Garðyrkjan er þekkingarlega á góðum stað

Ingólfur Guðnason var sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu á nýársdag fyrir frumkvöðlastarf sitt í lífrænni ræktun og kennslu. Blaðamaður tók Ingólf tali í Garðyrkjuskólanum á Reykjum í Ölfusi þar sem hjörtu hans og garðyrkjunnar slá í takt.

Garðyrkjuskóli Ríkisins var stofnaður árið 1939 og þaðan útskrifaðist Ingólfur Guðnason árið 1980 sem garðyrkjufræðingur. Eftir áralangan rekstur á garðyrkjustöðinni Engi þar sem hann stundaði lífræna ræktun sneri hann aftur í skólann sem kennari og brautarstjóri garðyrkjuframleiðslu þar sem hann kom á fót nýrri námsbraut í lífrænni ræktun.

Heimavist á Reykjum

„Það var líf og fjör á heimavistinni í Garðyrkjuskólanum“ segir Ingólfur og glottir í kampinn, inntur eftir stemningunni á námsárunum á Reykjum. Þar kynntist hann eiginkonu sinni og nánustu samstarfskonu allar götu síðan, Sigrúnu Elfu Reynisdóttur. Að námi loknu fluttu þau til Danmerkur þar sem Ingólfur bætti við sig námi í rekstri fyrir garðyrkjubændur. Um tíma bjuggu þau einnig í Noregi og unnu í garðyrkju en fluttu svo til Íslands og eftir fáein ár hófst ræktun þeirra eigin draumalands á Engi í Laugarási í Biskupstungum.

Garðyrkjunám á Reykjum er nú að miklu leyti fjarnám þó staðnám sé ávallt í boði en verknámið sé ávallt kennt á staðnum og nemendur mæta til kennslu á Reyki og í vettvangsferðir. Ingólfur nefnir að honum þyki í raun aðdáunarvert hvað nemendur stundi námið vel og skili sér vel út í fagið þrátt fyrir ýmsar áskoranir.

Ferskar kryddjurtir þekktust ekki

Garðyrkjustöðin Engi sem Ingólfur og Sigrún ráku allt til ársins 2017 varð vinsæll viðkomustaður sem þau byggðu upp frá grunni. Ræktun á kryddjurtum kom snemma til á Engi en ferskar kryddjurtir þekktust lítið sem ekkert á Íslandi. Sigrún og Ingólfur voru í miklu samtali við veitingabransann og fengu endurgjöf frá þeim veitingamönnum sem höfðu virkilegan metnað í matargerðinni og unnu á fínu veitingahúsum Reykjavíkur, Hótel Sögu, Holtinu, Óðinsvéum og veitingastöðunum í Kvosinni.

Spútnikkokkar þess tíma eins og Ingólfur kallar þá, eins og Siggi Hall, Sigmar B. Hauksson sem voru tíðir gestir á sjónvarpsskjáum landsmanna lögðu þeim lið og fræddu landsmenn um þessa nýjung. Ingólfur og Sigrún ræktuðu því ekki bara kryddjurtirnar, heldur komu þeim á framfæri og keyrðu sjálf út. „Það hjálpaði okkur mikið að þessir metnaðarfyllstu veitingamenn og -konur sýndu mikinn áhuga.“ Að tveimur eða þremur árum liðnum voru kryddjurtirnar orðnar föst markaðsvara og þau fengu að heyra það ef upp á vantaði í matvöruverslununum.

