Hvað verður um íslenska nautgriparækt fyrstu tíu árin innan ESB?

Umræðan um aðild Íslands að Evrópusambandinu á undanförnum mánuðum hefur verið umfangsmikil og hagsmunir okkar bænda hafa verið vel kynntir að undanförnu. Spurningin sem þjóðin svarar á laugardaginn er ekki einföld og tekur til flókins hagsmunamats. Fyrir bónda sem stendur frammi fyrir því að byggja fjós, kaupa mjaltaþjón eða taka hundruð milljóna króna fjárfestingarákvörðun er spurningin hins vegar mun einfaldari: Hvernig lítur rekstrarumhverfi míns bús út eftir tíu ár?

Það er spurning sem íslensk stjórnvöld verða að geta svarað.

Við fyrri aðildarviðræður Íslands lá enda fyrir í greiningum á vegum stjórnvalda að aðild að ESB myndi gjörbreyta rekstrarumhverfi íslensks landbúnaðar og kalla á endurskoðun alls lagaumhverfis greinarinnar. Þar var sérstaklega tekið fram að endurskoða þyrfti löggjöf sem snerti meðal annars búvöruframleiðslu og samninga stjórnvalda við Bændasamtök Íslands. Þetta eru ekki smávægilegar breytingar. Þetta snertir sjálfan grunninn sem íslensk nautgriparækt stendur á.

Óvissan ein hefur áhrif strax

Áhrifin munu ekki bíða eftir aðild. Um leið og raunhæfur möguleiki skapast á grundvallarbreytingu á rekstrarumhverfi greinarinnar getur það haft áhrif á fjárfestingarvilja. Hugsum okkur ungan bónda sem stendur frammi fyrir því að byggja nýtt fjós. Hann þarf að vita hvaða leikreglur gilda. Verður greiðslumarkið áfram verðmæt eign og framleiðsluréttur? Verður framleiðslustýringin áfram til staðar? Hvernig verður stuðningi við mjólkurframleiðslu háttað? Hver verður tollverndin? Hvaða verðmyndun verður á mjólkurmarkaði? Verður íslensk nautakjötsframleiðsla varin gagnvart samkeppni frá löndum þar sem skilyrði eru önnur?

Ef enginn getur svarað þessum spurningum er rökrétt að einhverjir bændur bíði með fjárfestingar.

Greiðslumarkið – hvað verður um verðmætin?

Þetta er ein stærsta spurningin fyrir íslenska mjólkurframleiðendur. Greiðslumark hefur um langt skeið verið hluti af íslenska kerfinu við stjórnun mjólkurframleiðslu. Bændur hafa keypt greiðslumark, fjármagnað kaup þess og byggt rekstraráætlanir sínar á því. Því fylgja raunveruleg fjárhagsleg verðmæti á mörgum búum. ESB afnam hins vegar sitt mjólkurkvótakerfi árið 2015. Það er því nær útilokað að íslensk mjólkurframleiðsla gæti haldið áfram óbreytt eftir aðild. Nákvæm útfærsla yrði háð aðildarsamningi og því hvernig íslenska kerfið félli að sameiginlegri landbúnaðarstefnu sambandsins.

Þess vegna verður að spyrja áður en lengra er haldið: Hvað verður um þá fjármuni sem íslenskir bændur hafa bundið í greiðslumarki ef kerfið verður lagt niður eða gjörbreytt? Hver ber tapið? Bóndinn? Ríkið? Eða verður samið um uppkaup eða aðra aðlögun? Það dugar ekki að svara því eftir á.

Búvörusamningarnir verða ekki lengur bara íslenskt mál

Búvörusamningar eru eitt mikilvægasta stjórntæki íslenskrar landbúnaðarstefnu. Þeir eru langtímasamningar milli bænda og íslenska ríkisins og eiga meðal annars að skapa fyrirsjáanleika um stuðning, þróun framleiðslunnar og stefnu stjórnvalda. Við ESB-aðild yrði sameiginleg landbúnaðarstefna Evrópusambandsins ramminn sem íslenska stuðningskerfið þyrfti að starfa innan. Þetta skiptir gríðarlegu máli. Í skýrslu milliþinganefndar Bændasamtaka íslands, Íslenskur landbúnaður og möguleg ESB-aðild, sem kom út fyrr í mánuðinum, kemur fram að íslensk landbúnaðarstefna og stuðningskerfi eru verulega frábrugðin kerfum ESB. Íslenskur stuðningur er að stórum hluta tengdur framleiðslu eða framleiðsluþáttum en stuðningskerfi ESB byggðist í meira mæli á ótengdum greiðslum.

