fæðingu.

Mæla gæði broddmjólkur

Broddmjólkin, sem er sú mjólk sem kemur frá kúnum við fyrstu mjaltir, er allt öðruvísi samsett en hefðbundin mjólk. Broddmjólkin er með hærra orku-, næringarefna-, steinefna- og vítamíninnihald en hefðbundin mjólk, auk þess að vera með áðurnefnd mótefni. Þessi mótefni nýtast kálfinum til þess að þroska ónæmiskerfið hratt strax á fyrsta sólarhringnum og minnka því verulega áhættuna á því að hann veikist vegna mögulegra smitefna sem eru í umhverfinu. Það er mikilvægt að fylgja því vel eftir að kálfurinn fái næga broddmjólk og af góðum gæðum en því miður er allt of oft sem bændur mæla ekki þessi gæði broddmjólkurinnar. Gæðin eru nefnilega harla misjöfn eftir kúm og því er alltaf mælt með því að meta gæðin með því að nota þar til gerða mótefnamæla. Oftast eru notaðir svokallaðir Brix-mælar, en þeir eru með hlutfallskvarða og út frá niðurstöðum hans er hægt að áætla þéttni mótefna í broddmjólkinni. Þegar þessi mæling er notuð þá er 27% og hærri aflestur talin til bestu gæða brodds og allt niður í 22% telst sæmilegur broddur. Sýni mælingin lægra gildi en 22% þarf að gera ráðstafanir til að tryggja kálfinum næg mótefni svo sem með því að eiga í frysti broddmjólk sem er af góðum gæðum og nota hana í stað þeirrar broddmjólkur sem móðir hins nýfædda kálfs hefur.

Mjólkurfóðrunin

Eftir fyrstu mjaltir kýrinnar falla gæðin með tilliti til mótefna en mjólkin fyrstu 4-5 mjaltirnar er þó enn töluvert frábrugðin hefðbundinni mjólk. Þessi mjólk inniheldur meiri næringarefni en venjuleg mjólk og því er upplagt að gefa kálfinum þessa mjólk, enda fær hann þar afar verðmæt næringarefni sem styðja við heilbrigði og þroska kálfsins. Kálfar sem fá aðlögunarmjólk njóta oft góðs af slíkri fóðrun og fá mýkri byrjun á mikilvægri fyrstu viku lífs síns. Varðandi magn mjólkurinnar sem kálfar ættu að fá þá er miðað við að þeir drekki 8 lítra af heitri mjólk á dag, en best er að veita þeim frjálst aðgengi að mjólk. Það er þó hægara sagt en gert en líklega auðveldast þar sem mjólk hefur verið sýrð (hægt að lesa um sýringu og fleira í bókinni Nautgriparækt sem er aðgengileg á vef BÍ) og því skammta líklega flestir mjólkina eða gefa hana með kálfafóstru sem þá skammtar kálfum eftir þörfum. Þegar og ef allt gengur vel með fóðrunina ætti daglegur meðalvöxtur smákálfa að vera um 750 grömm og allt upp í 1.000 grömm þar sem best lætur. Sé vöxturinn innan við 600 grömm þarf að fara yfir ferilinn og greina hvar skórinn kreppir enda er þá ekki verið að nýta vaxtargetu kálfanna, sem aftur veldur seinþroska.