Ekkert annað en lífræn ræktun kom til greina

Í gegnum tíðina hefur Ingólfur sankað að sér gríðarlegri þekkingu um lífræna ræktun sem byggir á aðferðum sem eru hvað líkastar því sem gerist í náttúrulegu umhverfi. Kryddjurtirnar höfðu yfir sér heilsusamlegt yfirbragð og margir keyptu þær sér til heilsubótar, kryddjurtir eru enda sneisafullar af virkum efnum sem geta haft jákvæð áhrif á heilsuna. Um tíma ræktuðu þau ýmsar lækningajurtir sérstaklega fyrir grasalækna. Þeim fannst því annað stinga í stúf við ímyndina en að rækta með aðferðum lífrænnar ræktunar. „Við urðum að bera virðingu fyrir því og lífræn ræktun var því eina leiðin.“

Þegar vottunarstofan Tún opnaði urðu þau ein af þeim fyrstu til að sækjast eftir og fá lífræna vottun á ræktarland sitt og framleiðslu. „Það lá beint við að stökkva á það að fá vottun utanaðkomandi aðila og var ekkert risastórt stökk þannig séð,“, segir Ingólfur aðspurður um af hverju þau ákváðu að rækta lífrænt. Ingólfur segir það í sjálfu sér ekki hafa verið erfitt að fylgja settum reglum en vel er þekkt að bændur víla fyrir sér að rækta lífrænt hafi þeir á annað borð hafið ræktun með hefðbundnum aðferðum.

Viðhorf annarra bænda til ræktunarinnar á Engi var misjafnt. „Ég fékk alveg að heyra það,“ segir Ingólfur, að sumir hafi hreinlega verið sárir eða styggir og upplifað lífrænu ræktunina á Engi sem persónulega gagnrýni á þeirra aðferðir. Hann hætti svo að finna fyrir þessum tóni. „Ég ætlaði bara að gera hlutina á minn hátt.“

Paradís á Engi

Ríkuleg tilraunamennska ríkti á Engi og ræktuðu þau hjón bæði úti og í köldum og upphituðum og upplýstum húsum. Ævintýrið hófst á einum hektara sem þau fengu úthlutað eftir leit að hentugu landi. „Við byggðum gróðurhús þar, settumst að og fórum bara að rækta, í 40% verðbólgu. Þetta var sérstakur tími, mjög spennandi og skemmtilegur, en þetta var erfitt fyrst.“ Í fyrstu ræktuðu þau tómata, matjurtir úti, kryddjurtirnar og fljótlega sumarblóm og garð- og skógarplöntum 

en einnig ber og ávexti. Landrýmið varð stærra og húsunum fjölgaði og tegundum í ræktun einnig. „Okkur fannst þetta allt svo spennandi og skemmtilegt og gátum ekki annað en að prófað þetta allt saman. Við seldum mikið að heiman og byggðum fljótlega upp heimasölu.“

Engi var orðinn vinsæll viðkomustaður í uppsveitunum og töluverður straumur af fólki lagði leið sína þangað svo Ingólfur og Sigrún ákváðu að sinna gestum enn betur og byggja upp ferðamannaðstöðu til að gefa fólki enn meiri ástæðu til að koma við. „Við settum upp þúsund fermetra völundarhús sem var mjög gaman að fást við, einskonar upplifunargarð. Göngustígurinn var mjög fjölbreyttur þar sem fólk gat farið úr skóm og sokkum og gengið um misgróft undirlag og snert, ilmað og smakkað af plöntunum sem voru bæði villtar og ræktaðar jurtir og auðvitað bara fallegar jurtir. Við vorum að reyna að búa til allskonar náttúruupplifanir og það var gaman að sjá hvað fólk tók vel í þetta, og þetta studdi allt vel hvað við annað hjá okkur“.

Lífið á Engi hljómar eins og paradís, sannkölluð draumaveröld og Ingólfur segir þau hafa verið að láta draumana rætast en að þetta hafi vonandi líka verið draumaveröld annarra því ætlunin hafi verið að skemmta gestum og njóta með þeim. Vinnan var þó mikil og þau gerðu lítið annað á meðan.  

Grunnstoðir lífrænnar ræktunar margþættar

Regluverkið sem fylgt er í lífrænni ræktun er að sögn Ingólfs í öllum grundvallaratriðum það sama og það hefur verið frá því það var fyrst sett í Evrópusambandinu 1991 en Ísland er aðili að þeim reglum sem gilda um alla lífræna ræktun, hvort heldur er útiræktun, ylræktun eða ræktun í öðrum búgreinum. Hugtakið lífræn ræktun (organic farming) er þó eldra. Ingólfur segist hafa þá skoðun að ekki þurfi að breyta regluverkinu í grundvallaratriðum, ekki sé hægt að gefa stöðuga afslætti, sem þó hafi verið gert að einhverju leyti í Bandaríkjunum sérstaklega.

