Hvað mun ESB aðild þýða fyrir íslenskan landbúnað?
Mikil umræða á sér nú stað í við eldhúsborð og á netmiðlum landsins um kosti og galla ESB aðildar. Þetta er mikilvæg umræða en það er líka mikilvægt að kappi fylgi forsjá og að við sýnum ákveðna auðmýkt gagnvart þessu stóra viðfangsefni. Ég hef lengi búið innan ESB og get vottað um það að þetta er ekki brennandi hús, að öll sambandsríkin eru fullvalda og sjálfstæð ríki og að flesta daga verður maður ekki meira var við valdið í Brussel en á Íslandi. ESB-aðild hefur leitt til margvíslegra breytinga fyrir landbúnaðarframleiðslu einstakra ríkja og svæða en oftast hefur tekist að viðhalda framleiðslu og tryggja fæðuöryggi og byggðafestu.
Ísland er nú þegar á innri markaði ESB í gegnum EES-samninginn og aðili að Schengen. Af þeim málaflokkum sem standa utan EES-samningsins er einkum rætt um myntbandalagið, sjávarútveg og landbúnað. Hér ætla ég að einblína á landbúnaðarmálin enda er það sá hluti sem ég þekki best.
Það er alls ekki auðvelt að spá fyrir um hvað ESB aðild muni þýða fyrir landbúnað á Íslandi. Það er hægt að skoða hvað gerðist í Finnlandi en það var fyrir 30 árum síðan og Finnland er ekki Ísland. Það er hægt að skoða hversu langt við náðum áður en viðræður voru stöðvaðar um árið en þar sem samningsaðstaða Íslands var aldrei lögð fram þá höfum við ekki á miklu að byggja. Það er hægt að lesa þúsundir blaðsíðna af reglugerðum en maður verður ekki alltaf margs vísari. En við verðum samt að reyna.
Stóru drættirnir eru þeir að með ESB aðild mun tollvernd falla niður, sem og opinber verðlagning á mjólk – bæði á heildsölustigi og til framleiðenda. Og það eru litlar líkur að hægt sé að fá undanþágur frá þessu. Íslenskur landbúnaður mun fá styrki í gegnum sameiginlegu landbúnaðarstefnuna þar sem megnið af beinum stuðningi er greiddur út á landbúnaðarland og það eru líkur á að íslenska ríkið fái heimildir til að greiða viðbótarstuðning til bænda. Við vitum ekki hversu mikill stuðningurinn verður, hvorki það sem kæmi úr sjóðum ESB og það sem mögulega kæmi frá íslenska ríkinu.
Finnland og Svíþjóð hafa heimild til að styrkja sérstaklega svæði norðan 62. breiddargráðu með fjárframlögum úr eigin sjóðum. En í þessum löndum er kjarni landbúnaðarframleiðslunnar miklu sunnar og norðurslóðastuðningurinn er því fyrst og fremst byggðaaðgerð. Þannig er því ekki háttað á Íslandi og þess vegna má færa fyrir því sterk rök að Ísland þurfi annars konar heimildir til að tryggja matvælaframleiðslu og fæðuöryggi landsins. Við vitum ekki hvort það takist eða hvernig þannig heimildir myndu líta út.
En ef við göngum út frá lagarammanum eins og hann er núna þá er kannski ekki svo margt í landbúnaðarhlutanum sem við getum ekki unnið með. Eina raunverulega undanþágan sem Ísland myndi berjast fyrir snýr að innflutningi á lifandi búfé. Hér höfum við reynslu frá ferlinu síðast og vitum að það eru líkur á að við getum samið um undanþágu byggða á einstakri stöðu íslenskra búfjárstofna. Lagalega séð eru ýmsar leiðir til að útfæra svona undanþágu og hér höfum við vísindin með okkur.
Hins vegar yrðu umtalsverðar breytingar á rekstrarumhverfi landbúnaðarins. Sennilega auðveldast að eiga við sauðfjárræktina. Hún vinnur á frjálsum markaði og er ekki háð tollvernd. Þar væri tiltölulega auðvelt að veita bændum viðunandi stuðning í gegnum sambland af landgreiðslum, gripagreiðslum, búgreiðslum, umhverfisgreiðslum, fjárfestingarstuðningi og álagsgreiðslum frá íslenska ríkinu.
