Úttekt á högum 2025 sýnir jákvæðar breytingar
Haustið 2025 fór fram á vegum Lands og skóga úttekt á föstum mælireitum sem settir voru upp í högum norðanlands og sunnan
árin 1997 og 1998. Í reitunum, sem eru á láglendi og upp til heiða, hefur verið fylgst með langtímabreytingum á gróðri og ástandi lands. Í upphafi var sjónum beint að jörðum og almenningum þar sem hrossum var beitt en víða var álag af þeim meira en góðu hófi gegndi. Víðast hvar í almenningum þar sem reitir voru settir niður hefur sauðfé einnig verið beitt. Reitirnir sem upphaflega voru 100 að tölu voru síðan teknir út og land endurmetið að áliðnu sumri 2005, 2015 og 2025. Niðurstöður verkefnisins hafa áður verið kynntar á Ráðunautafundum, í Bændablaðinu og víðar. Verkefnið var upphaflega vistað á Rannsóknastofnun landbúnaðarins en er nú komið yfir til Lands og skóga.
Mælireitirnir sem voru merktir með föstum hælum eru 30 m langir og 0,5 m að breidd. Í og við reitina var ástand lands metið samkvæmt aðferð sem kynnt var í bæklingnum Hrosshagar frá 1997. Í hverjum reit var lagður út rammi (0,5 x 0,5 m) á tíu punktum út eftir langhlið þeirra. Þar voru gerðar mælingar á gróðri, þ.e. tegundasasetningu hans og þekju, flatarmáli ógróins yfirborðs, svarðhæð (blaðlengd grasa og stara) og ummerki um beit voru skráð. Í úttektinni 2005 var einnig tekið að meta ógróið yfirborð með því að leggja málband út eftir reitunum og skrá hve stór hluti yfirborðs var ógróinn á hverjum metra hinnar 30 m línu. Fékkst þannig ítarlegri og nákvæmari mæling en við mat í römmum. Allir reitir voru ljósmyndaðir á sama hátt við hverja úttekt. Samanburður á myndunum eftir árum segir mikið um breytingar á ástandi lands og hvert það stefnir.
Árið 2025 var dregið úr umfangi verkefnisins en tæplega helmingur af þeim 100 reitum sem upphaflega voru settir út voru nú teknir út. Megináhersla var lögð á reiti og land á afréttum og í öðrum almenningum en síður í heimalöndum á láglendi. Í heimalöndum getur landnýting tekið verulegum breytingum á fáum árum t.d. við ábúendaskipti og breyttan búskap. Í almenningum verða síður snöggar breytingar á landnýtingu og þar eru aðstæður betri til að fylgjast með langtímabreytingum á gróðri og ástandi lands. Í úttektinni 2025 voru mælingar einfaldaðar frá fyrri úttektum. Gróður var ekki greindur til tegunda og í sumum tilvikum var látið nægja að meta ástand lands, taka ljósmyndir af reitum og mæla flatarmál ógróns yfirborðs.
Meirihluti reita sem teknir voru út sumarið 2025 voru á afréttum og í almenningum á Norðurlandi, frá Vestur-Húnavatnssýslu og austur í Eyjafjörð. Nánar tiltekið voru reitir þessir (fjöldi í sviga) á Arnarvatnsheiði (5), Víðidalstunguheiði (2), í Sauðadal (3), Kolbeinsdal (4), á Silfrastaðaafrétt (4), ofan fjallsgirðingar við vestanverðan Eyjafjörð (2), á Djúpadal (2), Mjaðmárdal (2) og Garðsárdal (2) í Eyjafirði. Reitirnir eru í 160 – 590 m hæð yfir sjó. Lítum nú nánar á samandregnar niðurstöður frá þessum svæðum.