Umhverfisvernd er órjúfanlegur hluti lífrænnar ræktunar. „Þetta hangir rosalega mikið saman“ segir Ingólfur. Í lífrænni ræktun séum við að skuldbinda okkur til að byggja ræktunina á virðingu fyrir líffræðilegri fjölbreytni, staðbundnu náttúrufari, að vernda jarðveginn og auðga hann ef eitthvað er og að vinna ekki gegn náttúrunni á nokkurn hátt eða eins lítið og ræktun yfir höfuð getur. Við þetta bætist virðing fyrir nærsamfélagi, þeim er sinna ræktuninni, dýrum og aðbúnaði þeirra og ekki síst heiðarleika í viðskiptum. „Það eru miklu fleiri grunnstoðir sem lífræn framleiðsla byggir á núna heldur en bara fyrir þessum áratugum síðan. Þar eru alltaf að eiga sér stað breytingar. Þarna hefur orðið jákvæð þróun.“ 

Skjól í lífrænni framleiðslu

 Ingólfur segja frábært að hafa nýja aðgerðaráætlun íslenskra stjórnvalda í lífrænni ræktun en hún var tilbúin árið 2025. Hann segir hana það metnaðarfyllsta sem hann hefur séð frá stjórnvöldum hér á landi og nú standi upp á framleiðendur að sækja um í þá sjóði sem eru hluti af áætluninni. Þar sé hægt að sækja um styrki til fjárfestinga, kaupa á búnaði, fræðslu og jarðgerðaraðstöðu svo eitthvað sé nefnt. Lífrænir bændur séu fáir og hafi síst farið fjölgandi. Aðgerðaráætlunin sé hins vegar til þess fallin að snúa þróuninni við ef fólk, ekki síst neytendur kveiki á perunni. 

Ísland er mjög aftarlega á merinni hvað varðar lífræna ræktun, vottun lífræns ræktarlands, markaðshlutdeild lífrænna vara og meðvitund neytenda. Almennt séð er orðið meira um erfðabreytingar í landbúnaði og þeim mun mikilvægara að hlúa að lífrænum landbúnaði. Sum Evrópulönd eru aðeins að gefa eftir sem Ingólfur hefur nokkrar áhyggjur af en Evrópulöndin höfðu staðið nokkuð fast í lappirnar gegn erfðabreytingum. Ingólfur segir landbúnaði hafa fylgt mikil neikvæð áhrif á náttúru en að neytendur geti leitað skjóls í lífrænni framleiðslu, „til dæmis hefur aldrei komið til álita í lífrænni ræktun að nota erfðabreyttar lífverur, hvergi annars staðar er hægt að leita að vöru sem er örugglega ekki erfðabreytt nema í lífrænt vottaðri framleiðslu.“

Fræbanki, áburðarframleiðsla og fæðuöryggi

Talið berst að fræbanka, róstusömum tímum og hvort aldrei hafi verið til frælager með hentugum tegundum til ræktunar á Íslandi en framleiðsla í garðyrkju á Íslandi byggir að langmestu leyti á innflutti fræi. „Það er margt sem getur truflað innflutning, bæði ófriður, náttúruhamfarir, verðhækkanir og jafnvel siglingar. Ég hugsa að öllum myndi líða betur ef við ættum einhvern frælager“ segir Ingólfur og segir það vera mjög einfalt í framkvæmd og eitthvað sem þurfi einfaldlega að taka ákvörðun um að gera. „Kannski er full ástæða til þess að gera það.“

Í fræbanka ættu að sögn Ingólfs að vera algengar sortir sem gefa góða uppskeru og íslenskir bændur þekkja og kunna að rækta. Hér sé ekki framleitt neitt fræ nema í mjög litlum mæli. Hann segir garðyrkjubændur geta verið mjög snara í snúningum ef á þarf að halda, en forsenda þess er að til séu fræ. Kostnaður við að koma á fót fræbanka er lítill í stóra samhenginu segir Ingólfur og sjálfsagt að stjórnvöld taki slíka ákvörðun. Fræ kosti ekki mjög mikið, taki lítið pláss og þurfi einfaldlega að geyma í kæli þar sem þau geymast vel árum saman.

