Hjörðin er hjartað

Sauðfé hefur fækkað í Breiðdalnum, sem er mjög strjálbýll. „Tilfinningin er að ef við hættum, séum við að skapa aukna óvissu fyrir aðra,“ segir Arnaldur. Ásamt Gróu stundar hann sauðfjárrækt og dálitla skógrækt, þó ekki séu enn orðnar nytjar af henni. Þau eru sannfærð um að með auknu félagsstarfi bænda væri hægt að hafa áhrif á þróun búskapar í landinu, en félagsdeyfð ríki.

Breiðdalurinn er gróðursæll og gullfallegur. Fjallafaðmurinn þéttur. Þar er yfirleitt ekki snjóþungt á vetrum og ekki sértaklega úrkomusamt. Veðrið sjaldan best, en aldrei verst. Bláklukkur skrýða vegkantinn eins og víðast á Austurlandinu. Við erum á hreindýraslóðum en Arnaldur og Gróa fundu fyrir því á upphafsárum skógræktarinnar þegar hreindýrahjörð nýtti smávaxin tré úr skógræktinni þeirra sem klórur með þeim afleiðingum að þau þurftu að byrja nánast upp á nýtt. Blaðamann bar að garði á sólríkum degi og spjallið flæddi vítt og breitt og rótsterkt kaffið í bollann.

Fjör á heimavistinni

„Mér finnst rigningin góð …“. Rödd Helga Björns berst inn úr notalegri stofunni þegar við setjumst við eldhúsborðið á Hlíðarenda. Útsýn yfir túnin og til fjalla, barnabarn, sonur og tengdadóttir, sem eru bændur í Skíðadal, á sveimi. Góður andi ríkir.

Gróa er Jóhannsdóttir og Arnaldur Sigurðsson og bærinn í Norðurdal í Breiðdal. Hér er Arnaldur alinn upp frá 10 ára aldri þegar foreldrar hans keyptu annan hluta tvíbýlis sem nú er orðinn einbýli. 

Bændaskólinn á Hvanneyri leiddi þau saman, en hún er ættuð frá Keflavík og af Mýrunum. „Ég hef aldrei ætlað að verða annað en bóndi og var orðinn bóndi 21 árs,“ segir hún, en að það hafi tekið áratuginn að kalla Breiðdalinn heima.

„Bændaskólinn var troðfullur og þurfti að vísa fólki frá, þetta var alveg frábært, glaumur og gleði,“ segir Gróa um stemninguna. Bæði hlæja og hugsa ljóslega hlýtt til þessara tíma um miðjan níunda áratuginn.

Árið eftir útskrift tóku þau við býlinu á Hlíðarenda. Þá var þar blandað bú en sauðfé hafði verið skorið niður vegna riðu haustið sem þau komu. Þau sáu því um kýrnar sem voru fimmtán talsins og tóku fé fáum árum síðar. 2001 hættu þau með kýrnar og einbeittu sér alveg að sauðfénu. „Við hefðum þurft að byggja upp eða hætta með kýrnar og sáum fram á að þurfa að skuldsetja okkur fram í elliár, og ákváðum að láta þær fara, blessaðar.“

Hreindýr skemmdu skógræktina Gróa og Arnaldur gróðursettu töluvert af lerki og furu á tímum Bændaskóganna. Sauðféð er lítið spennt fyrir barrtrjám en þau lentu í því 10–12 árum eftir fyrstu gróðursetningu að hreindýrahjörð skemmdi flest trén. „Þau klóra sér á trjánum, eru búin að missa hornin eða um það bil og virðast fara á milli svæða. Þau eru kannski þrjú, fjögur ár á hverju svæði og flytja sig svo á annað, koma kannski á áratugafresti,“ segir Arnaldur.

Skógurinn er orðinn þéttur og óvíst hvenær nytjar verða af honum. „Maður hafði ekki trú á að neitt yrði úr þessu,“ segir Arnaldur, „en sumir segja að ég sé að horfa á ellilífeyrinn.“

Beitarlöndin að breytast

„Undanfarin ár og eftir að sumrin urðu hlýrri og fénu fækkaði erum við að sjá að landið er víða að lokast. Það eru að koma upp reynihríslur og birkihríslur um allt,“ segir Arnaldur um þróun beitarlandsins. „Birkið æðir um og kjarrið víða orðið ófært þar sem vel var fært fyrir fjórum, fimm árum.“ Beitin er létt á bænum. „Í gamla daga var sagt að eðlileg beit á úthaga væri ein kind með lömbum á hektara og nú er beit varla helmingurinn af því hér.“

