Vinsamlegast athugið að þetta efni er eldra en 5 ára.
Hirt í vestfirska torfhlaðna votheystótt um miðja síðustu öld.
Hirt í vestfirska torfhlaðna votheystótt um miðja síðustu öld.
Mynd / Teikning: BG
Líf og starf 14. september 2016

Jarðgryfjur votheys – hlaðnar súrheystóttir

Höfundur: Bjarni Guðmundsson
Votheysgerð var fyrst kynnt Íslendingum fyrir 140 árum. Frumkunnáttan barst frá Noregi. Það var Sveinn Sveinsson búfræðingur, er síðar varð fyrsti skólastjóri Hvanneyrarskóla, sem kynnst hafði verkunaraðferðinni í námi sínu við Búnaðarskólann á Steini á Hörðalandi og lýsti henni í grein í tímaritinu Andvara árið 1876.
 
Í Noregi var súrheyið, eins og það var jafnan kallað á þeim árum, m.a. verkað í steinmúruðum þróm (silo, surhøkjælder), sennilega að erlendum fyrirmyndum. Hérlendis var ekki um auðugan garð að gresja hvað snerti byggingarefni. Fyrstu íslensku gryfjurnar sem sögur fara af voru jarðgryfjur, gjarnan nefndar súrheystóttir, grafnar í hóla eða hauga. Í þéttum og föstum jarðvegi hafa þetta án efa getað orðið hinar ágætustu súrheysgeymslur.
 
Myndin er dregin eftir lýsingu Björns Bjarnarsonar búfræðings af „súrheyskjallara“ sem hann kvaðst hafa gert „... í gömlum, grónum öskuhaugi“ á Mið-Fossum í Andakíl síðsumars árið 1881.
 
En svo mun það hafa tíðkast að hlaða gryfjuveggina að innan með torfi. Þannig gat fengist mjög þétt, slétt og áferðarfallegt yfirborð sem einnig stuðlaði að því að heystæðan seig hindr­analítið og án þess að spilla gryfjuveggjunum. Fyrstu jarðgryfjurnar voru kantaðar en brátt mun hringformið hafa orðið alsiða.
Með þessum pistli vildi ég í fyrsta lagi vekja athygli á þessum löngu horfna verkhætti bænda og í öðru lagi leita eftir heimildum, frásögnum, sögum eða áþreifanlegum leifum af þessum mannvirkjum.
 
Ég man tvær jarðgryfjur (tóttir) fyrir vothey á æskubýli mínu, Kirkjubóli í Dýrafirði, hvar af önnur var nær árlega í notkun fram á miðjan sjötta áratug síðustu aldar en í henni var verkað vothey handa kúnum til gjafar á útmánuðum. Sú var hringlaga; hlaðin að innan með torfi, líklega fast að 3 m í þvermál og nærri tvær mannhæðir á dýpt, með svo sem 0,6–0,8 m háum vegg ofanjarðar en á honum hvíldi lítið eitt hallandi þakið – járnslegið. Það var fjarlægt að mestu við hirðingu/fyllingu gryfjunnar. Hin gryfjan hefur sennilega verið ögn minni en sömu megingerðar, aflögð fyrir mitt minni. 
 
Mér var sagt að fyrir verkum við gerð og hleðslu gryfjanna hefði staðið Gunnar Guðmundsson, þá ungur bóndi á næsta bæ, Hofi í Kirkjubólsdal; líklega á þriðja eða fjórða áratug aldarinnar. Gunnar mun hafa hlaðið fleiri jarðgryfjur þar í sveit og með sínum hætti lagt sig eftir þessum verkháttum, en Gunnar var framsækinn bóndi og hugmyndaríkur.
 
Það heyrir svo til þessarar sögu að á seinni hluta síðustu aldar gripu stöku bændur til votverkunar heys í jarðgryfjum sem neyðarlausnar í óþurrkasumrum. Dæmi voru um að ruddar væru gryfjur með ýtu (skurðgryfjur) og nýslegnu heyi dengt í þær og það verkað þar með dágóðum árangri. Slíkar votheystóttir urðu þá bráðabirgðalausnir, notaðar aðeins í eitt ár eða svo. 
 
Jæja, en þá er það erindi mitt við lesendur Bændablaðsins: 
 
  1. Man einhver eftir torfhlöðnum votheysgeymslum – súrheystóttum – eins og að framan er lýst, gerð þeirra eða notkun?
  2. Veit einhver til þess að enn standi einhvers staðar leifar af torfhlöðnum súrheystóttum, leifar sem hann kann þá frá að segja?
  3. Sé svo væri ég ákaflega þakklátur fyrir ábendingar, frásagnir, myndir eða aðra miðlun og/eða skráningu fróðleiks um þennan þátt íslenskrar búmenningar.
 
Bjarni Guðmundsson
Landbúnaðarsafni Íslands
bjarnig@lbhi.is

Skylt efni: heyverkun | súrhey

Óeining innan ESB um að framfylgja algjöru viðskiptabanni á Rússa með olíu og gas
Fréttir 20. maí 2022

Óeining innan ESB um að framfylgja algjöru viðskiptabanni á Rússa með olíu og gas

Klofningur er innan Evrópu­sam­bandsins varðandi kaup á gasi og olíu frá Rússlan...

Bankar og stórfyrirtæki óttast samdrátt efnahagslífsins
Fréttir 20. maí 2022

Bankar og stórfyrirtæki óttast samdrátt efnahagslífsins

Þýski stórbankinn Bundesbank varar Evrópusambandið við að allsherjar viðskiptaba...

Umsóknarfrestur um styrki til aðlögunar að lífrænum framleiðsluháttum framlengdur
Fréttir 20. maí 2022

Umsóknarfrestur um styrki til aðlögunar að lífrænum framleiðsluháttum framlengdur

Matvælaráðuneytið vekur athygli á að umsóknarfrestur vegna styrkja til aðlögunar...

Tæplega 80 þúsund gistinætur og  Íslendingar í miklum meirihluta
Fréttir 19. maí 2022

Tæplega 80 þúsund gistinætur og Íslendingar í miklum meirihluta

„Við trúum því að veðrið verði áfram með okkur í liði og að við eigum gott og fe...

Tillögur matvælaráðherra til fæðuöryggis Íslands
Fréttir 18. maí 2022

Tillögur matvælaráðherra til fæðuöryggis Íslands

Í gær lagði Svandís Svavarsdóttir matvælaráðherra fram tillögur fyrir ríkisstjór...

Auglýsing um tollkvóta vegna innflutnings á blómum
Fréttir 18. maí 2022

Auglýsing um tollkvóta vegna innflutnings á blómum

Umsóknar- og tilboðsferli vegna úthlutunar tollkvótans fer fram með rafrænum hæt...

Eftirspurnin eftir liþíum talin vaxa um 4.000% til 2040
Fréttir 18. maí 2022

Eftirspurnin eftir liþíum talin vaxa um 4.000% til 2040

Ört vaxandi verð á liþíum, sem notað er m.a. í bíla- og tölvu­rafhlöður, er fari...

Miðaldaminjar fundnar í Grímsey
Fréttir 17. maí 2022

Miðaldaminjar fundnar í Grímsey

Nú er unnið að undirbúningi kirkjubyggingar í Grímsey en smíði hennar mun hefjas...