Heyrir doði brátt sögunni til?

Það er ekki ýkja langt síðan doði í kúm var talinn nær óhjákvæmilegur fylgifiskur afurðahárra mjólkurkúa og þekkja flestir kúabændur einkennin vel, en þau birtast þannig að kýr liggja skyndilega flatar eftir burð, kraftlausar og ófærar um að standa. 

Meðferðin við bráðadoða byggir á því að gefa kúnum kalk en það er lausn við vandanum sem slíkum, ekki fyrirbyggjandi lausn. Stóraukin þekking á doða hefur gert það að verkum að í dag hafa áherslurnar færst frá meðferð yfir í forvarnir og á mörgum búum hefur tíðni sýnilegra tilfella minnkað verulega. 

Ástæðan er ekki ný lyfjameðferð heldur dýpri skilningur á lífeðlisfræði kýrinnar og því hvernig hægt er að undirbúa hana betur fyrir burðinn með markvissri fóðrun.

Hvað er doði?

Doði, eða bráðadoði eins og hann er oft kallaður þegar einkennin eru greinileg, er efnaskiptasjúkdómur sem tengist lækkun á styrk kalsíum í blóði. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt fram á fyrstu klukkustundunum eða dögunum eftir burð, þegar kýrin stendur frammi fyrir einni mestu efnaskiptaáskorun mjaltaskeiðsins. Á örskömmum tíma þarf hún að hefja framleiðslu broddmjólkur, og síðan mjólkur í miklu magni, en við það snareykst kalkþörf líkamans og raunar langt umfram það sem þörfin var rétt fyrir burð.

Fyrstu einkenni doða geta verið lúmsk en kýrin verður dauf, dregur úr áti, stendur óstöðug á fótum og sýnir oft minni áhuga á umhverfi sínu. Eftir því sem kalkstyrkurinn í blóðinu lækkar, verða áhrifin á tauga- og vöðvakerfið meiri og sýnilegri. Hreyfingarnar verða stirðari, kýrin verður máttfarin og að lokum leggst hún niður. Án meðferðar getur hún misst meðvitund og drepist.

Það sem gerir doða sérlega áhugaverðan er að sýnilegu tilfellin eru aðeins toppurinn á ísjakanum. Fyrir hverja kú sem leggst niður vegna bráðadoða eru margar aðrar sem fara í gegnum burð og upphaf mjaltaskeiðsins með lækkaðan kalkstyrk án þess að greinileg einkenni sjáist. Þetta ástand nefnist dulinn doði og getur haft veruleg áhrif á afurðir, frjósemi og almenna heilsu kúnna. Erlendar rannsóknir benda til þess að allt að helmingur eldri nýbæra geti farið í gegnum slíkt tímabil, þ.e. verið með dulinn doða.

Kalkið sem ræður öllu

Til að skilja hvernig hægt er að fyrirbyggja doða þarf fyrst að skilja hvers vegna hann kemur fram. Eins og áður hefur komið fram verður gríðarleg breyting á efnaskiptum kúa við burð og líkaminn verður að bregðast hratt við snaraukinni kalkþörf með því að losa kalk úr beinagrindinni, og auka upptöku þess úr meltingarvegi.

Vandamálið skapast í raun þegar þessi viðbrögð eru of hæg því þá fellur kalkstyrkur í blóði niður fyrir eðlileg mörk og starfsemi vöðva og tauga raskast.

Doði er sjaldan stakt vandamál

Kalsíum gegnir lykilhlutverki í vöðvastarfsemi alls líkamans en þegar styrkur þess lækkar hefur það ekki aðeins áhrif á útlimi kýrinnar, heldur einnig á starfsemi meltingarvegar, legs og ónæmiskerfis. Þess vegna sést gjarnan samband milli doða og annarra sjúkdóma og kýr með lágan kalkstyrk eru þannig líklegri til að fá fastar hildir, legbólgu, júgurbólgu og súrdoða. Þá nærast þær oft illa eftir burðinn og afurðasemin verður því minni fyrstu vikur mjaltaskeiðsins.

Doði er jafnframt gott dæmi um hefðbundinn framleiðslusjúkdóm. Hann verður sjaldnast vegna eins orsakaþáttar heldur vegna samspils fóðrunar, umhverfis, holdafars og efnaskipta kýrinnar á einu viðkvæmasta tímabili mjaltaskeiðsins. Þess vegna er ekki hægt að horfa á doða sem einangraðan sjúkdóm, heldur hluta af stærri heild þar sem árangur eða mistök á geldstöðutímanum birtast á fyrstu dögum mjaltaskeiðsins.

Gamla hugsunin var röng

Ein af stærstu breytingunum í þekkingu síðustu áratuga er skilningurinn á áhrifum kalkgjafar fyrir burð en lengi vel virtist rökrétt að gefa geldkúm mikið kalk enda er vandamálið eftir burð kalkskortur. Rannsóknir hafa þó sýnt að líkaminn virkar ekki þannig og þegar fóður geldkúa, fyrir burð, inniheldur mikið kalk, dregur úr virkni þeirra hormóna sem stjórna kalklosun úr beinum. Í raun má umorða það þannig að kýrin hafi einfaldlega litla þörf fyrir að virkja eigin kalklosunarkerfi og getur treyst á fóðrið. Þegar að burðinum kemur og kalkþörfin eykst skyndilega er kerfið einfaldlega ekki í stakk búið að bregðast við og afleiðingin verður hröð lækkun á kalkstyrk í blóði. Í dag er því aðallega horft til þess að undirbúa kerfið að stóraukinni kalkeftirspurn og að búa svo um hnútana að líkaminn geti brugðist hratt við þegar á reynir.

