Afkvæmarannsóknir á hrútum á vegum bænda árið 2025
Haustið 2025 voru gerðar upp 78 afkvæmarannsóknir á hrútum hjá bændum sem töldust styrkhæfar. Í heild voru afkvæmahóparnir 673 og þar af eiga veturgamlir hrútar 396 afkvæmahópa. Afkvæmarannsóknirnar eru aðeins fleiri en haustið 2024 en þá voru búin 65. Afkvæmahóparnir eru þó aðeins færri í heild en þeir voru 720 haustið 2024. Þannig að þó gerðar séu upp afkvæma rannsóknir á fleiri búum þetta árið er umfang þeirra í heild minna. Það var minna gert upp af stórum rannsóknum en oft áður. Hafa ber í huga að erfitt er að bera hrútana saman á milli afkvæmarannsókna. Hinsvegar er ekki ólíklegt að hrútur sem sker sig mikið úr í samanburði innan bús muni einnig sýna yfirburði í öðrum hjörðum. Samantekt yfir niðurstöður styrkhæfra afkvæmarannsókna sem framkvæmdar voru af bændum veturinn 2024 til 2025 er að finna á heimasíðu RML undir liðnum Forrit og skýrsluhald – Niðurstöður 2025.
Hrútar sem sýna mesta yfirburði í heildareinkunn
Kútur 22-752 frá Kerlingardal í Mýrdal skorar hæst heildareinkunn. Hann er sonur Gimla 20-876 frá Hesti. Að baki móður hans í fjórða lið standa stöðvahrútarnir Bekri 12-911, Borði 08-838 og Raftur 05-966 allir frá Hesti og síðan er Ljómi 98-865 frá Brautartungu MMMF. Flekkur 24-013 á Kópsvatni 2, sonur Fannars 23-925 frá Svínafelli 2, sýnir mjög afgerandi yfirburði bæði í mati á lifandi lömbum og í kjötmatshlutanum. Flekkur er arfhreinn fyrir mögulega verndandi breytileikanum H154. Móðir hans er sonardóttir Óðins 15-992 frá Skörðum. Myrkvi 23-065 frá Hriflu skilar afgerandi best gerða sláturlambahópnum í Hriflu og mat á lifandi lömbum styður vel við það. Myrkvi er dóttursonur Gláms 16-825 frá Svartárkoti en faðir Myrkva er sonarsonur Hroka 15-969 frá Hesti og dóttursonur Dranga 15-989 frá Hriflu. Jafar 24-119 á Kálfafelli 2 í Suðursveit er einn af athygliverðum sonum Jaðurs 20-891 frá Múlakoti sem fram komu í afkvæmarannsóknum þetta árið. Jafar sýnir mikla yfirburði bæði í mati á lifandi lömbum og í kjötmatshlutanum. Móðir Jafars er sonardóttir Garra 11-908 frá StóraVatnshorni. (Tafla 1 – Hrútar með 122 eða meira í heildareinkunn)
Hrútar sem sýna mesta yfirburði í kjötmatseinkunn
Þegar raðað er eftir kjötmatseinkunn skipa toppinn þeir Stallur 22-522 frá Rauðholti í Hjaltastaðaþinghá og Prúður 24-109 frá Skarðaborg í Reykjahverfi. Styrkleiki afkvæma Stalls 22-522 er góð gerð en fremur litil fita og kemur það vel fram bæði í mati á lifandi lömbum og í sláturhúsi. Stallur stóð einnig efstur í afkvæmarannsókn í Rauðholti haustið 2024 og var í öðru sæti árið þar á undan. Stallur rekur ættir í þriðja lið til þekktar kynbótahrúta, þeirra Grábotna 06-833 frá Vogum, Hvata 13-926 frá Hesti og Kletts 13962 frá Borgarfelli. Prúður 24-109 á Skarðaborg er sonur Frosta 22-913 frá Ásgarði og móðir hans dótturdóttir Rafals 09-881 frá Úthlíð. Prúður sækir yfirburði sína að langmestu leyti í kjötmatshlutann þar sem hann ber talsvert af félögum sínum í gerð sláturlamba. Prúður er eins og vænta mátti arfblendinn fyrir H154. Næstir í röðinni koma svo þeir Kútur 22-752 frá Kerlingardal og Myrkvi 23-065 frá Hriflu sem áður hefur verið getið. (Tafla 2 – Hrútar með 135 eða meira í kjötmatseinkunn)
Hrútar sem sýna mesta yfirburði í fallþungaeinkunn