Hvað framleiðslu á áburði innanlands varðar sé málið einhverju snúnara. „Rosalega mikið af lífrænum næringarefnum eru urðuð eða fara bara út í sjó, þetta er efni sem við gætum nýtt. Það hefur bæst við bara núna síðustu misseri og ár með nýjum hliðarstraumi af lífrænum úrgangi úr landeldi í fiski, sem er auðvitað ekki úrgangur heldur verðmæti.“ Ingólfur segir að ef þessi orkuríku efni séu tekin saman, við bætt húsdýraáburði sem fellur til og því sem landsmenn, fyrirtæki og stofnanir flokka nú sem lífrænt í brúnu tunnurnar, „þá held ég að við myndum slaga upp í eða séum jafnvel komin með hærri tölu en allur innflutningur á tilbúnum áburði“.

Til að áburðarframleiðsla gæti farið í gang þyrfti að koma til opinbert fé en hún myndi skila sér í meira öryggi í landbúnaði. Garðyrkjubændur og kúabændur hafi þegar sýnt slíkri framleiðslu áhuga og einnig rekstraraðilar í landeldi. Ingólfur segir að þegar sé búið að reikna dæmið en upphafskostnaðinn vanti og málið sé enn á umræðustigi. Þetta hafi þó verið gert annars staðar með góðum árangri og ekkert því til fyrirstöðu að vel gangi hér líka.

Auðvelt að auka innlenda framleiðslu

Ef það þarf að stórauka ræktun á Íslandi þá er það hægt segir Ingólfur, þekkingin sé til staðar bæði í ylrækt og útiræktun og hægt að auka hana tiltölulega hratt ef raunverulegur stuðningur stjórnvalda kemur til. „Við finnum ekkert flottara erlendis, bara stærra“.

Ræktunartíminn í útiræktun á Íslandi eru rúmlega 100 dagar sem í samanburði við jafnvel norður Evrópu er um helmingi styttra. Á Íslandi eru tækifæri til útiræktunar þó mörg enda aðstæður að mörgu leyti góðar. Loftslagið er kalt en „við erum ekki að fást við nema bara lítið brot af þessum skaðvöldum sem eru grasserandi almennt í ræktun erlendis“. Útiræktunin hefur verið að dragast saman og þar eru kynslóðaskipti hæg. Dreifing og geymsluþol spila líka hlutverk en vel hefur gengið að rækta tegundir eins og blómkál og spergilkál sem við fáum hvergi í heiminum af meiri gæðum segir Ingólfur. Inniræktun á þessum tegundum hefur eiginlega ekki verið reynd.

Möguleikarnir eru miklir í óupphituðum gróðurhúsum af öllu tagi, einföldum húsum til þess að gera segir Ingólfur. Þannig mætti lengja ræktunartímann verulega án þess að það taki neitt verulega á segir hann. Sjálfur hafi hann til dæmis ræktað grænkál næstum því allt árið í húsi án nokkurrar lýsingar. Framleiðendur standi alltaf frami fyrir samkeppni við innflutta vöru sem sé áskorun.