Staðan er flóknari í mjólkurframleiðslu því það er ekki auðvelt að spá fyrir um hvernig markaðurinn bregst við ef opinber verðlagning verður afnumin. Iðnaðurinn gæti þá hækkað verð á þeim vöruflokkum sem nú eru undir opinberri verðlagningu og þar með tekið inn eðlilega framlegð. Á móti þyrfti hann að lækka verð á öðrum vörum til að mæta samkeppni við tollfrjálsan innflutning
Verðlagning á mjólk til bænda yrði líka frjáls og verðið myndi örugglega færast nær því sem gerist í t.d. Noregi og Svíþjóð. Það mun bæta samkeppnisstöðu iðnaðarins og jafnvel opna á arðbæran útflutning einhverra vöruflokka en hér er óvissan mikil. Mjólkurframleiðendur sætu eftir með mun lægra mjólkurverð og eitt af markmiðum kerfisins yrði að tryggja þeim viðbótarstuðning til að bæta þetta upp. Greiðslumark myndi leggjast af eða verða fasað út yfir nokkur ár og það væri ekki útilokað að íslenska ríkið myndi kaupa upp eitthvað af greiðslumarki eins og dæmi eru um í búvörusamningum fyrri ára. Þannig yrði gerbreyting á allri virðiskeðjunni og því mikilvægt að geirinn fengi nokkurra ára aðlögunartíma með tímabundnum undanþágum frá almenna regluverkinu.
Svína og alifuglarækt fá enga ríkisstyrki í dag en njóta óbeins stuðnings í formi tollverndar. Það getur verið erfitt að spá fyrir um hversu mikið afurðaverð muni lækka við afnám tollverndar. Ísland yrði áfram dýrt land og flutningskostnaður er hár og innlendir framleiðendur geta mögulega boðið betri viðskiptakjör en erlendir. Þá er um marga vöruflokka að ræða og fjarlægðarverndin virkar misvel á t.d. beikon eða ferskar kjúklingabringur. Við getum skoðað hvað þessar vörur kosta í Færeyjum eða á Grænlandi til að fá einhverja hugmynd um líklegt útsöluverð hérlendis. En að endingu mun mikið ráðast af vilja íslenska ríkisins til að veita innlendum stuðningi til þessara greina til að tryggja framlag þeirra til fæðuöryggis landsins. Þannig stuðningur væri alls ekki ómögulegur og líta má til Svíþjóðar og Finnlands til að finna fordæmi.
Og þetta er bara byrjunin. Við eigum eftir grænmetið og kartöflurnar, skógræktina, hrossaræktina, kornræktina, fullvinnslu afurða, orkubúskap, fiskeldi, ferðaþjónustu, leiðbeiningaþjónustu og allt það sem felst í samspili byggðastefnu og landbúnaðarstefnu. Því á sama hátt og hefðbundinn búskapur er undirstaða byggðar þá er byggðin undirstaða hefðbundins búskapar. ESB-aðild hefði áhrif á allar þessar greinar – sumt jákvætt annað neikvætt.
Landbúnaðarkerfi ESB hefur á síðustu árum þróast sífellt meir í átt til fyrirkomulags með sameiginlegum markmiðum en töluverðu frelsi aðildarríkjanna til að móta fyrirkomulag stuðnings og bæta við stuðningi úr eigin sjóðum. Það sem vinnur með okkur er að ESB-kerfið er móttækilegt gagnvart rökum sem snúa að fæðuöryggi og byggðaþróun. Þetta þýðir að aðildarviðræður munu ekki snúast um að finna undanþágur frá gildandi reglum heldur að móta séríslenskt fyrirkomulag innan rammans sem tryggir ásættanleg rekstrarskilyrði landbúnaðar, byggðafestu og fæðuöryggi. Kjarni málsins er að kerfið myndi breytast – en verkefnið væri að láta það virka fyrir íslenskar aðstæður.
Höfundur er framkvæmdastjóri Nordic Insights
