Varað við veikingu Hólastaðar og Háskólans

Íbúar og velunnarar Hóla í Hjaltadal og Háskólans á Hólum lýstu áhyggjum sínum af stöðu Hólastaðar og framtíð skólans á fundi sem haldinn var 11. mars síðastliðinn.

Þar var samþykkt yfirlýsing og greinargerð þar sem því er haldið fram að ríkisvaldið, sveitarfélagið Skagafjörður og Háskólinn á Hólum séu í sameiningu að veikja stöðu Hóla í Hjaltadal og starfsemi háskólans. Í yfirlýsingunni eru settar fram skýrar kröfur um samráð, uppbyggingu innviða og að snúið verði frá áformum um sölu aðalbyggingar háskólans.

Í yfirlýsingunni er minnt á að Hólar í Hjaltadal séu einn merkasti sögu-, menningar- og menntastaður þjóðarinnar. Þar hafi byggst upp þéttbýli þar sem Háskólinn á Hólum sé miðpunktur, enda búi þar fjöldi starfsmanna og nemenda. Nær öll önnur starfsemi á Hólum, svo sem nemendagarðar, mötuneytisrekstur, gisting, Bjórsetur Íslands og Sögusetur íslenska hestsins, sé beintengd starfsemi háskólans og að miklu leyti forsenda fyrir rekstri hans. Þá sé Hólastaður einnig mikilvægur áfangastaður ferðamanna.

Í yfirlýsingunni er bent á að vegna langvarandi fjárskorts og deilna milli ríkis og sveitarfélags um þjónustu við íbúa hafi viðhald húsnæðis og gatna verið mjög ábótavant. Ástandið hafi versnað til muna eftir að Háskólinn á Hólum ákvað í desember 2023 að koma ekki lengur að annarri starfsemi á Hólum en þeirri sem tengdist beint skólastarfinu. Þá var grunnskólanum á staðnum lokað haustið 2024. Samkvæmt yfirlýsingunni hefur þetta allt dregið úr velferð íbúa á Hólum og í nágrenni þeirra.

Yfirlýsinguna má lesa hér:

Yfirlýsing frá fundi íbúa og velunnara Hóla í Hjaltadal og Háskólans á Hólum
Haldinn 11. mars 2026
Hólar í Hjaltadal er einn merkasti sögu-, menningar- og menntastaður þjóðarinnar. Háskólinn á Hólum ásamt Hóladómkirkju eru kjölfestan í starfsemi Hóla. Staðurinn er á ábyrgð ríkisins og hefur háskólinn farið þar með staðarhald, umsjón fasteigna og bújarðar. Á Hólum hefur byggst upp þéttbýli þar sem háskólinn er miðpunktur, því fjöldi starfsmanna skólans og nemenda býr á Hólum. Nær öll önnur starfsemi á Hólum, s.s. nemendagarðar, rekstur mötuneytis og gistingar, Bjórsetur Íslands, Sögusetur íslenska hestsins, er beintengd starfi háskólans og að mörgu leyti forsenda fyrir rekstri hans. Fjöldi ferðamanna sækir Hóla heim.
Vegna langvarandi fjárskorts og deilna milli sveitarfélags og ríkis varðandi þjónustu við íbúa hefur viðhaldi, jafnt húsnæðis og gatna, verið mjög ábótavant. Síðan háskólinn tók þá ákvörðun, í desember 2023, að skólinn myndi ekki koma að annarri starfsemi á Hólum en tengdist beint skólastarfinu hefur ástand versnað til muna. Einnig var grunnskólanum á staðnum lokað haustið 2024. Allt þetta hefur dregið úr velferð íbúa á Hólum og nágrenni.
Því virðist sem ríkisvaldið, sveitarfélagið Skagafjörður og Háskólinn á Hólum séu í sameiningu að veikja stöðu Hóla í Hjaltadal og starfsemi háskólans þar. Þetta er að mörgu leyti óskiljanlegt, enda er tilvera og uppbygging háskólans órjúfanleg Hólastað. Minnisblöð tveggja starfshópa ríkisvaldsins endurspegla að verið sé að grafa undan staðnum. Annars vegar starfshóps um framtíðarskipulag Hóla í Hjaltadal, sem skilaði minnisblaði í október 2024, og hins vegar framkvæmdahóps um Hóla í Hjaltadal, sem skilaði minnisblaði 15. október 2025. Tillögur í minnisblöðunum virðast ekki byggja á nokkurn hátt á sterkri framtíðarsýn fyrir Hóla í Hjaltadal. Þar er ekki gert ráð fyrir að Háskólinn muni eflast á Hólum og kennsla og rannsóknarstarf aukast, og þar með fjöldi nemenda og starfsmanna. Tillögur minnisblaðanna eru að mestu settar fram án þess að skýrt sé hvernig á að fjármagna þær. Á sama tíma er Háskólinn á Hólum ásamt Háskóla Íslands í uppbyggingu á háskólasamstæðu, sem ætti, ef vel tekst til, að hafa burði til að gjörbreyta háskólakerfinu á Íslandi. Mikilvægt er að sú uppbygging efli Háskólann á Hólum og um leið Hóla í Hjaltadal. Órjúfanlegur hluti þess eru öflugir innviðir, sem styðja við uppbyggingu skólans til framtíðar.
Í minnisblaði ofangreinds framkvæmdahóps er lagt til að aðalbygging Háskólans á Hólum verði seld einkaaðilum, ásamt fleiri byggingum. Aðalbygging háskólans hefur verið hjartað í starfsemi skólans og ímynd hans. Í húsinu eru fjölmargar kennslustofur, fundarými,
skrifstofur háskólans, skrifstofur starfsfólks, bókasafn, mötuneyti, íþróttaaðstaða, þ.m.t. íþróttasalur og sundlaug. Slík aðstaða er forsenda fyrir kennslu bæði nemenda á staðnum og fjarnema sem reglulega mæta í staðbundnar lotur. Einnig er slík aðstaða lykill að blómlegu mannlífi fyrir aðra íbúa staðarins auk nemenda. Ljóst er að bráðabirgðakennslurými á hesthúsasvæðum, sem óskýrar hugmyndir eru um, leysi á engan hátt það hlutverk sem aðalbyggingin hefur haft í starfsemi skólans og fyrir Hóla í Hjaltadal. Því er mjög líklegt að sala á aðalbyggingu háskólans ásamt tilfærslu á stjórn- og stoðkerfi skólans til Sauðárkróks stórskaði starfsemi hans.
Það er lykilatriði að samhliða því að háskólasamstæðu sé komið á fót standi ríkið við yfirlýsingar um að efla starfsemi skólans með uppbyggingu húsnæðis hans, bæði á Hólum og á Sauðárkróki, bæði með viðhaldsframkvæmdum og nýbyggingum. Þannig er lífsnauðsynlegt fyrir háskólann og starfsemi hans að auk þess að fara í viðgerðir og endurbætur á aðalbyggingu háskólans verði gengið frá kaupum á hesthúsinu Brúnastöðum á Hólum og byggingu aðstöðu fyrir fiskeldis- og fiskalíffræðideild á Sauðárkróki.
Þær tillögur sem nú liggja fyrir hafa verið unnar án nokkurs samráðs við íbúa staðarins, almenna starfsmenn Háskólans á Hólum og aðra hagaðila tengda Hólastað. Þær virðast byggja á þekkingarleysi og takmarkaðri framtíðarsýn fyrir Hóla í Hjaltadal, sem eins af merkustu mennta-, menningar- og sögustöðum landsins. Íbúar hafa óskað eftir samtali og samráði, t.d. í kjölfar íbúafundar 2024, en ekkert hefur verið brugðist við því, hvorki af hálfu ríkisvaldsins, sveitarfélagsins Skagafjarðar né Háskólans á Hólum. Gott samráð er forsenda þess að vel takist til við jafn róttækar breytingar og nú liggja fyrir. Við gerum því eftirfarandi kröfur:
•
Að víðtækt samráð verði haft við íbúa, starfsmenn háskólans og velunnara skólans og staðarins varðandi hugmyndir um uppbyggingu hans áður en slíkar hugmyndir eru settar formlega fram og komi til framkvæmda.
•
Að tryggt verði að heimili og höfuðstöðvar Háskólans á Hólum, líka sem þátttakanda í háskólasamstæðu Háskóla Íslands, verði á Hólum í Hjaltadal.
•
Snúið verði frá áformum um sölu á aðalbyggingu Háskólans á Hólum, en þess í stað lagt fjármagn í viðgerðir og viðhald á byggingunni, þar sem að m.a. verður unnið að loftræstingu og aðgengi fatlaðra.
•
Að ríkið standi við samninga um uppbyggingu innviða Háskólans á Hólum og gengið verði frá kaupum á Brúnastöðum og byggingu aðstöðu fiskeldis- og fiskalíffræðideildar á Sauðárkróki.
•
Að ríkið, Háskólinn á Hólum og sveitarfélagið Skagafjörður vinni í sameiningu, með íbúum, að því að umhverfi Hólastaðar komist til þess vegs og virðingar sem sómi er að.
•
Að uppbygging Hóla í Hjaltadal sem eins af helstu áfangastöðum Íslands verði gerð í samráði við þá sem þar búa og starfa.
•
Að lögð verði áhersla á sterka stöðu kirkjunnar á Hólum og að embætti vígslubiskups Hólastiftis verði eflt og áfram staðsett heima að Hólum.