Í ylræktinni sé þó sífellt sumar og þar sé hægt að bæta verulega í og byrja á að uppfylla þörfina í þeim tegundum sem þegar eru í ræktun. Jarðarberin séu þar ekki undantekning, þar getum við bætt heilmiklu við. Fleiri tegundir séu þegar í ræktun og mætti auka í, til dæmis í kúrbítum, blaðlauk og sellerí. Þetta séu tegundir sem eru algengar, þurfa ekki mikinn hita né lýsingu og séu tiltölulega uppskerumiklar. Á léttu nótunum kemur upp hugmynd um að fá nemendur til að gera tilraun í ræktun á rauðrófum og vorlauk og reikna út hagkvæmni ræktunarinnar en þessar tegundir eru þegar í ræktun í lokaverkefnum nemenda. Að keyra slíka ræktun í heilsársræktun hefur aldrei verið gert segir Ingólfur.

Ingólfur segir garð- og skógarplönturæktun sem einnig eru kenndar á Reykjum vera á spennandi stað, þetta séu mjög ólíkar greinar. Skógarplönturæktunin afmarkist af þröngum hópi neytenda og framleiðenda á meðan markaðssvæði garðplönturæktunarinnar sé í raun allir garðar landsins, garðrækt sé enda orðið mjög stórt áhugamál fjölmenns hóps. „Margir brenna fyrir garðrækt og vilja prófa eitthvað nýtt á hverju ári, það er mikil gerjun, umræða og forvitni um nýjar tegundir.“ Hvað skógræktina varðar segir Ingólfur land sem tekið er undir skógrækt ekki verða gert aftur að ræktarlandi, öfgar séu til í báðar áttir í skógræktarumræðunni en skógrækt sé hægt að stunda á mjög skynsamlegan hátt.

Tilefni til að skoða grunnvatn á þéttum landbúnaðarsvæðum

Auðlindir eru ekki óþrjótandi og þekkt að til að mynda Danir hafa lengi þurft að horfast í augu við mengun á grunnvatni. Slík mengun varð upphaflega til þess að þeir mótuðu sér stefnu í lífrænum landbúnaði sem bannar notkun á tilbúnum áburði. Vandamálið er víða í Danmörku, sérstaklega í miklum landbúnaðarhéruðum og hefur áhrif á drykkjarvatnið auk þess sem mengunin berst stundum út í sjó. „Þetta er eitthvað sem er algjörlega tilefni til skoða á Íslandi, hvort það geti verið staðbundin áhrif frá landbúnaðinum á þéttustu landbúnaðarsvæðunum.“

Lífræni landbúnaðurinn á líka sök í málinu segir Ingólfur en þegar næringarefni úr áburði berast í ferskvatn eða sjóinn til dæmis með miklum rigningum geta vistkerfi spillst. Það gerist helst þegar lífrænn áburður er ekki notaður á réttan hátt, en nú séu í gildi lög um að ekki megi dreifa lífrænum húsdýraáburði á tún og akra ef frost er í jörðu. Sé það gert aukist líkur á að næringarefnin berist í nærliggjandi vatnsból og grunnvatn.

Garðyrkjusaga Íslands ríkulegri en margan grunar

Garðyrkjusaga Íslands hefur ekki verið markvisst skráð en um hana er Ingólfur bæði fróður og áhugasamur og hefur skrifað töluvert bæði af námsefni, greinum og í bækur. „Þetta er mjög skemmtilegt fræðasvið, menn hafa ræktað nytjajurtir hér frá landnámi, það er vitað. En það eru stórar eiður í þekkingu okkar á garðrækt á fyrri öldum. Eitthvað kemur fram í gömlum lögum en einnig örnefnum víða um land sem vísa til dæmis til kornræktar. Um miðja 18. öld fara að koma ein og ein grein frá stjórnvöldum með hvatningu um viðreisn ræktunar. Kartöflur voru ræktaðar frá 1758 og garðyrkja jókst svo hægt og rólega til sveita og svo í þéttbýli. Búgreinin varð svo ekki til fyrr en á 20. öld.“ Ingólfur segir heimildirnar vera til, það þurfi bara að safna þeim saman héðan og þaðan, það sé hálfgerð veiðimennska.