Gott umhverfi og fóður

Ungir kálfar þurfa rúmgott, hreint, þurrt og vel loftræst umhverfi. Þetta hjálpar til við að gera nærumhverfi kálfanna óhagstætt fyrir smitefni eins og t.d. bakteríur. Á sama tíma þarf að vernda kálfana gegn trekki en kálfar eru sértaklega viðkvæmir fyrir honum. Þá eiga smákálfar að hafa aðgengi að vatni, enda er mjólk fyrst og fremst næringargjafi og kemur ekki í stað drykkjarvatns. Ferskt vatn örvar át kálfanna, styður við þroska vambarinnar og stuðlar þannig beint að betri vexti. Strax frá unga aldri eiga kálfar að hafa frjálst aðgengi að fóðurbæti. Hægt er að kaupa sérstaka smákálfablöndu eða búa hana til úr fóðurefnum heima á búinu, en þá á að miða við að vera með 20-22% hráprótein í henni. Óhætt er að byrja að kynna smákálfum fyrir fóðurbæti strax við 3ja daga aldur. Síðast en ekki síst á svo að bjóða þeim aðgengi að góðu gróffóðri frá 2-3ja vikna aldri. Mikilvægt er að muna að það er ekki verið að fóðra kálfana til þess eingöngu að halda þeim lifandi heldur til þess að ýta þeim áfram í örum og góðum vexti. Það á alltaf að hafa það á bak við eyrun þ.e. að keppast við að fullnýta vaxtargetu kálfanna sem allra best.

Mjólk þar til kjarnfóðrið tekur við

Að nota mjólk sem fóður er afar dýr aðferð og það er mun ódýrara að gefa kálfum kjarnfóður til þess að veita þeim þau næringarefni sem þeir þurfa fyrir vöxt og þroska. Vandinn er þó sá að meltingarkerfi kálfsins er ekki nógu þroskað fyrstu vikurnar, til þess að taka við öðru en mjólk. Flestir bændur miða við að gefa kálfum mjólk í 7-8 vikur, en rannsóknir sýna að allt niður í 6 vikna mjólkurfóðrun er í raun nóg, svo fremi sem meltingarstarfsemi kálfsins sé komin á fullt skrið. Það er því í raun ekki aldur kálfsins sem stjórnar því hvort hætta megi mjólkurfóðruninni heldur meltingarvegurinn, þ.e. vambarþroskinn. Sé rétt staðið að uppeldi kálfsins er jórtrunin komin á gott skrið strax eftir aðeins nokkrar vikur og sést það best á áti kálfanna á kjarnfóðri. Minni kynin, eins og t.d. Jersey, eru með lægri viðmið um át kálfa á degi hverjum en hin stærri kyn eins og Holstein. Þannig er oft miðað við að éti Jersey-kálfar um 1-1,5 kíló á kjarnfóðri á dag, þá sé það vísbending um það að kálfurinn sé kominn með nógu gott meltingarkerfi til að hætta á mjólk. Ætla má að þetta gildi um íslenska kálfa einnig, vegna stærðar íslenska kúakynsins og svipleika til Jersey.

Að hætta á mjólk

Eins og áður segir stunda of margir bændur það að hætta með kálfa á mjólk þegar vissum aldri er náð en ekki þegar vissri átgetu er náð. Lykillinn að því að fá ekki bakslag í vöxt kálfa eftir mjólkurfóðrunartímabilið er einmitt sá að tryggja að kálfurinn nærist nógu vel þrátt fyrir að fá ekki mjólk. Með því að minnka smám saman aðgengi kálfsins að mjólk, oftast gert á einni viku, hjálpar það honum að aðlagast betur að tilveru án mjólkur. Muna þarf að markmiðið er að ná því að viðhalda vexti á meðan meltingarkerfi kálfsins færist yfir í skilvirka nýtingu á föstu fóðri. Þar sem reynslan sýnir að það dregur oft úr daglegum vexti kálfa eftir að mjólkurfóðrun lýkur, þarf að hafa náið eftirlit með kálfunum á þessu stigi.

Forvarnir mikilvægar

Þó svo að margir bændur einbeiti sér oft að vaxtarhraða kálfanna er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að góður vöxtur getur aðeins átt sér stað séu kálfarnir heilbrigðir.

