Nýuppteknar kartöflur eru dýrmætar

Í Hornafirði er einn af kjörnum kartöfluræktar á Íslandi, en þar eru þrjú stór bú sem rækta kartöflur fyrir almennan markað, það er Miðsker, Akurnes og Seljavellir. Þar að auki er stunduð stofnrækt á kartöfluútsæði í Dilksnesi.

Hjalti Egilsson, kartöflubóndi á Seljavöllum í Hornafirði, er að jafnaði meðal þeirra fyrstu á landinu til þess að taka upp nýjar kartöflur á hverju ári. Í sumar tók Hjalti fyrstu kartöflurnar upp 9. júlí sem fóru allar í verslanir á Höfn. Þá voru fyrstu kartöflurnar sem fóru í dreifingu um allt land teknar upp 12. júlí, en það voru fjögur tonn.

Gott verð fæst fyrir nýuppteknar kartöflur á sumrin, en Hjalti nær að taka kartöflurnar snemma upp með því að rækta þær undir plastdúkum í upphafi vaxtartímans. „Ég sá að eina vitið væri að koma á markaðinn þegar vantar kartöflur, sem er helst snemma á sumrin, og hef ég oft verið einn af þeim fyrstu til að taka upp,“ segir Hjalti í samtali. „Hérna áður voru ekki í boði kartöflur fyrr en það var komin uppskera á haustin og þá voru allir kartöflubændur að koma á markaðinn á sama tíma.“

Styttri vaxtartími undir dúk

„Þegar ég set kartöflurnar niður á vorin skil ég eftir smá pláss milli hverra tveggja raða. Síðan rúlla ég út plasti sem er sérstaklega gert fyrir kartöflurækt og plægi það niður með köntunum,“ segir Hjalti, en hann útskýrir að plastdúkurinn virki á svipaðan hátt og gróðurhús. „Kartöflurnar eru settar niður í lok apríl og ég tek plastið af í byrjun júní. Ef moldin þornar of mikið getur verið erfitt að eiga við þetta, þess vegna er ég með vökvunarbúnað til þess að þyngja moldina og halda plastinu niðri.

Það er aðeins sá hluti kartöfluræktarinnar sem á að fara á sumarmarkað sem er ræktuð undir plasti. Í heildina er ég með kartöflurækt í um 32 hekturum í ár og þar af um sjö til átta hektarar sem ég tek upp og sel um sumarið, sem minnkar álagið þegar ég fer í þessa hefðbundnu uppskeru um haustið,“ segir Hjalti.

Hann útskýrir að þær kartöflur sem eru markaðssettar sem nýuppteknar fari beint í verslanir eftir að búið er að þrífa þær og pakka. Þegar sölu á nýuppteknum kartöflum lýkur er gengið frá öllum og þær settar í geymsluhúsnæði á Seljavöllum. Að jafnaði eru um 50 tonn af kartöflum seldar á sumarmarkaði og upp undir 500 tonn sem fara í geymslu. Birgðirnar af kartöflum á Seljavöllum klárast svo oftast seint á vorin.

Sérstök áhersla á sjúkdómavarnir

Kartöfluræktunin í Hornafirði er sérstök að því leyti að bændurnir hafa tekið sig saman um að nota ekki erlent útsæði með því markmiði að koma í veg fyrir að kartöflusjúkdómar berist í garðalönd þeirra. „Það verður aldrei hægt að girða fyrir alla sjúkdóma, en þeir berast fyrst og fremst með erlendu útsæði. Hérna erum við alveg lausir við hringrot og kartöflumyglu, þó svo að veðurfarslega séð gæti myglan þrifist hér,“ segir Hjalti.

Hann fær árlega sex til sjö tonn af stofnútsæði frá Dilksnesi í Hornafirði sem hann notar til þess að endurnýja sinn stofn. Þetta útsæði setur hann í sérstaka garða hjá sér þaðan sem hann fær 40 til 50 tonn af útsæði sem hann getur notað í alla sína garða næsta vor.

„Ég vil meina að þessi íslenska stofnrækt sé algjört lykilatriði í kartöflurækt hérlendis,“ segir Hjalti. „Því miður hefur stofnræktin verið á hálfgerðum hrakhólum síðan Sigurgeir Ólafsson plöntusjúkdómafræðingur lést, en hann sá um þetta áður. Ég myndi segja að stofnræktendur séu að fá allt of lágt verð fyrir sína ræktun, sem er okkur bændum afar mikilvæg.

Eins er verið að tala um að færa frumræktunina á sérhæfða rannsóknarstofu í Noregi þar sem væri hægt að þróa ný yrki og halda áfram því starfi sem Sigurgeir sinnti áður. Þessar kartöflur færu svo í stofnræktun hér á landi,“ segir Hjalti. Hann útskýrir að þessi aðferð feli ekki í sér hættu á innflutningi sjúkdóma þar sem frumræktunin myndi eiga sér stað í sótthreinsuðu og einangruðu rými.

