Framkvæmdir geta hafist án þess að eignarnámsferli sé lokið
Á Iðnþingi 2026 sem haldið var 5. mars sagði Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, að fyrirhugað væri að breyta raforkulögum þannig að hægt verði að ráðast í þjóðhagslegar mikilvægar framkvæmdir í þágu flutnings- og dreifikerfis raforku á löndum landeigenda án þess að eignarnámsferli sé lokið.
Sagði Jóhann Páll það óviðunandi og óþolandi að þjóðhagslegar mikilvægar framkvæmdir tefjist jafnvel um mörg ár vegna ágreinings við landeigendur. Nýlega hafi lagasetningaáform verið sett í Samráðsgátt stjórnvalda um einfalda en áhrifaríka breytingu á raforkulögum, um að fella burt kröfuna um að samkomulag þurfi að hafa náðst eða eignarnám farið fram, áður en framkvæmdir hefjast. Ætlunin sé að verja eignarréttindi landeigenda í staðinn með eignarnámsbótum, en ekki með því að gefa landeigendum neitunarvald gagnvart þjóðhagslega mikilvægum framkvæmdum.
Það þýði að framkvæmdir geti hafist samtímis samningaviðræðum eða eignarnámsferli og þannig sé heildar framkvæmdatíminn styttur verulega með tilheyrandi sparnaði á fjármunum og áreiðanlegri áætlunum.
Fært til samræmis við lög um fjarskipti
Í svörum úr umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu við fyrirspurn, um þýðingu þessara breytinga gagnvart eignarrétti landeigenda, kemur fram að áfram verði fullt tillit tekið til hans eins og hann sé varinn í 72. grein stjórnarskrár og 1. greinar 1. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu. Heimildir til eignarnáms vegna raforkuinnviða séu nú þegar fyrir hendi í lögum, til að mynda í 23. grein raforkulaga.
Með frumvarpinu verði framkvæmdin samkvæmt raforkulögum færð til samræmis við það sem gildir um aðra mikilvæga innviði, sér í lagi lög um fjarskipti. Þessi framkvæmd þekkist því vegna annarra innviða og verði kröfur stjórnarskrárinnar um almenningsþörf, lögmæti og fullar bætur uppfylltar, sem og skyldur stjórnvalda til að gæta að rannsókn og meðalhófi við ákvarðanatöku.
Þolskylda landeigenda
Í svörunum segir enn fremur að um leið og eignarréttur sé friðhelgur samkvæmt 72. grein stjórnarskrár, megi skerða hann með lögum ef brýn almenningsþörf krefur og fullt verð komi fyrir.
„Aðalbreytingin mun felast í því að afnema bann í 21. gr. raforkulaga þess efnis að engar framkvæmdir geti hafist fyrr en eignarnámsferli er endanlega lokið. Þess í stað verður tekið upp sambærileg fyrirkomulag og gildir um fjarskipti með lögfestingu svokallaðrar þolskyldu landeigenda. Í lögum um fjarskipti segir að ef nauðsynlegt sé fyrir fjarskiptafyrirtæki að leggja fjarskiptavirki um land annars aðila, sé eiganda skylt að heimila slíkt, enda komi fullar bætur fyrir sannanlegt tjón og haft sé samráð við landeiganda um legu lagna.
Með frumvarpinu verður tryggður framgangur mikilvægra framkvæmda og stutt við afhendingaröryggi raforku um leið og fjárhagslegur réttur landeigenda verður varinn með tryggingum á meðan skorið er úr um endanlega fjárhæð bóta,“ segir í svörum ráðuneytisins.
Regluverkið verður að vera fyrirsjáanlegt
Í viðbrögðum Bændasamtaka Íslands (BÍ), við boðuðum breytingum á raforkulögum, kemur fram að landeigendur hafi áhyggjur af því að þær veiki stöðu þeirra gagnvart framkvæmdaraðilum og gangi gegn eignarréttinum, sem sé friðhelgur.
Fullur skilningur sé á því að einfalda þurfi regluverkið en það verði að vera með fyrirsjáanlegum hætti og að einföldunin skarist ekki á við eignarréttinn og þá réttindi til eignarnámsbóta og svo framvegis.
Vissulega séu þetta líka enn þá áform þannig að endanleg útfærsla liggi ekki fyrir. Frumvarpið verði skoðað til hlítar þegar það liggi fyrir með hagsmuni bænda að leiðarljósi.
„Í áformunum er talað um að framkvæmdir hefjist áður en samningar eru komnir á eða eignarnám formlega ákveðið. Með afnámi þessa ákvæðis verða landeigendur af mikilvægu verkfæri sem hingað til hefur tryggt að þeir væru teknir alvarlega í samningsferlinu. Miðað við áformin má lesa að framkvæmdir gætu hafist á landi áður en ágreiningur um réttindi eða bætur hefur verið leystur, sem verður að telja verulega íþyngjandi. Verið er að leggja á ákveðna þolskyldu landeigenda, sem snýr að nýrri kvöð án þess að ágreiningi sé lokið
Lögfest þolskylda myndi þýða að landeigendur verði að sætta sig við umtalsverð afnot og umferð um land sitt, jafnvel þrátt fyrir að deilur séu óleystar. Slíkt getur jafngilt raunverulegu eignarnámi án bóta í upphafi, þar sem röskun á eigninni er hafin áður en bætur eru ákveðnar,“ segir í svörum BÍ.
Minni áhrif landeigenda
Þá segir í svörunum að þrátt fyrir að landeigendur haldi réttinum til bóta og matsferlis sé hætta á að áhrif þeirra á áform, umfang eða legu framkvæmda verði mun minni.
„Ágreiningur mun líklega færast frá skipulags- og ákvarðanastigi yfir í einfalt bótaferli, þar sem framkvæmdin er þegar hafin og erfitt að snúa við. Fyrir marga þýðir þetta að samningsstaða landeigenda veikist verulega. Hafa verður í huga að landeigendur gegna mikilvægu hlutverki hvað varðar vernd lands, náttúru, nýtingar og skipulags.
Ástæða er til að óttast að frumvarpið marki skref í átt að miðstýringu og rýrnun réttinda einkaeignar, sem geti haft víðtæk áhrif langt út fyrir raforkumannvirki,“ segja BÍ.
Samtökin vilja sjá skýrari reglur um ferli samningsumleitana, svo ljóst sé hvenær stjórnvöld hafi fullreynt viðræður. Að tryggt verði að framkvæmdir hefjist ekki fyrr en réttarstaða og bætur séu að minnsta kosti ákveðnar til bráðabirgða og að lagabreytingar verði ekki nýttar til að gera ferli ógagnsætt eða draga úr lýðræðislegri aðkomu landeigenda að stórum ákvörðunum.