Bændur geta gengið í öll störf

„Við gerðum okkur fljótt grein fyrir að tekjurnar af sauðfjárbúinu myndu aldrei duga til þess að framfleyta okkur, þó við myndum stækka upp í það sem mögulegt var,“ segja Arnaldur og Gróa, sem bæði hafa unnið mikið utan bús. Arnaldur lengst af við kennslu í grunnskólanum á Breiðdalsvík og Gróa í sæðingum og síðar bæði í álverinu á Reyðarfirði. Gróa hóf svo störf á heilsugæslunni á Breiðdalsvík þar sem hún er enn í hlutastarfi og Arnaldur mun keyra skólarútuna á milli Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur í vetur eins og síðasta vetur. „Bændastarfið er svo fjölbreytt að bændur geta gengið í næstum öll störf, þeir eru allt frá því að vera stjórnendur og að manna störf á plani,“ segir Gróa og Arnaldur tekur undir. „Þeir þurfa að kunna á fjármálin og tölvuna og allt saman.“

Hagræðing í fjárhúsunum

„Vegna þess hvað við vinnum mikið utan bús, höfum við séð þörf fyrir að hagræða og gera vinnuaðstæðurnar þannig að allt sé eins fljótlegt og þægilegt og hægt er. Þannig að við breyttum fjárhúsunum svolítið mikið. Við erum með gjafagrindur og hlaupaketti og talíur sem geta sett rúllurnar beint ofan í gjafagrindurnar, þannig að við þurfum eiginlega ekki að gefa nema bara á einn lítinn garða tvisvar á dag,“ segir Arnaldur. „Það var bara af því að mig langaði til að gefa,“ bætir Gróa við hlæjandi. „Við höfum gimbrarnar á görðum, þær eru ekki á gjafagrind,“ bætir hún við og bæði árétta nauðsyn þess að fylgjast vel með í fjárhúsunum til að vera viss um að fénu líði vel.

Smalað langt fram eftir hausti

Enginn afréttur er í Breiðdalnum og bændur fáir. Flest fé er rekið á fjall í heimalöndum upp fyrir túngirðingar. Þar eru grösugar fjallshlíðar og skörðótt klettabelti taka við. Hlíðarenda tilheyrir töluvert magn lands sem er mestmegnis fjalllendi. „Féð náttúrlega dreifir sér yfir aðrar jarðir sitt á hvað og svo eru jarðir þar sem ekkert sauðfé er og engir ábúendur. Menn eru kannski að smala margar jarðir. Það hefur alltaf verið að fækka á jörðum í nágrannasveitunum, þannig að smalamennska verður erfiðari. Þetta er ekki eins og afréttur þar sem það er samfélagsverkefni að smala,“ segir Arnaldur. „Þeir smala sem eiga fjárvon,“ þó sumir sinni smalamennsku fyrir ánægjuna.

„Menn reyna að tala sig saman og þetta er allt í lagi fyrir okkur. Okkar fé gengur mikið í okkar eigin landi og á næstu jörðum og hér er enn fjárbúskapur í kringum okkur. En þar sem jarðir liggja að öðrum þar sem ekki er mikill búskapur eða að öðrum sveitarfélögum, þá lenda bændur í að vera að smala langt fram eftir hausti og sækja fé í aðrar sveitir.“ Þau heyrðu af bónda sem var langt fram yfir sláturtíð að smala og hafði þá gengið 600 km.

Þau rifja upp að á þeirra fyrstu búskaparárum voru það stórtíðindi ef heimtist kind um eða eftir áramót. „Nú gerist það á hverju ári að verið er að finna fé allan veturinn,“ og ástæðan sú að sauðfé sé færra og færra fólk í smölun.

Árekstrar um sauðfjárbeit

Sveitarfélagið ber ábyrgð á að það sé hreinsað af fé og svo eru jarðareigendur sem ekki kæra sig um sauðfjárbeit. „Þá geta orðið árekstrar og núningar,“ segir Gróa. „Hefðin er að menn girða sitt land ef þeir vilja ekki fá sauðfé. En nú eru menn ekki sáttir við að þurfa að girða sig af til að losna við fé. En þú sérð ef þú horfir á fjalllendið hér,“ segir Gróa og bendir til fjalla út um eldhúsgluggann, „þú girðir ekkert upp í fjallaskörð.“

Þau eru sammála um að ef lausaganga fjár yrði takmörkuð eða bönnuð, eins og er krafa sumra, þá væri sauðfjárbúskapur illgerlegur á þeirra svæði. „Fjallaskilalögin eru svolítið sniðin út frá þessari hugsun, að allt fé fari upp fyrir afréttargirðingu og allt friðað þar fyrir neðan, en það er ekkert hugsað út í aðstæður eins og þær eru hér, þar sem eru bara heimalönd og enginn sameiginlegur afréttur.“ Arnaldur og Gróa benda á að þessu fylgi óvissa fyrir sauðfjárbændur og vísa til mála sem nú eru fyrir dómstólum.

