Arfgerðargreiningar og ásetningsval
Riðumælaborð og markmið
Í vor var opnað í Fjárvís svokallað „riðumælaborð“. Það hjálpar bændum að rýna í stöðuna á sínu búi, s.s. að skoða markmið búsins og hvernig gengur að uppfylla þau. Bú sem standast markmiðin fá sérstaka merkingu í mælaborðinu sem er gylltur bikar fyrir viðkomandi ár. Á þessum tímapunkti er mikilvægt að kynna sér markmið landsáætlunar fyrir haustið í haust varðandi hvaða arfgerðir ásetningshrútarnir þurfa að bera.
Bú sem flokkast sem áhættubú þurfa í haust að setja eingöngu á hrúta sem bera tvö græn flögg, til að standast markmiðin. Að lágmarki þarf annað flaggið hjá 75% hrútanna að vera dökkgrænt, þar sem að lágmarki 75% hrútanna þarf að hafa hina verndandi genasamsætu ARR í arfgerðinni. Þessu má einnig lýsa þannig að a.m.k. 75% hrútanna séu með V/V eða V/MV arfgerð og restin getur verið MV/MV, þar sem V stendur fyrir verndandi og MV fyrir mögulega verndandi.
Bú sem teljast önnur bú í áhættuhólfi geta farið aðeins hægar ef vill, en markmiðin þar eru að 25% hrútanna sé V/V eða V/MV (tvö græn flögg og a.m.k. annað dökkgrænt). Restin af hrútunum þarf að vera V/x eða MV/x (bera eitt grænt flagg). Þannig að í áhætthólfum ætti ekki að setja á neinn hrút sem ekki ber grænt flagg.
Fyrir bú utan áhættuhólfa ætti lágmarks markmið að vera að helmingur ásettra hrúta búi yfir V/x eða MV/x arfgerð (beri eitt grænt flagg).
Heilt yfir hefur innleiðingin gengið hratt og vel hingað til og langflestir sauðfjárbændur komnir vel af stað. Margir eru komnir í þá stöðu að nota mikið til hrúta sem bera tvö græn flögg og geta því verið vissir um að öll lömb fái einhverja vernd.
Af arfgerðagreiningum
Þegar þessi orð eru rituð (24.08.26) er búið að greina 47.913 sýni á vegum RML hjá Matís frá því 1. maí samkvæmt skráningum í Fjárvís. Ef horft er til sama tímabils fyrir ári síðan hjá Íslenskri erfðagreiningu (ÍE) var búið að afgreiða 48.650 sýni. Það er því óhætt að segja að góður gangur hafi verið í greiningunum í sumar og afgreiðsluhraðinn á pari við það sem var hjá ÍE. Það eru 11.290 sýni sem nú bíða ógreind (í greiningu eða móttekin á starfsstöð) en vonandi verður megnið af því komið fyrir mánaðarmót þó erfitt sé að lofa því með sýni sem hafa verið að berast síðustu daga. Í sumum tilfellum eiga bændur eftir að fá niðurstöður fyrir nokkur sýni þrátt fyrir að megnið sé komið af því sem sent var í sumar. Það getur stafað af því að þessi sýni séu einfaldlega enn ógreind eða þá að ekki hafi verið hægt að greina þau og þá getur verið bið á að upplýsingar um það komi inn í Fjárvís. Að endingu á þó að koma eitthvað um afdrif allra sýna inn í Fjárvís.
Kaup og sala
Mikil breyting hefur orðið á reglum um viðskipti með líffé og framkvæmd leyfisveitinga sem bæði er til einföldunar og auðveldar viðskipti með fé sem býr yfir V og MV arfgerðum. Nú þurfa bændur ekki lengur að sækja um kaupaleyfi, heldur eru það einungis þeir sem ætla að selja eða láta frá sér lömb sem þurfa að hafa gilt söluleyfi frá MAST. Líkt og undanfarin ár eru mismunandi reglur sem gilda um sölu m.t.t. arfgerða eftir því í hvaða áhættuflokki kaupa- og sölubúin eru. Þannig má segja að kröfur aukist um þá vernd sem gripirnir búa yfir eftir því sem áhættustaða búsins er verri.
Þá er einnig mismunandi hvert búin mega selja. Í grófum dráttum má segja að bændur geta selt líflömb til búa sem eru með jafna eða lakari stöðu m.t.t áhættu á riðuveiki. Á þessu eru þó undantekningar, t.d. er almennt ekki leyft að selja fé milli líflambasöluhólfa og bú í áhættuhólfum geta ekki selt út fyrir sitt sauðfjárveikivarnarhólf.
Ein af forsendum þess að bú fái söluleyfi er að það sé í skýrsluhaldi en gripirnir sem höndla á með þurfa að vera arfgerðargreindir (DNA sýni eða Fjárvísgreining fyrir bæði sætin/gripurinn hefur tvö flögg) og niðurstaðan skráð á gripinn í Fjárvís. Vert er að minna á að niðurstöður arfgerðagreininga sem gefa flögg í Fjárvís hafa verið bornar saman við aðrar upplýsingar um gripinn svo sem arfgerðir foreldra þannig að gripur fær ekki flagg nema að standast þessa prófun. Inn á vef MAST má finna reglur um flutninga á lifandi fé milli búa og þar er einnig að finna lista yfir bú sem hafa fengið söluleyfi. Mikilvægt er að bændur kynni sér vel þessar reglur, þar sem það getur dregið dilk á eftir sér að brjóta þær. Einfaldast er að fara inn í frétt á MAST.is sem ber heitið „Varðandi flutning á líflömbum 2026“, en þar er hægt að nálgast allar upplýsingar um reglur og skilyrði.