Helga afbragðs kartafla

Hjalti segir að þar sem kartöflubændur í Hornafirði hafi ákveðið að taka ekki inn erlent útsæði séu þeir eingöngu með fjögur yrki. Það eru Premier, Gullauga, Helga og Rauðar. „Þessi yrki hafa staðið vel í samkeppni á markaði og finnum við ekki fyrir því að neytendur séu að færa sig í önnur yrki. Kartöflurnar af þeim yrkjum sem við erum með geta þó verið farnar að líta upp á landið þegar líður á sölutímann. Ef við komumst í samstarf við þessa öflugu rannsóknarstofu í Noregi þá gætum við tekið inn ný yrki hér í Hornafirði.

Íslenska Gullaugað er mjög vinsælt á markaðnum og nota ég mest af því yrki í mína garða. Sú kartafla sem mér finnst klárlega best til ræktunar hér á landi er hins vegar Helgan. Hún er duglegri en Gullauga veðurfarslega og hefur ekki síðri bragðgæði en Gullauga. Ég átti mikið af Helgu eftir síðasta sumar og hún rokseldist í búðunum núna í vetur. Þetta yrki er nefnt eftir konu sem hét Helga sem fann bleikar og ljósrauðar kartöflur innan um Gullauga sem hún tók frá og ræktaði áfram í sérstökum görðum.“

Aðspurður hvað geri góða kartöflu segir Hjalti: „Hún þarf að vera hörð af sér veðurfarslega og þarf að búa yfir bragðgæðum. Eins held ég að neytendur geri kröfu um að kartöflurnar líti vel út þannig að hægt sé að borða þær með hýðinu.“

Meðbyr hjá íslenskum neytendum

„Það er margt sem hefur lagast í starfsumhverfi okkar kartöflubænda með árunum,“ segir Hjalti. „Þar má nefna að nú geisa ekki þessi verðstríð sem voru tíð hér áður, en þau voru drifin áfram af þeim sem ég vil kalla ævintýramenn í kartöflurækt. Núna eru flestir af þeim hættir og við sem erum áfram í kartöflurækt erum bændur sem ólust upp í þessu og umhverfið því heilbrigðara að þessu leytinu til.

Það sem við kartöflubændur erum fyrst og fremst ósáttir við þegar kemur að starfsumhverfi okkar er veik tollvernd. Með EES-samningnum var ákveðinn tollur settur á innfluttar kartöflur og var hann ekki tekinn af nema ekkert væri til af góðum kartöflum hjá okkur. Svo var þessu breytt og ákveðið að hafa tollinn allt árið til þess að menn væru ekkert að þræta um hvenær söluhæfar kartöflur væru búnar í landinu.

Núna virkar þessi tollvernd ekki lengur, því að hún er bara ákveðin krónutala sem hefur ekki verið uppfærð. Tollurinn er í kringum 60 krónur á kílóið, en ætti að vera í kringum 200 krónur í dag ef upphæðin hefði fylgt verðlagi. Innflytjendur geta fengið miklu ódýrari kartöflur erlendis frá og þessar 60 krónur breyta engu.

Fyrir nokkrum árum vantaði kartöflur á markað í byrjun sumars og var ákveðið að bjóða upp á tollfrjálsan innflutning einn mánuð það árið. Þetta átti að vera tímabundin lausn, en hefur haldist. Þetta vegur svo sem ekki þungt þar sem tollurinn er svo lágur, en ef Bændasamtökin hafa eitthvert bein í sér til að beita sér í málinu hlýtur tollverndin að verða leiðrétt,“ segir Hjalti.

Heildsalan fylgist vel með

„Ég hef verið í mjög góðu samstarfi við Banana ehf. í áratugi og Innes ehf. nú í seinni tíð ásamt fleiri aðilum sem dreifa okkar vörum í verslanir,“ segir Hjalti. „Þeir hafa fylgst vel með því hvenær ég sé fram á að byrja að taka upp, því að þá vilja þeir ekki sitja uppi með mikið af erlendum kartöflum. Við höfum meðbyr hjá neytendum og ég held að verslanir vilji þegar upp er staðið vera með íslenskar kartöflur að mest öllu leyti.

Við kartöflubændur höfum ekki verið píndir til að lækka verðin til jafns við erlendar kartöflur. Ógnin að utan er hins vegar til staðar og gætu heildsalar sett okkur kartöflubændur út í kuldann ef því er að skipta og þess vegna ætti þessi tollvernd að vera uppfærð. Í samanburði við það sem ég þekki úti í Noregi þá nýtur íslensk grænmetisframleiðsla of lítillar verndar.“