Innlit á hænsnabú
Nesbú er annað af stærstu eggjaframleiðslufyrirtækjum landsins. Það var stofnað árið 1971 af Sigurði Sigurðssyni og Ólafi Jónssyni. Fyrst var starfsemin í bílskúr í Keflavík en mjög fljótlega komu þeir upp aðstöðu á Vatnsleysuströnd, þar sem höfuðstöðvar Nesbús hafa verið alla tíð síðan. Í dag er Lífland ehf. eini eigandi Nesbús eftir að hafa verið meðeigandi um nokkra hríð.
„Á landinu eru tvö verulega stór eggjabú, annars vegar Stjörnuegg og hins vegar Nesbúið,“ segir Andri Freyr Þórisson framkvæmdastjóri Nesbús í samtali. „Hvort að við séum á sama stað, eða rétt undir eða yfir vitum við ekki alveg, en það tíðkast ekki að við segjum hvor öðrum nákvæman fjölda fugla. Við erum með í kringum 140 til 150 þúsund fugla. Svo eru ýmsir smærri aðilar líka, eins og Grænegg, Hranastaðir, Klaufabrekkur, Grænahraun og fleiri,“ segir Andri.
Aðspurður um sögu fyrirtækisins segir Andri að fyrsta húsið sem var byggt á Vatnsleysuströnd og tekið í notkun árið 1972 hafi rúmað um 2.000 hænur. Það hús var alltaf nefnt Jóahús eftir bústjóranum á þeim tíma. Hvað varðar helstu atriðin í sögu fyrirtækisins í seinni tíð nefnir Andri fyrst að í kringum aldamót hafi verið komið á fót eggjavinnslu í Vogum. „Þar er hægt að skilja að rauður og hvítur, búa til eggjablöndur ásamt því að sjóða egg og taka af þeim skurnina. Nesbú er eina eggjabúið á landinu sem gerir þetta.“ Andri segir mikinn markað fyrir þessar vörur, en aðskildar eggjahvítur og rauður henti jafnt almennum neytendum og fyrirtækjum. Eggjablöndurnar séu notaðar í bakstur, eggjahrærur og fleira á veitingastöðum og bakaríum. Þá séu soðin egg seld án skurnar í fötum og meðal annars notuð á morgunverðaborðum hótela eða af matvælafyrirtækjum sem gera majónessalöt og annað í þeim dúr.
Talsverð umsvif
Á allra síðustu árum hefur uppbygging fyrirtækisins verið talsverð og er það búið að byggja upp hænsnabú á þremur stöðum fyrir austan fjall. „Í byrjun árs 2016 hófst sala á lífrænum eggjum sem Nesbú framleiðir á Miklaholtshelli í Flóa,“ segir Andri. „Þá tókum við í notkun ný hús á Miklaholtshelli undir hefðbundna eggjaframleiðslu árið 2022. Við erum einnig nýlega búin að byggja hús á Læk í Holtum og um svipað leiti keypti Nesbúið hús á landi Meiri-tungu í Holtum þar sem áður var kjúklingaeldi en við innréttuðum fyrir hænur. Á síðasta ári byggðum við okkar eigin stofnahús í Miklaholtshelli, en fram að því höfðum við leigt hús undir stofnfuglaræktun af Reykjabúinu.
Hérna á Vatnsleysu eru tólf starfsmenn, þar af fimm í eggjapökkun, fimm við umhirðu fuglanna og tveir sem fara á allar starfstöðvarnar til að sinna þrifum. Í eggjavinnslunni í Vogum eru níu starfsmenn. Fyrir austan fjall eru sex starfsmenn sem sinna umhirðu á öllum þremur búunum. Þar að auki erum við með fimm starfsmenn sem vinna um helgar. Öll eggin koma hingað á Vatnsleysuströnd þar sem þeim er ýmist pakkað eða þau send í vinnsluna.