Geldstöðutíminn leggur grunninn

Fyrir nokkrum áratugum voru allar geldkýr fóðraðar á svipaðan hátt, allan geldstöðutímann, en í dag er sífellt algengara að skipta geldstöðunni í þrjú tímabil. Fyrst er stutt tímabil þar sem þær eru geldar upp, svo tekur við tímabil hvíldar og í lokin er tímabilið í kringum burðinn.

Tímabilið í kringum burðinn stendur í 2-3 vikur, en þetta tímabil er sérstaklega mikilvægt til þess að fyrirbyggja doða. Á þessu tímabili þarf fóðrunin að þjóna tveimur markmiðum. Annars vegar að undirbúa efnaskiptin fyrir upphaf mjólkurframleiðslu og hins vegar að viðhalda góðu áti kúnna en þekkt er að átlyst þeirra minnkar þegar þær eru gengnar svona langt með kálfinn.

Kalíum vanmetið 

Þegar rætt er um doða beinist umræðan gjarnan að kalki en í raun getur kalíum verið jafn mikilvægt, en hátt kalíuminnihald í gróffóðri er eitt helsta vandamálið í forvörnum gegn doða. Kalíum hefur áhrif á sýru-basa jafnvægi líkamans og getur gert kúnni erfiðara að virkja kalkvinnsluferlið úr beinunum þegar kallað er eftir því.

Vegna þessa leggja sífellt fleiri bændur áherslu á að þekkja vel til steinefnainnihalds fóðursins en slíkar greiningar gera bændum mögulegt að velja hentugasta fóðrið fyrir geldkýrnar og forðast óþarflega hátt kalíuminnihald á síðustu vikum meðgöngunnar.

Neikvætt KAD-gildi

Stærsta byltingin í forvörnum gegn doða er líklega notkun svokallaðrar KAD- eða DCAD-fóðrunar. KAD stendur fyrir katjóna-anjóna mismun í fóðri og lýsir jafnvægi ákveðinna steinefna sem hafa áhrif á sýru-basa jafnvægi líkamans. Til einföldunar má segja að KADgildið sé reiknað út frá magni jákvætt hlaðinna steinefna, einkum natríums (Na) og kalíums (K), að frádregnu magni neikvætt hlaðinna steinefna, fyrst og fremst klórs (Cl) og brennisteins (S).

Hefðbundið geldstöðufóður hefur oft jákvætt KAD-gildi, vegna þess að gróffóður inniheldur gjarnan mikið af kalíum. Með því að velja hráefni með lægra kalíuminnihald og bæta við steinefnum sem auka hlutfall klórs og brennisteins í fóðrinu má lækka KAD-gildið og gera það neikvætt. Markmið svona fóðrunar er að framkalla væga og stýrða efnaskiptasýringu hjá kúnni síðustu vikurnar fyrir burð. Þessi breyting gerir vefi líkamans næmari fyrir kalkstjórnandi hormónum, einkum kalkkirtlahormóni (PTH), og eykur jafnframt getu kýrinnar til að virkja kalkforða úr beinagrindinni og taka kalk upp úr þörmum þegar þörfin eykst við burð.

Magnesíum skiptir líka máli

Þrátt fyrir að kalk sé í aðalhlutverki, þegar doði er annars vegar, er magnesíum líka nauðsynlegt til að kalkstjórnun líkamans virki eðlilega. Þannig getur skortur á magnesíum dregið úr virkni hormónakerfisins sem sér um að hækka kalkstyrk í blóði.

Á sama hátt hafa bæði fosfór og D-vítamín veruleg áhrif á getu líkamans til að viðhalda eðlilegum kalkstyrk. Í raun má segja að steinefnajafnvægið í heild skipti því meira máli en einstök næringarefni og er jafnframt ástæða þess að vanda þarf sérstaklega steinefnagjöfina á geldstöðutímanum.

Bragðið mikilvægt 

Það skiptir litlu máli ef fóðrið er kórrétt sett saman, með tilliti til framanritaðs, ef kúnum líkar ekki bragðið. Það getur nefnilega verið áskorun að gera geldkúafóðrið gott á bragðið þar sem fóður með neikvæðu KAD-gildi getur stundum bragðast hálf illa. Undanfarin ár hafa því fóðurframleiðendur þróað lausnir sem henta kúnum betur, komið á markað með hráefni eins og t.d. kalsíumklóríð sem er húðað með fitu. Þannig verður bragðið mildara, en virkni efnisins helst óbreytt þegar það berst niður í meltingarveginn.

Heyrir doði sögunni til?

Með allt framanritað í huga er svarið við spurningunni líklega „ekki alveg“. Ferlið í kringum burðinn er gríðarlega flókið og þó bændur geri í raun „allt eftir bókinni“ getur verið einstaklingsmunur milli gripa sem getur framkallað efnaskipta- sjúkdóma þrátt fyrir allt. En með því að leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir í stað þess að meðhöndla bráðadoða, þá hefur búgreinin færst mjög langt á síðustu árum.

Það er þó enn svo að þrátt fyrir að bráðadoði sé sá hluti sjúkdómsins sem vekur mesta athygli, þá er dulinn doði að öllum líkindum stærra hagsmunamál. Kýr sem aldrei leggjast niður geta tapað afurðum, verið með slaka frjósemi og minni mótstöðu gegn öðrum sjúkdómum vegna truflana á kalkbúskap fyrstu dagana eftir burð. Þess vegna skiptir rétt fóðrun fyrir burð gríðarlega miklu máli.