Fagþing dönsku nautgripa- ræktarinnar 2026 - annar hluti

Kvægkongres 2026, árlegt og einkar áhugavert fagþing hinnar dönsku nautgriparæktar, var haldið í lok febrúar sl. og líkt og undanfarin ár voru þar flutt ótal erindi sem eiga mörg hver erindi við íslenska bændur og annað fagfólk í nautgriparækt.

Fagþingið, sem er í senn bæði ársfundur félagasamtaka danskra nautgripabænda og fagfundur helsta vísindafólks í greininni, stóð í tvo daga og var skipt upp í meira en 10 málstofur með 67 erindum. Í síðasta Bændablaði var fyrsti hluti umfjöllunar um fagþingið og þá fyrst og fremst fjallað um ársfundinn sjálfan. Nú verður hér haldið áfram með umfjöllunina og gripið niður í nokkur áhugaverð erindi sem voru flutt í málstofunum um Samkeppnishæfa nautgriparækt og um Gagnanotkun.

Samkeppnishæf nautgriparækt

Í þessari málstofu var lögð áhersla á að fjalla um stöðu og horfur nautgriparæktar bæði í Danmörku og á heimsvísu. Um erindin sem sneru að dönskum aðstæðum verður ekki fjallað nánar um hér en tvö erindi sneru beint að heimsmarkaðsmálum og voru afar áhugaverð. Annað þeirra var flutt af Niels Ulrich Duedahl, forstjóra Danish Crown, en hann flutti erindi um þróun og horfur á nautakjötsmarkaði. Danish Crown er samvinnufélag í eigu danskra bænda og er m.a. stærsti útflutningsaðili á svínakjöt í Evrópu og er auk þess umsvifamikið á nautakjötsmarkaði svo Niels þekkir þetta svið út og inn. Hann greindi m.a. frá því að fyrirsjáanleg eftirspurn eftir nautakjöti í heiminum, 2025-2034, væri mjög ólík eftir heimsálfum og þó svo að bændur í Evrópu séu að sjá fram á dálítinn samdrátt í eftirspurn þá sé aukning í öllum öðrum heimsálfum og í sumum þeirra hreint gríðarlega mikil aukning eins og sjá má á meðfylgjandi þýddri mynd frá Niels. Sú sýn sem margir bændur í Evrópu væru því með á markaðinn væri staðbundin og alls ekki yfirfæranleg á heimsmarkaðinn.

Skýringin á þessari þróun sagði Niels felast í auknum kaupmætti fólks utan Evrópu og reynslan sýndi að þar sem kaupmáttur vex, fylgir með aukin neysla á dýraafurðum. Þá sæki fólk með aukinn kaupmátt einnig í að bæta gæði matvaranna sem það neytir auk þess sem ásókn í matarupplifun og veislumat eykst.

Framleiðsla nautakjöts í sókn utan Evrópu

Miðað við ásókn neytenda í nautakjöt má hverjum vera ljóst að það þarf að snarauka framleiðslu á nautakjöti og er viðbúið að sú framleiðsluaukning verði að mestu utan Evrópu á komandi árum. Þannig er því spáð að framleiðslan innan landa Evrópusambandsins muni dragast saman hægt og rólega á næstu 10 árum en að sama skapi muni framleiðslan í Afríku taka kipp upp á við og sömuleiðis í Suður-Ameríku

Neytendur vilja framleiðsluna nær sér

Sé horft á nærmarkaðinn, þ.e. hér í Evrópu, sagði Niels að undanfarin ár hafi orðið ákveðnar áherslubreytingar þar sem hinir efnameiri neytendur horfi í auknum mæli á uppruna matvaranna og sérstaklega að matvælin séu framleidd í nærumhverfi neytendanna. Sú áhersla, þ.e. að matvaran hafi ekki farið um langan veg frá bónda til neytenda, virðist vera að ná yfirhöndinni á margskonar annarskonar þróun eins og lífræna vottun eða að matvaran sé unnin eingöngu úr plönturíkinu. Þetta er sérlega áhugavert fyrir íslenska bændur og muni þessi þróun eiga sér einnig stað hér á landi eru mikil tækifæri fram undan í íslenskum landbúnaði.

12% lækkun afurðastöðvaverðs á einu ári

Af öðrum annars ágætum erindum í þessari málstofu má nefna erindi Rémi Valençot sem er ráðgjafi hjá hinu franska rannsóknar- og ráðgjafafyrirtæki Gira. Rémi fjallaði um þróun mjólkurmarkaðarins og fór yfir stöðu mála nú um stundir en afurðastöðvaverð til bænda hefur snarlækkað á undanförnum mánuðum og stefnir í að verðið fari niður undir sömu krónutölu og það var í árið 2020. Þannig hefur verðið fallið um 12% innan landa Evrópusambandsins frá desember 2024 til desember 2025 en í Danmörku hefur verðið fallið um 18% á þessu sama tímabili eins og sjá má á meðfylgjandi mynd.