„Við erum farin að eldast og maður veit ekki hvað maður á mörg ár eftir í búskap. Og það hefur alveg flögrað að manni hvort maður ætti að girða og vera bara með eitthvað lítið við bæinn til að hafa gaman,“ segir Gróa.

Keðjan veikist

Erfiðara er orðið að manna smölunina. „Það eru alltaf að detta út fleiri bú, þannig að keðjan er orðin svo veik, menn þurfa að hlaupa yfir miklu stærra svæði nú en áður þegar fleiri voru í búskap,“ segir Arnaldur. Þeim mun fleira fé, þeim mun auðveldari er smalamennskan í raun, „og öruggari,“ bætir Gróa við.

„Þú smalar ekki öðruvísi en gangandi hér, það gengur fé alls staðar nema í klettunum,“ segir Gróa. Þau hafa nýtt sér dróna með myndavél, sérstaklega í eftirleitunum, til að skyggnast inn í dalaskorninga og spara sporin og stundum er hægt að reka féð með honum. „En þær læra á drónann, að hann gerir ekki neitt,“ segja þau hlæjandi. „Ef maður kemur þeim af stað, þá stoppa þær yfirleitt ekki fyrr en þær eru komnar heim.“

„Maður hefur áhyggjur af því að hver bær geti verið hlekkurinn sem slítur keðjuna,“ segir Arnaldur. „Maður hefur á tilfinningunni að það að fara út í búskap sé ekkert ofboðslega sexí heldur,“ segir Gróa. „Jarðir eru orðnar það dýrar að venjulegt fólk sem hefði áhuga, hefur enga möguleika á að kaupa sér jörð í rekstri. Þú þarft að fæðast inn í þetta til að geta haldið áfram.“

Þolmörk í dreifðari byggðum

Arnaldur og Gróa telja sauðfjárbúskap vera kominn að þolmörkum í dreifðari byggðum. Hann telur þróunina ekki geta orðið á annan veg en að þeir gefist upp. „Það er enginn sem treystir sér til að taka við á meðan staðan er svona. Ef þú ert orðið eina sauðfjárbúið á stóru svæði, þá er ekki aðlaðandi að taka við, það er ekki endalaust hægt að stóla á hjálp vina og ættingja.“ Á fjórum nágrannabæjum eru ungir bændur sem vekur þeim von um sína sveit.

Sjálf eiga þau tvo syni en ekki útlit fyrir að þeir muni taka við búinu.

Þau segja tilfinninguna um óvissuna um hvað tekur við á komandi árum blendna. „Á meðan maður er heilsuhraustur væri ég ekki tilbúin til að fara í neitt annað,“ segir Gróa. „Maður veit ekki framtíð sveitarinnar heldur,“ segir Gróa. „Tilfinningin er að ef við hættum, séum við að skapa aukna óvissu fyrir aðra, eða skemma möguleika fyrir öðrum,“ segir Arnaldur. „Samfélagið byggir svo sterkt á hverjum og einum, við erum ekki það mörg hér í sveitinni,“ bætir Gróa við.

Landbúnaðarhagfræðin illskiljanleg

Talið berst að afurðaverði og ullinni. „Mér fyndist skynsamlegt, sem leikmaður, að fara af þessum dýru lóðum í Mosfellsbænum,“ segir Gróa um verksmiðju Ístex sem tekur á móti ullinni og er afurðastöð í eigu bænda. Hún leiðir hugann að möguleikum á að flytja vinnsluna norður á Blönduós þar sem ullarþvottastöðin er. „Það hlýtur að hafa verið skoðað, þessi möguleiki hefur oft verið nefndur.“

Bændur hafa á undanförnum árum fengið takmarkað greitt fyrir ullina og rekstrarerfiðleikar Ístex halda áfram og skuldum fyrirtækisins ýtt til bænda, eins og sagt var frá í blaðinu í lok maí. „ (Mislita) ullin er bara verðlaus,“ segir Gróa, „nema kannski fyrir handverksfólk, en handverksmarkaðurinn verður alltaf svo lítill hluti af heildarmarkaðnum. Við skulum vona að þetta sé tímabundið.“

Þau orð eru látin falla að það sé margt sem ekki „meikar sens“ í landbúnaðarhagfræðinni. „Staðan er þannig núna að það vantar lambakjöt. Ef þú ætlar að framleiða meira, þá seturðu á fullt af gimbrum, sem þýðir að það verður minni framleiðsla það haustið. Það tekur alltaf tvö ár að byrja að fá fjölgunina, að fá vörur til að leggja inn. Þá getur staðan verið orðin allt önnur á markaði.“ Lambakjöt var gert tollfrjálst í Evrópu gegn tollum á aðra vöru sem hluti af átaki í markaðssetningu á íslensku lambakjöti. „Það kom ekkert út úr því,“ segir Gróa og Arnaldur bætir við að það hafi komið nokkur ár þegar gengið var hagstætt og þá hafi borgað sig að flytja út. „Þá voru bændur hvattir til að fjölga og allir voru bjartsýnir. En svo styrktist krónan og þá var þetta búið spil.“

Já eða nei?