Kálfur sem t.d. glímir við skitu eða eitthvert annað vandamál þarf að beina verðmætri orku frá vexti og yfir í það að berjast fyrir lífi sínu. Hver slík barátta skapar bakslag í vexti og getur hæglega haft áhrif á gripinn í marga mánuði eða jafnvel ár. Það er því afar mikilvægt að sinna smákálfunum vel og passa upp á að halda umhverfi þeirra hreinu auk þess að tryggja að fóðrið sem þeir fá sé af úrvals gæðum. Ég hef alltaf sagt við bændur að þeir eigi að setja sitt allra besta fólk í það að sjá um smákálfana. Fyrstu tveir mánuðir lífs þeirra móta framtíðina og ef tekst að koma í veg fyrir t.d. skitu í kálfum þá er það stór áfangi á leiðinni að því að búa til góða mjólkurkú.

Bústjórnin

Góð bústjórn er gríðarlega mikilvæg þegar kemur að uppeldi og meðferð smákálfa og eins og áður segir þá ætti alltaf að fela færasta starfsfólki búsins að sjá um smákálfana. Við almenna bústjórn og eftirlit með smákálfaeldi er í dag hægt að nota alls konar sjálfvirkni og skynjara en fátt er þó betra en næmt auga fyrir smáatriðum. Tæknin getur vissulega verið gagnleg en ekkert kemur í staðinn fyrir þann sem fer reglulega um kálfasvæðið og tekur eftir atriðum eins og litlum breytingum á hegðun, minnkaðri átlyst, slöppum eyrum, hægari hreyfingum, hósta, skitumerkjum og þar fram eftir götunum. Því fyrr sem tekið er eftir svona einkennum, því fyrr er hægt að bregðast við og vonandi koma í veg fyrir alvarleg frávik.

Markviss fóðrun og eftirlit

Eftir að mjólkurfóðrunartímabilið er að baki, eru kvígurnar í eins konar biðstöðu fram að fyrstu sæðingu. Nú tekur við tímabil vaxtar og þroska en oftast er þetta tímabil frekar átakalaust og ekki algengt að vandamál komi upp s.s. vegna heilsufars. Þegar þetta tímabil hefst ætti kvígan að vera hraust og með vel þroskaða vömb sem á svo að skila öflugum vexti og snemmbærum þroska svo hægt sé að sæða hana á réttum tíma. Sé staðið rétt að málum ætti kvígan að geta komið inn í mjólkurframleiðsluna 22-23ja mánaða gömul og náð að skila góðum afurðum strax á fyrsta mjaltaskeiði. Á þessu mikilvæga næsta tímabili í lífi kvígunnar þarf líka að vanda til verka. Hér þarf að stunda markvissa fóðrun, hafa gott eftirlit með vexti, venja kvíguna við umgengi og meðhöndlun o.s.frv. en ekki verður frekar fjallað um þetta tímabil hér í þessari grein.

Lykiltölurnar skipta máli

Það er erfitt að bæta það sem maður mælir ekki og því þarf að setja sér markmið og mæla/skrá árangurinn mánaðarlega. Með neðangreindum fimm lykiltölum (KPI’s) má fá mjög góða yfirsýn yfir uppeldi kálfa, frá fæðingu og fram að því þegar þeir hætta á mjólk:

1. Brix-gildi broddmjólkur (%). Eru gæði broddmjólkurinnar nógu góð svo tryggt sé að kálfurinn fái næg mótefni?
2. Kálfadauði (%) Hve margir lifandi fæddir kálfar drepast áður en þeir eru vandir af mjólk?
3. Meðalvöxtur smákálfa (kg/dag) Eru kálfarnir að vaxa í samræmi við markmiðsvöxtinn?
4. Skitutilfelli smákálfa (%) Hve margir kálfar hafa þurft á meðhöndlun að halda vegna meltingarvandamála á meðan þeir eru á mjólk?
5. Átmagn þegar hætt er á mjólk (kg/ dag). Hve mikið magn af kjarnfóðri, að meðaltali 3 daga í röð, étur kálfurinn þegar hann hættir á mjólk?