Tollmúrinn fellur gagnvart ESB

Þarna kemur líklega ein mesta breytingin fyrir íslenska nautgriparækt. Samkvæmt upplýsingum íslenskra stjórnvalda myndi Ísland við aðild ganga inn í tollabandalag ESB og tollar á innflutning frá aðildarríkjum sambandsins falla niður. Þá væri íslensk mjólkur- og nautakjötframleiðsla komin í allt annað samkeppnisumhverfi. Íslenskir bændur keppa ekki við evrópska kollega við sömu náttúrulegu skilyrðin. Við höfum stutt ræktunartímabil, langan innistöðutíma og dýrari byggingar. Við erum með lítinn markað, langt frá stærstu mörkuðum og aðfangakeðjum Evrópu. Og við erum með framleiðslukerfi sem hefur verið byggt upp sérstaklega fyrir íslenskar aðstæður. Þess vegna er það villandi að ræða einungis hvort íslenskur landbúnaður fái „aðgang að 450 milljóna manna markaði“. Íslenskur landbúnaður verður ekki samkeppnishæfari vegna þess eins að landamæri opnast. Við búum áfram á harðbýlli eyju við ysta haf.

Fimm árum síðar – samþjöppunin hefst

Ef afurðaverð til bænda lækkar á sama tíma og framleiðslukostnaður héldist hár væri líkleg afleiðing aukin krafa um hagræðingu. Það þýðir yfirleitt eitt: Stærri bú og færri bændur. Þeir sem hafa bestu eiginfjárstöðu, nýjustu fjósin, mestu sjálfvirknina og lægsta framleiðslukostnaðinn eiga mesta möguleika á að standast slíka breytingu. Minni bú, eldri fjós og skuldsett bú verða viðkvæmari. Afleiðingin gæti orðið hraðari samþjöppun framleiðslunnar. Og þegar kúabú hverfur úr samfélaginu hverfur meira en ákveðið magn mjólkur. Við missum fjölskyldu úr atvinnugreininni, viðskipti úr nærsamfélaginu, eftirspurn eftir þjónustu og hluta af þeirri samfélagsgerð sem heldur byggð í sveitum landsins gangandi.

Tíu árum síðar – hvað stendur eftir?

Hér þurfum við að spyrja erfiðustu spurningarinnar. Viljum við eftir tíu ár hafa íslenska nautgriparækt sem byggist á dreifðri framleiðslu um landið – eða færri og stærri framleiðslueiningar sem þurfa fyrst og fremst að standast samkeppni á sameiginlegum evrópskum markaði? Það er ekkert náttúrulögmál að íslensk nautgriparækt hverfi við ESBaðild. Það væri ósanngjarnt að halda slíku fram. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB felur í sér umfangsmikinn stuðning við landbúnað og hugsanlega hægt að semja um sérstakar ráðstafanir vegna erfiðra framleiðsluskilyrða. Í fyrra ferlinu var meðal annars horft til fordæma frá norðlægum svæðum Finnlands og Svíþjóðar. En það breytir ekki meginatriðinu: Ísland myndi ekki lengur eitt ákveða leikreglurnar. Í vandaðri skýrslu sem birtist árið 2011 eftir Daða Má Kristófersson og Ernu Bjarnadóttur var m.a. fjallað um mögulega stuðningsþörf til mismunandi búgreina byggt á ýmsum forsendum. Ein sviðsmyndin gerði ráð fyrir því að framleiðsla myndi dragast saman um 40% og það notað svo til að meta hversu mikið þyrfti að styðja við framleiðsluna sem eftir væri. Slíkar reikniæfingar eru gagnlegar og nauðsynlegt að vinna slíka vinnu upp á nýtt ef lengra er haldið. En áður en tekin er ákvörðun er rétt að varpa ljósi á það hvers konar áhrif slíkur samdráttur gæti haft á búsetu á Íslandi. Á myndinni hér að neðan sem er úr áðurnefndri skýrslu milliþinganefndar Bændasamtaka Íslands var farin sú leið að gera ráð fyrir því að kúabúin sem lengst væru frá stærstu mjólkursamlögunum (og þar af leiðandi með hæstan flutningskostnað) myndu hætta í framleiðslu. Það skal ítrekað hér að þetta er ekki spádómur heldur eingöngu verið að varpa ljósi á það hvað tölur á borð við 40% samdrátt í framleiðslu gætu þýtt í íslenskum sveitum. Myndin sem birtist er mér sem formanni nautgripabænda innan vébanda Bændasamtakanna einfaldlega óásættanleg.