Nytjajurtir í flóru Íslands eru Ingólfi hugleiknar, saga þeirra, útbreiðsla og ræktunartækifæri þeim tengd. Ingólfur og Sigrún ræktuðu á tímabili lækningajurtir fyrir grasalækna og sá áhugi þróaðist síðar í samstarfi við Hildi Hákonardóttur þegar Ingólfur ræktaði upp miðaldagarð í Skálholti. Í litlu en innihaldsríku riti, Jurtagarður í Skálholti, sem Ingólfur skrifaði og Skálholtsskóli gaf út árið 2004 í tengslum við verkefnið segir að „með því að leita fanga í rannsóknum jarðfræðinga, grasafræðinga sem og í ferðabókum, lækningaritum, Íslandslýsingum og öðrum ritheimildum má fara nokkuð nærri um hvaða nytjajurtir voru kunnar.“

Miðaldagarðurinn var ræktaður í klausturstíl og með þeim plöntutegundum sem vitað er að hafi verið ræktaðar í Skálholti á miðöldum. Mikil rannsóknarvinna lá að baki og töluverð vinna var að koma honum á fót en nýlega var hann ruddur og hellulagður til að búa um meira útirými fyrir veitingastaðinn sem rekinn er á staðnum. Einhverjar af plöntunum voru færðar en missirinn er töluverður og Ingólfur ljóslega svekktur, enda fer þarna bæði vinna og lifandi þekking forgörðum.

Framtíð garðyrkjumenntunar 21

Lengi hefur verið á brattann að sækja í Garðyrkjuskólanum segir Ingólfur varðandi uppbyggingu og aðstöðu á Reykjum. „Við erum dálítið að svelta hérna og erum eiginlega komin á þann stað að það verður að bregðast við núna“. Mikil vanræksla hafi átt sér stað um áratuga skeið og sér í lagi sé verknámsaðstaða óboðleg nemendum og kennurum. „Ef fer sem horfir þá hættir garðyrkjunám að vera valkostur fyrir ungt og áhugasamt fólk sem vill gera góða hluti.“

Í Garðyrkjuskólanum fer fram uppeldi næstu kynslóða garðyrkjufræðinga. Hann er nú undir Fjölbrautaskólans á Suðurlandi. Þegar sumar byggingar eru skoðaðar er nánast ótrúlegt að þær séu nýttar til kennslu. „Ég trúi því og treysti að hér verði staðinn vörður um þessa menntun, hér er miðstöð allrar garðyrkjumenntunar á landinu og hefur verið lengi.“

Ingólfur var brautarstjóri garðyrkjuframleiðslubrauta en hefur nú látið af því starfi en kennir áfram við skólann og leiðir eftirmanneskju sína, Bryndísi Björk Reynisdóttur, inn í starfið sem er víðfeðmt. Auk lífrænu ræktunarinnar eru á garðyrkjuframleiðslubraut ylrækt og garð- og skógarplönturæktun.

Ingólfur bendir á að aðstæður til ræktunar séu sérstakar á svo norðlægri breiddargráðu. Við getum farið og lært garðyrkju hvar sem er í heiminum en að sú þekking nýtist ekki endilega hér, hana þurfi alltaf að staðfæra og þróa við þær aðstæður sem á að nota hana. Ingólfur hvetur nemendur sína þó til að fara utan til dæmis í starfsnám til að kynna sér ræktunarstefnur og strauma annarra landa. „Ég er ekki að segja að ekkert hafi verið gert, en það verður að gefa hressilega í núna.“

Skólinn hefur alla tíð verið nátengdur atvinnulífinu og hefur veigamiklu hlutverki að gegna í þróun þessarar mikilvægu atvinnugreinar og hefur ekki síst áhrif á andann sem garðyrkjufræðingar taka með sér út í fagumhverfið. Blaðamaður hefur eigin reynslu af því að í skólanum ríkir góður andi og að ástríða fyrir framgangi garðyrkjunnar er alltumlykjandi. Ingólfur á þar sannarlega sinn þátt en í hæglæti sínu og af óeigingirni miðlar hann af þekkingu sinni og reynslu og veitir nemendum sínum og samstarfsfólki dýrmætt veganesti.