Hann fór m.a. yfir ástæður þess að verðlækkanirnar hafi orðið en skýringin felst aðallega í gríðarlega háu afurðastöðvaverði framan af 2025 sem gerði það að verkum að bændur nýttu hreinlega allar kýr sem hægt var að kreista mjólk úr. Í ágúst og september náði framleiðslan hámarki og fóru birgðir að hlaðast upp og síðan þá hefur verð til bænda fallið nokkuð hratt. Að sögn Rémi var afurðastöðvaverð til bænda í Evrópusambandinu að jafnaði 47,31 Evrusent á hvert innvegið kíló í janúar sl. eða um 79,2 krónur en í Danmörku var verðið á sama tíma 41,90 Evrusent eða um 70,1 krónur.

Hækkanir í farvatninu

Evrópskir kúabændur eru orðnir nokkuð vanir sveiflum á afurðastöðvaverði mjólkur svo líklega eru fáir uggandi vegna stöðunnar og það sjást einnig þegar teikn á lofti um að viðsnúningur sé fram undan. Þannig sé útlit fyrir að heimsmarkaðurinn fyrir smjör og undanrennuduft sé að taka við sér á ný og þegar verðhækkanir verði á þessum fyrirferðarmiklu vörum á heimsmarkaðinum, þá dragi þær með sér afurðastöðvaverðið upp á við.

Örlítil framleiðsluaukning

Sé litið fram á veginn spáir Rémi því að heimsmarkaðsframleiðsla mjólkur aukist lítillega, eða um 0,7%, frá því sem nú er og fram til ársins 2030. Þessi aukning verði þó utan Evrópu og að því sé í raun spáð að þar verði ekki nema um 0,1% framleiðsluaukning næstu fimm árin. Mest aukning muni verða í Suðaustur-Asíu eða um 4,0%. Þegar hann horfir til markaðsmálanna og í hvað hin framleidda mjólk muni fara næstu fimm árin þá telur hann að drykkjarmjólk haldi sinni stöðu og vel það, neyslan á henni muni aukast um 0,7% og þar sem sá flokkur sé ríkjandi meðal annarra mjólkurvara þá vegi neysluþróun drykkjarmjólkur þungt þegar horft sé til þróunarinnar. Þá stefnir í að jógúrtneyslan aukist allverulega, sem og neysla á ostum. Þessi vöxtur verði þó utan Evrópu, sem sé eina heimsálfan þar sem stefnir í að markaðurinn muni hreint ekki vaxa heldur standa í stað.

Auka prótein í „öllu“

Rannsóknar- og ráðgjafafyrirtækið Gira telur að á komandi árum mun verða veruleg aukning á hreyfingu vara á heimsmarkaði mjólkurvara, flæði þeirra á milli landa muni aukast og þá sérstaklega á sérvörum þar sem prótein er áhersluatriði. Sagði Rémi að í raun væri það mjög mikil aukning á öllum mjólkurvörum sem væru með viðbættu próteini, hollir lifnaðarhættir og aukin áhersla á próteinneyslu væru að slá í gegn hjá neytendum um allan heim og það skilaði sér í breyttri neysluhegðun. Því mætti einnig sjá í dag merkingar á umbúðum þar sem próteininnihaldið er áberandi svo ekki sé talað um ef um viðbætt prótein er að ræða. Það væri svo mikil aukning í þessari áherslu á prótein að það mætti meira að segja finna snakk á markaðinum þar sem próteininnihaldið er sett á umbúðirnar með áberandi hætti!

Þyngdarstjórnunarlyfin breyta miklu

Eins og áður hefur komið fram í Bændablaðinu er aukin notkun þyngdarstjórnunarlyfja að hafa veruleg áhrif á neysluhegðun í hinum Vestræna heimi og kom fram í máli Rémi að það komi m.a. fram í aukinni eftirspurn eftir mysupróteini. Það sjáist einnig skýrt að verðþróun á mysupróteini, sem áður fylgdi mjög vel öðrum mjólkurvörum á heimsmarkaði, hefur verið allt önnur og síðan um mitt árið 2023 hefur mysuprótein verið á sinni eigin vegferð og nánast stöðugt hækkað í verði. Skýringin er snaraukin eftirspurn eftir próteini sem má bæta í allskonar matvæli og er jafnvel talið að það verði ekki hægt að anna þessari eftirspurn á komandi árum! Þarna séu því mikil tækifæri fyrir mjólkuriðnaðinn og bændur. 