Í nóvember árið 2024 kom upp eldur í Nesbúinu og þá brann Jóahús til kaldra kola. Þetta var mikið áfall, en við misstum bæði hænur og hús. Þetta hefði getað farið miklu verr, því að vindáttin var hagstæð þannig að eldurinn leitaði ekki í önnur hús. Við ákváðum að endurbyggja ekki Jóahús, en flýttum í staðinn áformum um að lengja annað hús og náðum að koma fugli þangað inn í maí 2025.“
Allar hænur í lausagöngu
„Það er ekkert rosalega langt síðan að flestar hænur á landinu voru í búrum, en núna er það bannað og eru öll bú búin að færa sig yfir í lausagöngu. Inni í hænsnahúsunum eru svokallaðar stæður þar sem fuglinn getur farið upp og niður á milli hæða. Á miðhæðinni eru varpkassar og flestir fuglarnir verpa þar. Þaðan dettur eggið niður á færiband sem flytur það inn í pökkun. Svo eru alltaf ákveðnar hænur sem vilja verpa einhvers staðar annars staðar, eins og á gólfið eða í stæðunum. Starfsmennirnir sem ganga húsin til að líta eftir fuglinum tína upp þau egg sem eru á gólfinu.
Í lífræna búinu okkar í Miklaholtshelli er fuglinn með meira pláss ásamt því að hafa aðgang að útisvæði að minnsta kosti einn þriðja af líftíma þeirra. Því fylgja auðvitað áskoranir, en það er klárt að það týnast alltaf einhverjar hænur utandyra. Á tímabili var fálki sem beið eftir hænunum þegar þær komu út, en útigerðið er minkhelt á meðan það er opið að ofan.“
Ferlið frá eggi til eggs
Við erum með um 2.400 hænur á stofnfuglabúinu og innan um þær eru hanar sem tryggja að eggin verði frjó. „Þetta eru okkar allra mikilvægustu hænur en þær verpa öllum þeim eggjum sem við notum til að endurnýja okkar hænur á búunum,“ segir Andri. „Við söfnum eggjunum í bakka sem fara í útungum hjá sérhæfðu fyrirtæki þar sem ferlið tekið þrjár vikur. Þegar ungarnir klekjast út eru þeir kyngreindir og bólusettir og koma dagsgamlir á búið í sérstökum flutningskörfum.
Hérna á Vatnsleysu erum við með tvö ungauppeldishús og fyrir austan erum við með önnur tvö. Þegar hænurnar eru 16 til 17 vikna gamlar eru þær tilbúnar að flytja inn í varphús sem hefur verið sérstaklega undirbúið fyrir komu þeirra. Þær byrja svo að verpa í kringum 20 vikna aldur. Í fuglahúsunum eru tölvur og tæknibúnað sem stjórnar loftgæðum, hitastigi, lýsingu. Auk þess hefur hann áhrif á aðgengi að varpkössum og fóðrun.“ Þrátt fyrir mikla sjálfvirkni leggur Andri áherslu á að daglegt eftirlit starfsfólk til að tryggja góða líðan fuglsins sé alltaf nauðsynlegt.
„Hænurnar verpa að jafnaði einu eggi á dag, en eggin eru lítil fyrst og stækka með tímanum. Fyrstu vikurnar fáum við svokölluð ungaegg sem eru pinkulítil og getum við bara notað þau í vinnslunni. Það er ekki fyrr en þær eru 25 til 27 vikna gamlar sem við förum að fá egg sem eru nægilega stór til að fara á markað,“ segir Andri. Meðalstór egg séu í kringum 60 grömm og borða hænurnar að jafnaði 120 grömm af fóðri á dag.
Andri segir varptímabil hænanna fylgja ákveðnu og eðlilegu ferli. Þegar hænurnar nái ákveðnum aldri fari smám saman að draga úr framleiðslu og eggin verði viðkvæmari. Hænurnar séu að jafnaði í virkri framleiðslu fram að 85 til 86 vikna aldri, sem er um eitt og hálft ár. Núna er Nesbú að taka upp nýjan hænsnastofn með smærri fuglum sem verpi minni eggjum, en geti á móti verið lengur í framleiðslu, eða fram á 95 til 100 vikna aldur..