Framboð af lömbum með góð gen gagnvart riðuveiki eykst hratt. Af lambhrútum sem greindir hafa verið í sumar eru 9.821 sem bera ARR og þar af 897 sem eru arfhreinir ARR/ ARR. Lambhrútar sem bera AHQ eru 5.392 og þar af 517 arfhreinir. Þá er búið að greina 557 með breytileikann C151 og þar af 10 sem eru arfhreinir og með breytileikann T137 eru komnir fram 1.132 lambhrútar og þar af 20 arfhreinir.
Aðrar arfgerðargreiningar
Nokkuð kom inn í sumar af sýnum þar sem skoða átti erfðavísi fyrir bógkreppu, þoku og gulri fitu. Þessum sýnum var safnað saman þar til kominn var nægilegur fjöldi og þá voru þau greind. En uppleggið var að þau yrðu þó greind eigi síðar en í ágúst. Þegar hefur verið lesið inn þó nokkuð af niðurstöðum úr bógkreppugreiningum. Sýni sem koma inn núna seinnipartinn í ágúst, september og fram í byrjun október verða greind í síðasta lagi um miðjan október. Ef einnig á að greina riðuarfgerð úr sama sýni er ekki að vænta niðurstaðna fyrir riðuarfgerðina fyrr en búið er að taka sýnið til skoðunnar vegna bógkreppunnar eða þokugensins. Aðeins hefur verið misbrestur á því að bændur skrái þessi sýni rétt í Fjárvís, en skrá þarf sýnin undir „forskráning á öðrum arfgerðargreiningum“. Ef einnig á að greina riðuarfgerð í sama sýni þarf einnig að forskrá það á hefðbundin hátt eins og önnur slík sýni.
Verð á arfgerðargreiningum (án vsk.)
- Eingöngu riðuarfgerðar- greining 1.750 kr.
- Riðuarfgerðargreining + bógkreppugreining: 4.300 kr.
- Riðuarfgerðargreining + frjósemisgreining: 4.300 kr.
- Bógkreppugreining: 3.000 kr.
- Frjósemisgreining: 3.000 kr.
Þar sem greining á gulri fitu er framkvæmd með öðrum hætti þá nást ekki samlegðaráhrif af riðuarfgerðargreiningum sem nýtast til að minnka kostnað við greiningu á gulri fitu. Greining á gulri fitu kostar 8.000 kr. án vsk.
Leví í lagi
Líkt og greint var frá á vef RML í vor, þá reyndist það ekki rétt að Leví 25-832 bæri erfðavísi fyrir bógkreppu. Honum var kippt úr sæðingum sl. vetur þegar þau tíðindi bárust að hann hefði greinst arfberi fyrir bógkreppu. Erfiðlega hafði gengið að greina sýni úr honum og þegar loks kom niðurstaða var ekki svigrúm til að sannreyna hana með nýju sýni. Það var hins vegar gert í vetur með nýju sýni úr honum og móður hans og reyndust þá bæði án bógkreppu. Ekki kom heldur tilkynning um nein grunnsamleg lömb undan Leví. Það er því óhætt að horfa til afkvæma hans við ásetningsvalið í haust.
Lambavalið
Við lambavalið eru bændur hvattir til að nýta sér þær tiltæku upplýsingar og hjálpatæki sem í boði eru í gegnum skýrsluhaldið, lambadóma og DNA greiningar. Vakin er athygli á því að þróun kynbótamatsins hefur tekið eitt skref áfram og nú er farið að reikna svokallaða kjörgildiseinkunn fyrir fitu sem kemur inn í heildareinkunn kynbótamatsins. Það þýðir að gripir sem eru með mjög hátt eða mjög lágt kynbótamat fyrir fitu er refsaði í heildareinkunninni en fita á hæfilegu bili skilar mestu inn í heildareinkunn gripisins.
Ekki þarf að tíunda sérstaklega áherslur og markið varðandi holdfyllingu, fitu, frjósemi og mjólkurlagni. Þar hafa bændur verið mjög einbeittir í að ná árangri og verða það vonandi áfram. Áhersla er síðan lögð á það núna að innleiða arfgerðir þolnar gegn riðuveiki og reyna samhliða að bæta aðra eiginleika. Vel hefur það gengið hingað til. Til að sporna við skydleikaræktaraukningu eru bændur áfram hvattir til að skipta hratt út hrútum, aðeins að velja allra bestu hrútana til áframhaldandi notkunar. Afkvæmi stöðvahrúta sem ekki bera riðuþolsgenin ætti ekki að setja á nema í undantekningartilfellum. Hvetja má síðan ræktendur til að vera harða gagnvart öllum göllum sem kunna að slæðast með. Dæmi um slíkt eru snúningar í fótum. Minna má á mikilvægi þess að upplýsingar um galla séu skráðar í skýrsluhaldskerfið. Þá megum við ekki gleyma ullinni, þó á móti blási um þessar mundir í ullariðnaðinum. Íslenskir bændur hafa verið í betri stöðu en sauðfjárbændur í mörgum öðrum löndum með að geta komið ullinni í vinnslu. Lóð á vogarskálarnar er að framleiðslan frá bændum sé sem best þannig að auðveldara sé að gera verðmæta vöru úr henni. Við erum með öflugt, hraust og endingargott afurðakyn í höndum og markmiðið er að halda áfram að bæta það á allan hátt.
Höfundur er ráðunautur á rekstrar- og nýsköpunarsviði RML.