Þegar á heildina er litið hefur ástand lands farið jafnt og þétt batnandi frá fyrstu úttekt árin 1997 – 1998 (sjá línurit). Mest er breytingin á milli fyrstu og annarrar úttektar en einnig kemur hún fram í úttektinni 2025 þegar litið er til ástandseinkunnar, ógróins yfirborð og beitarummerkja (línurit). Batnandi ástand birtist í að gróska lands (svarðhæð) hefur aukist, ógróið yfirborð minnkað og dregið mjög úr beitarummerkjum á gróðri. Þetta má án vafa rekja til þess að yfir það heila hefur dregið úr beitarálagi af völdum hrossa og sauðfjár á svæðunum en jafnframt hefur loftslag hlýnað á undanförnum 30 árum. Á nær öllum þessum svæðum sem farið var um á Norðurlandi 2025 sáust skýr merki um að ástand lands væri gott eða hefði farið batnandi frá fyrstu úttekt. Dæmi um það var land á Víðidalstunguheiði, í Sauðadal, Kolbeinsdal, Garðsárdal og ofan fjallsgirðinga í Eyjafirði. Á þessu voru þó undantekningar. Á norðanverðri Arnarnvatnsheiði hafði ástand lítið breyst en þar er hrossum enn beitt á rýrt land og er álag meira en góðu hófu gegnir. Uppi á Landi á Silfrastaðaafrétt var margt hrossa og merki um að ástand lands hefði versnað frá úttektinni 2015. Niður í dalnum í Hálfdánartungum við Norðurá var ástand lands hins vegar mun betra.
Víðast hvar þar sem reitir í heimalöndum voru teknir út á Norðurlandi og Suðurlandi sumarið 2025 var ástand lands gott og mun betra en það var fyrir tæpum 30 árum þótt einstaka undantekningar væru á. Vegna þess hve fáir reitir voru teknir út í heimalöndum 2025 verður ekki gerð grein fyrir þeim niðurstöðum hér. Eins og í fyrri úttektum verða skýrslur gerðar fyrir hvern reit sem tekinn var út og þær sendar til landeigenda og annarra umráðaaðila lands. Vinnsla þeirra stendur nú yfir hjá Landi og skógi.
Árið 2019 var hafist handa í verkefninu GróLind að setja upp fasta vöktunareiti víðsvegar um land til að fylgjast til framtíðar með breytingum á gróðri og jarðvegi, jafnt á láglendi sem hálendi á grónum og lítt grónum svæðum. Verkefnið er mjög viðamikið og í forsjá Lands og skóga. Alls hafa rúmlega 900 reitir nú verið settir upp í verkefninu. Segja má að hagaverkefnið sem hér hefur verið fjallað um sé óbeinn forveri GróLindar og nú undir sama hatti. Hagaverkefnið hefur sýnt að reglubundin vöktun á föstum reitum er mjög mikilvæg. Með fremur einföldum mælingum og allt niður í ljósmyndatöku má afla upplýsinga um breytingar á ástandi lands og hvert það stefnir. Jafnframt á hún að stuðla að því að landnýting taki mið af landgæðum og sé innan hóflegra marka.
Þótt úttekt okkar á hagareitum árið 2025 gefi til kynna að ástand lands hafi batnað til muna frá fyrri árum þá segir það ekki að óhófleg beit af völdum hrossa sé úr sögunni. Þar sem við fórum um sveitir rákum við víða augun í víðáttumikil hrossahólf þar sem gengið var nærri landi og úrbóta er þörf.
Sigþrúður Jónsdóttir hjá Landi og skógi stjórnaði hagaverkefninu árið 2025 en henni til halds og traust var Borgþór Magnússon sem hóf verkefnið á sínum tíma á Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Borgþór er nú kominn á eftirlaun. Aðrir sem tóku þátt í úttektinni 2025 voru Ingunn Sandra Arnþórsdóttir, Sigríður Þorvaldsdóttir og Björk Sigurjónsdóttir starfsmenn Lands og skóga, og Bjarni P. Maronsson.
Sigþrúður er beitarfræðingur og Borgþór vistfræðingur.