Ekki byggja framtíðina á loforði um undanþágu

Þegar bent er á vandamál sem þessi kemur oft sama svarið: „Við semjum bara um undanþágu.“ En undanþága er ekki samningsmarkmið fyrr en hún hefur náðst. Landbúnaðarkaflinn var aldrei opnaður í fyrri aðildarviðræðum Íslands. Þegar viðræðurnar voru settar á ís árið 2013 höfðu 27 kaflar verið opnaðir og 11 lokað til bráðabirgða – en um landbúnaðinn var enn ósamið. Við vitum því ekki í dag hvort eða þá hvaða sérlausnir Ísland fengi fyrir greiðslumark, framleiðslutengdan stuðning eða önnur lykilatriði íslenskrar landbúnaðarstefnu. Og það er nákvæmlega ástæðan fyrir því að bændur eiga að krefjast skýrra svara.

Fæðuöryggi verður ekki endurreist með reglugerð

Í allri þessari umræðu má ekki gleyma því mikilvægasta. Við erum ekki eingöngu að ræða atvinnugrein. Við erum að ræða getu þjóðarinnar til að framleiða eigin matvæli. Ef kúabúum fækkar verulega, fjárfestingar stöðvast og framleiðslugeta tapast verður þeirri þróun ekki auðveldlega snúið við. Það tekur mörg ár að byggja upp öflugt kúabú. Það tekur kynslóðir að byggja upp þekkingu. Og það tekur áratugi að byggja upp öfluga innlenda matvælaframleiðslu. Það er hægt að loka fjósi á einum degi. Það tekur hins vegar mörg ár að byggja það upp aftur.

Hver á að ráða framtíðinni?

Íslensk nautgriparækt þarf breytingar á næstu árum. Við þurfum aukna framleiðni, betri bústjórn, markvissari kynbætur, lægri framleiðslukostnað og öflugri nýliðun. Við þurfum líka búvörusamninga sem tryggja raunverulegan fyrirsjáanleika og gera bændum kleift að fjárfesta til framtíðar. En við getum gert þetta sjálf. Það er kjarni málsins. Við þurfum ekki að ganga inn í sameiginlega landbúnaðarstefnu 27 ríkja til þess að endurbæta íslenska landbúnaðarstefnu. Og áður en íslenskir nautgripabændur eru beðnir um að treysta framtíð sinni á væntanlegan aðildarsamning eiga þeir rétt á svörum: Hvað verður um greiðslumarkið? Hvað verður um búvörusamningana? Hvaða stuðning megum við ákveða sjálf? Hvernig verður íslensk mjólkur- og nautakjötsframleiðsla varin þegar tollar gagnvart ESB falla niður? Og hver tryggir að íslensk matvælaframleiðsla verði enn öflug eftir tuttugu eða þrjátíu ár?

Þangað til skýr svör liggja fyrir eiga íslenskir bændur ekki að sætta sig við að þeim sé sagt að þetta „verði leyst í samningaviðræðum“. Framtíð íslenskrar nautgriparæktar er of mikilvæg til þess. Við eigum ekki að leggja fæðuöryggi þjóðarinnar, fjárfestingar heillar atvinnugreinar og framtíð íslenskra sveita undir í þeirri von að við fáum síðar undanþágur frá reglum sem við ráðum ekki sjálf.

Það er auðveldara að varðveita ákvörðunarvaldið en að reyna síðar að semja um hluta þess til baka.

Höfundur er formaður Nautgripabænda BÍ.