Gagnanotkun

Í dag er gagnanotkun á kúabúum enn mikilvægari en fyrr og með sífellt betra aðgengi að kerfum til að vinna úr gögnum, svo sem gervigreind, geta gögn reynst bændum afar dýrmæt auðlind. En það getur verið flókið að hreinsa upp gögn og notfæra sér allar þær ótal upplýsingar sem eru í raun aðgengilegar og um þetta fjallaði heil málstofa á fagþinginu. Lars Krabbe, bústjóri á kúabúinu Elmegården og hún Mette Fjordside frá SEGES, tóku einmitt sérstaklega fyrir það hvernig bústjórn í dag snýst um að horfa á gögnin með gagnrýnum augum og nýta sér gagnavinnslu með réttum hætti. 

Dagleg notkun eftirlitskerfa

Lars og Mette röktu hvernig Elmegården er stýrt í raun en búið er með þeim betri í Danmörku, með 900 Holstein kýr og meðalnyt upp á 14.000 lítra af orkuleiðréttri mjólk á hverja kú. Búið er með hefðbundinn mjaltabás og því ekki með beint aðgengi að sambærilegum hugbúnaði og þau bú sem notast við mjaltaþjóna. Í Danmörku eru allir bændur tengdir þarlendri „Huppu“ sem heitir DMS og þar inni fást allskonar áhugaverðar upplýsingar. Þar sem um sérhæft danskt kerfi er að ræða er ástæðulaust að fara af nákvæmni inn í hvað kerfið býður upp á en almennt séð hefur það verið hannað þannig að það „fylgist“ með gögnum danskra kúabúa og getur gefið bændum daglegar upplýsingar með viðvörunum séu einhver frávik á búinu frá eigin meðalgildum og/eða ef búið víkur verulega frá öðrum sambærilegum kúabúum. Sagði Lars að það væri gríðarlega mikilvægt að nota kerfið daglega og raunar oft á dag, til þess að bæði setja inn í kerfið mikilvægar upplýsingar, en ekki síður til þess að fá frá því unnin gögn sem auðvelda honum ákvarðanatöku fyrir búreksturinn.

Dagleg sjálfvirk vigtarskráning

Undanfarin ár hefur snaraukist að bændur nýti sér upplýsingar um þunga kúa til þess að stýra búskapnum af meiri nákvæmni. Tilfellið er nefnilega að þungi kúnna, og sér í lagi breyting á þunga þeirra, gefur einkar góða innsýn inn í líf þeirra og hvernig þær hafa það. Þannig eru þær í raun fljótar að „gefa til kynna“ að ekki sé allt með felldu með því að þær léttist umfram spár o.s.frv. Í dag er til búnaður frá VikingGenetics sem með þrívíðri myndatöku metur þunga kúa með fljótvirkum hætti og er svona búnaður notaður á Elmegården. Þannig eru kýrnar „vigtaðar“ eftir hverjar mjaltir og fer útreiknuð vigt þeirra beint inn í tölvukerfið. Svo fær Lars tilkynningu í símann sinn ef kýr eru að víkja frá ætlaðir þungabreytingalínu og þá getur hann brugðist hratt við. Sagði hann t.d. að ef kýr eru í aflögn þá sæðir hann þær ekki þar sem líkurnar á því að þær haldi séu mun minni en ella.

Aukinn legutími = meiri mjólk!

Annað skemmtilegt erindi í þessari málstofu sneri að notkun nýrrar tækni sem fylgist náið með legutíma kúa og var flutt af kúabóndanum Esper Agger og Anne-Mette Søndergaard frá VikingGenetics. Þau töluðu um kerfið Viking SmartFarming sem byggir á því að tengja stafrænar eftirlitsmyndavélar kúabúa við gervigreind sem svo má nýta við bústjórn með margskonar hætti. Eitt af því sem kerfið býður upp á er að gervigreindin tengist myndavélunum og “fylgist” með kúnum og telur hreinlega hve margar liggja á hverjum tíma o.s.frv. Eiginlega magnað að þetta sé hægt og með þessu fá bændur upplýsingar um legutímann og ef hann er ekki nægur, minnkar nyt kúnna og þá geta þeir brugðist við stöðunni.

Í næsta Bændablaði verður haldið áfram með umfjöllun um danska fagþingið en þar sem ekki er hægt að taka fyrir öll erindi og/eða allar málstofur er áhugasömum bent á að flest erindi ráðstefnunnar eru aðgengileg á þessari vefslóð.