Hrútar sem skila miklum yfirburðum í fallþunga eru allrar athygli verðir á hverju búi því viðbótar kíló skilar fleiri krónum í budduna en svolítið hærri gerð. Verðmætastir eru að sjálfsögðu gripir sem ná frábærum árangri í öllum þremur þáttunum sem heildareinkunn er reiknuð út frá. Neisti 22-061 á Ketilseyri við Dýrafjörð skorar hæst í fallþungaeinkunn þetta árið. Afkvæmi hans eru nokkuð afgerandi best gerð í samanburði hrútanna á Ketilseyri og fallþungi sláturlamba undan Neista er 1,9 kg yfir meðaltali rannsóknarinnar. Neisti er sonarsonur Fálka 17-821 frá Bassastöðum. (Tafla 3 – Hrútar með 115 eða meira í fallþungaeinkunn)
Stöðvahrútar sem áttu flesta syni í afkvæmarannsóknum 2025
Í töflu fjögur má sjá þá stöðvahrúta sem áttu flesta syni sem koma til uppgjörs í afkvæmarannsóknum á síðasta ári. Þarna er ánægjulegt að sjá marga þeirra stöðvahrúta sem bera riðuþolna breytileikann R171 í fjárstofn landsmanna, þrátt fyrir að hér koma aðeins til greina þeir hrútar sem stóðu á stöðvunum veturinn 2023 til 2024 eða fyrr. Nokkur munur er þó á kollóttum og hyrndum hrútum hvað það varðar. Allir kollarnir í töflunni bera R171 og sá þeirra sem á flesta syni, Hreinn 23-920 frá Þernunesi, arfhreinn gagnvart þeim eiginleika. Í þremur rannsóknum stendur sonur Hreins efstur í heildareinkunn. Gullmoli 22-902 frá Þernunesi sýnir hér enn og aftur hve sterkur lambafaðir hann var. Í sex rannsóknum stendur Gullmolasonur efstur í heildareinkunn. Synir Gullmola þeir Steinn 23-926 frá Kaldbak og Moli 23-919 frá Miðdalsgröf standa einnig sterkir. Fjórir synir Steins standa efstir í afkvæmarannsókn og tveir synir Mola. Hjá hyrndu stöðvahrútunum á Laxi 19-903 frá Svarfhóli flesta syni en enginn þeirra nær þó að standa efstur í afkvæmarannsókn. Laxi var arfhreinn fyrir fyrir mögulega verndandi breytileikanum H154 og sömu sögu er að segja af Frosta 22-913 frá Ásgarði sem á þarna þrettán syni. Þeir Birkiland 23-927 frá Austurhlíð og Fannar 23-925 frá Svínafelli 2 eru þeir einu sem bera R171 af hyrndu hrútum á þessum lista. Birkiland á fleiri synir en Fannar virðist heldur drýgri í að skila sterkum lambafeðrum. Innleiðing á R171 er komin heldur lengra á veg í kollótta fénu í landinu en því hyrnda og er það skiljanlegt miða við að fyrstu stöðvahrútanna sem báru R171 voru kollóttir. Þetta mun þó væntanlega jafnast á allra næstu árum þar sem hyrndum hrútum sem bera R171 fjölgar ár frá ári á stöðvunum og R171 er fundið í hyrndu fé bæði í Dalasýslu og í Mýrdal. (Tafla 4 - Þeir hrútar sem eiga flesta syni í afkvæmarannsóknum 2025)
Afkvæmarannsóknir hjá bændum hafa gengt mikilvægu hlutverki í ræktunarstarfinu í sauðfjárrækt um árabil. Margoft hafa niðurstöður úr einstökum rannsóknum beint kastljósinu að efnilegum hrútum sem síðar hafa endað sem stöðvahrútar. Riðuarfgerð lamba mun væntanlega ráða mestu við ásetningsval á mörgum búum á allra næstu árum. Þá hafa bændur verið hvattir til að skipta hrútum ört út, sérstaklega þar sem keyra á hratt á innleiðingu verndandi riðuarfgerðar, til þess að forðast of mikla aukningu á skyldleikarækt. Því er enn mikilvægara en áður að vanda valið á þeim hrútum sem fá áframhaldandi notkun og eru vel skipulagðar afkvæmarannsóknir ein besta leiðin til að velja af kostgæfni hvaða hrútar ættu að fá áframhaldandi notkun.
Höfundur er ráðunautur á búfjárræktar- og þjónustusviði RML.