Evrópumálin eru komin á borðið og fyrirliggjandi þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort viðræður skulu teknar upp við Evrópusambandið um aðild að því. „Okkur er talin trú um að við munum hagnast á því að fá fé úr sjóðum Evrópusambandsins, en við erum eitt ríkasta landið og það væri ekkert réttlæti í því að við fengjum meira en við leggjum til, þá væri einhver annar að fá minna en hann leggur til,“ segir Gróa.

„Ég set alveg spurningarmerki við hvað EES-samningurinn hefur gert fyrir landbúnaðinn. Ég hugsa að hann hafi gert ýmislegt fyrir viðskiptalífið en mikið reglugerðarfargan hefur flætt yfir. Við höfum verið kaþólskari en páfinn í öllum reglugerðum.“

Áhyggjur af auknum dýrasjúkdómum, innflutningi á lifandi dýrum og frjálsu flæði afurða eru viðraðar. „Fyrir þá sem eru í samninganefnd er þetta örugglega pínulítið mál. En þetta eru risastór mál fyrir landbúnaðinn í heild og fyrir íslensk dýrakyn sem hafa lifað hér einangruð öldum saman,“ segir Gróa. Hún bætir við að verði farið út í aðildarviðræður sé hætt við að ýmislegt týnist og að það sé flókið fyrir einstakling að taka afstöðu, málið varði allt samfélagið og sé flókið. „Það eru ólíkir hagsmunir sem skarast,“ segir Arnaldur.

Aukið félagsstarf, aukin áhrif

„Félagskerfi bænda má vera öflugra,“ segir Gróa. „Bændasamtökin hafa gert margt gott og ég styð þau einlæglega, en við þurfum að ná öllum bændum með. Það er félagsleg deyfð. Þeir sem gefa kost á sér í félagsstörf bænda eru lítill hópur.“ Arnaldur bætir við. „Það var meiri menning áður fyrr að allir tóku þátt, þá var þetta afþreyingin líka, að hitta mann og annan.“ Þau segja aðra afþreyingu sennilega hafa tekið yfir og haft þessi neikvæðu áhrif á þátttöku bænda í eigin félagsstarfi.

„Skautunin í samfélaginu kemur inn í bændasamfélagið líka,“ segir Gróa. „Eins og það fælir frá pólitíkinni, þá fælir þessi óvægna gagnrýni frá, þegar fólk er að gera sitt besta til þess að breyta hlutunum. Það væri hægt að ná fram fullt af breytingum með meiri þátttöku.“

Gjörbreytt landslag í sauðfjárrækt

21 ár er síðan síðast greindist riða í Breiðdalnum og stórvirki hafa verið unnin í ræktun á verndandi arfgerð gegn riðu. „Þetta er gjörbreytt landslag fyrir þá sem eru á riðusvæði. Stærsta skrefið sem hefur verið stigið í sauðfjárrækt á Íslandi,“ segir Gróa. „Þetta er eitt af því sem hefur örugglega hamlað framförum, að hafa það á herðunum að hjörðin yrði öll skorin,“ segir Arnaldur.

„Við vorum ekki tekin við þegar það var skorið hér og vorum svo heppin að það kom ekki aftur upp riða á okkar bæ,“ segir Gróa. „Hjörðin þín er þér ofboðslega kær, hún er hjartað.“ Það verður þögn eitt stundarkorn. „Ég veit ekki hvernig ég kæmist í gegnum það að skera kæmi til þess,“ segir Gróa og fær dulítið rykkorn í augað. Kærleikurinn til hjarðarinnar er augljós.

Vilja njóta búskaparins

Sauðfjárbúskapur í Hlíðarenda hefur dregist saman á undanförnum árum. Nú eru þar um 250 vetrarfóðraðar kindur og Arnaldur og Gróa að eigin sögn farin að hlaupa hægar. „Vill maður ekki frekar njóta þess sem maður er að gera heldur en drepa sig af því?“ spyr hún glettin.

Innt eftir hvötum til að fjölga í hjörðinni segja þau afurðaverð mikilvægast. „Nú er draumurinn að verða bóndi án þess að þurfa að vinna utan bús,“ segir Gróa. Þau segja frá vinum sem hafa hvatt þau til að fá sér aðra vinnu og hætta baslinu sem fylgir búskap. „Þeir skilja þetta ekki. Þetta er lífið. En við lifum ekki af því sem við viljum lifa af.“