Hertar fitur í ís

Hert kókosfita og sykur eru aðalhráefnin í Mjúkís frá Kjörís og smjör og hvítur sykur í Rjómaís frá Emmessís, en ekki mjólk eða rjómi eins og ætla mætti. Mjólk er helsta hráefnið í ís frá Skúbb, Rjómabúinu Erpsstöðum og Holtseli.

Heimagerður ís hefur sinn fasta sess í matarmenningu Íslendinga og er lagaður ár hvert til hátíðarbrigða í eldhúsum landsmanna. Í sinni einföldustu mynd samanstendur hann af rjóma, eggjarauðum og sykri og ef til vill vanillu, súkkulaðibitum eða öðrum bragðgjöfum. Fyrir þá sem ekki standa í reglulegri ísgerð en þykir hann ómissandi er margt í boði en vert er að staldra við og skoða helstu hráefni og önnur innihaldsefni.

Alkunna er að óhóflegt magn af hvers kyns sætindum og mettuðum fitum er óholl fyrir mannslíkamann og því tilefni til að velja vel þegar sætu bragðlaukarnir kalla. Við skoðun á nokkrum tegundum af vanilluís kemur í ljós að aðalinnihaldsefnið í vanilluís frá Skúbb, Rjómabúinu á Erpsstöðum og Holtaseli í Eyjafirði er nýmjólk, hjá Holtaseli og Erpsstöðum er rjómi ofarlega á lista og auk hans eggjarauður. Í Rjómaís frá Emmessís er aðalinnihalds efnið aftur á móti smjör og hert kókosfita í Mjúkís frá Kjörís.

Hert fita eða lífrænn rjómi

Dýrafitur eru mettaðar fitur og sama á við um jurtaolíur sem hafa verið hertar. Þegar jurtaolíur eru hertar myndast í þeim transfitusýrur sem samkvæmt Vísindavefnum eru taldar hafa mjög slæm áhrif á æðakerfið. Líkaminn ræður enda illa við að brjóta þær niður. Landlæknisembættið mælir með neyslu mjúkrar (ómettaðrar) fitu sem til dæmis má finna í feitum fiski, hnetum og fræjum. En ekki í ís.

Athygli vekur að ísgerðin Skúbb notar eingöngu lífræna mjólk og rjóma frá Biobúi, enga frekari fitugjafa og státar af fæstum innihaldsefnum í sínum vanilluís sem auðveldar neytandanum að vita hvað fer inn fyrir hans varir. Með vali á ís sem er annaðhvort lífrænt vottaður eða inniheldur að megninu til lífræn hráefni er neytandi betur tryggður gegn því að hvers kyns plöntuvarnarefni, sem geta til dæmis haft hormóna truflandi áhrif séu í vörunni og einnig að mjólkin komi frá kúm sem fá fóður og aðbúnað sem uppfyllir skilyrði í lífrænum landbúnaði.

Reglur um ísgerð og mjólkurinnihald

Bretar settu árið 1996 reglur sem giltu til 2015 um að til að selja mætti vöru sem ís (ice cream) þyrfti mjólkurfita að uppfylla hið minnsta 5% af innihaldsefnum og 2,5% að vera mjólkurprótein.   

Evrópska ísfélagið (European Ice Cream Association), viðskiptasamband ísframleiðenda fékk innleidda reglugerð í Evrópusambandinu um 5% mjólkurfitu sem skilyrði fyrir því að selja vöru sem ís og þar með var slakað á kröfunum í Bretlandi sem varð til þess að margir framleiðendur skiptu smjörinu út fyrir ódýrari fitugjafa eins og herta pálmaolíu og herta kókosolíu.   

Bandaríkjamenn eru með öllu strangari reglur en þar er kveðið á um að minnsta kosti 10% mjólkurfitu og 6-10% mjólkurprótein sem hlutfall af þyngd. Vanilluís frá bandarísku fyrirtækjunum Ben&Jerry´s og Häagen-Dazs, sem fást í fjölmörgum verslunum, bera þessu vitni og er rjómi efstur á lista innihaldsefna þeirra. Ljóst má vera að tækifæri er til meiri nýtingar á mjólk, rjóma og eggjum í innlendri framleiðslu á ís.  

Að lesa innihaldslýsingar er góð iðja 

Í ísgerð eru gjarnan mörg aukaefni notuð og listi innihaldsefna oft langur. Sem dæmi eru bindiefni algeng en þau þjóna því hlutverki að splæsa fitunni og vatninu saman í einsleitan massa.  Til eru margar tegundir mis heilnæmra bindiefna og stundum er ekki tilgreint í innihaldslýsingu um hvaða bindiefni er að ræða. Ávinningur getur verið af því að velja vörur sem innihalda færri hráefni en fleiri og sér í lagi hráefni sem neytandinn þekkir eða getur aflað sér upplýsinga um.   

Val neytandans, verð og fyrirhöfn 

Verð var ekki skoðað sérstaklega samhliða en ljóst að minni ísgerðirnar nota meiri mjólk og rjóma en vörur frá þeim eru um leið dýrari sem verður að teljast eðlilegt í ljósi framleiðslumagns og hráefnisvals. Stikkprufa var tekin sem leiddi í ljós að hálfur lítri af rjómaís frá Holtaseli kostar 1200 kr á vefsíðu þeirra, hálfur lítri af vanilluís frá Skúbb 1290 kr og einn lítri af Mjúkís frá Kjörís 929 kr í Krónunni. Fjöldi bragðtegunda er til af innlendum ís og til dæmis boðið upp á Skúbblerone frá Skúbb í Krónunni, hálfan lítra á 1054 kr.

Leiðrétting við grein:

Vatn, smjör og sykur eru aðalinnihaldsefnin í Rjómaís frá Emmessís, ekki smjör og sykur, og leiðréttist það hér með. 

Einnig leiðréttist að samkvæmt bandarískum reglugerðum um ísgerð þarf ís að innihalda 6-10% mjólkurþurrefni, ekki mjólkurprótein. 

Beðist er velvirðingar á mistökunum.