Vinsamlegast athugið að þetta efni er eldra en 5 ára.
Hirt í vestfirska torfhlaðna votheystótt um miðja síðustu öld.
Hirt í vestfirska torfhlaðna votheystótt um miðja síðustu öld.
Mynd / Teikning: BG
Líf og starf 14. september 2016

Jarðgryfjur votheys – hlaðnar súrheystóttir

Höfundur: Bjarni Guðmundsson
Votheysgerð var fyrst kynnt Íslendingum fyrir 140 árum. Frumkunnáttan barst frá Noregi. Það var Sveinn Sveinsson búfræðingur, er síðar varð fyrsti skólastjóri Hvanneyrarskóla, sem kynnst hafði verkunaraðferðinni í námi sínu við Búnaðarskólann á Steini á Hörðalandi og lýsti henni í grein í tímaritinu Andvara árið 1876.
 
Í Noregi var súrheyið, eins og það var jafnan kallað á þeim árum, m.a. verkað í steinmúruðum þróm (silo, surhøkjælder), sennilega að erlendum fyrirmyndum. Hérlendis var ekki um auðugan garð að gresja hvað snerti byggingarefni. Fyrstu íslensku gryfjurnar sem sögur fara af voru jarðgryfjur, gjarnan nefndar súrheystóttir, grafnar í hóla eða hauga. Í þéttum og föstum jarðvegi hafa þetta án efa getað orðið hinar ágætustu súrheysgeymslur.
 
Myndin er dregin eftir lýsingu Björns Bjarnarsonar búfræðings af „súrheyskjallara“ sem hann kvaðst hafa gert „... í gömlum, grónum öskuhaugi“ á Mið-Fossum í Andakíl síðsumars árið 1881.
 
En svo mun það hafa tíðkast að hlaða gryfjuveggina að innan með torfi. Þannig gat fengist mjög þétt, slétt og áferðarfallegt yfirborð sem einnig stuðlaði að því að heystæðan seig hindr­analítið og án þess að spilla gryfjuveggjunum. Fyrstu jarðgryfjurnar voru kantaðar en brátt mun hringformið hafa orðið alsiða.
Með þessum pistli vildi ég í fyrsta lagi vekja athygli á þessum löngu horfna verkhætti bænda og í öðru lagi leita eftir heimildum, frásögnum, sögum eða áþreifanlegum leifum af þessum mannvirkjum.
 
Ég man tvær jarðgryfjur (tóttir) fyrir vothey á æskubýli mínu, Kirkjubóli í Dýrafirði, hvar af önnur var nær árlega í notkun fram á miðjan sjötta áratug síðustu aldar en í henni var verkað vothey handa kúnum til gjafar á útmánuðum. Sú var hringlaga; hlaðin að innan með torfi, líklega fast að 3 m í þvermál og nærri tvær mannhæðir á dýpt, með svo sem 0,6–0,8 m háum vegg ofanjarðar en á honum hvíldi lítið eitt hallandi þakið – járnslegið. Það var fjarlægt að mestu við hirðingu/fyllingu gryfjunnar. Hin gryfjan hefur sennilega verið ögn minni en sömu megingerðar, aflögð fyrir mitt minni. 
 
Mér var sagt að fyrir verkum við gerð og hleðslu gryfjanna hefði staðið Gunnar Guðmundsson, þá ungur bóndi á næsta bæ, Hofi í Kirkjubólsdal; líklega á þriðja eða fjórða áratug aldarinnar. Gunnar mun hafa hlaðið fleiri jarðgryfjur þar í sveit og með sínum hætti lagt sig eftir þessum verkháttum, en Gunnar var framsækinn bóndi og hugmyndaríkur.
 
Það heyrir svo til þessarar sögu að á seinni hluta síðustu aldar gripu stöku bændur til votverkunar heys í jarðgryfjum sem neyðarlausnar í óþurrkasumrum. Dæmi voru um að ruddar væru gryfjur með ýtu (skurðgryfjur) og nýslegnu heyi dengt í þær og það verkað þar með dágóðum árangri. Slíkar votheystóttir urðu þá bráðabirgðalausnir, notaðar aðeins í eitt ár eða svo. 
 
Jæja, en þá er það erindi mitt við lesendur Bændablaðsins: 
 
  1. Man einhver eftir torfhlöðnum votheysgeymslum – súrheystóttum – eins og að framan er lýst, gerð þeirra eða notkun?
  2. Veit einhver til þess að enn standi einhvers staðar leifar af torfhlöðnum súrheystóttum, leifar sem hann kann þá frá að segja?
  3. Sé svo væri ég ákaflega þakklátur fyrir ábendingar, frásagnir, myndir eða aðra miðlun og/eða skráningu fróðleiks um þennan þátt íslenskrar búmenningar.
 
Bjarni Guðmundsson
Landbúnaðarsafni Íslands
bjarnig@lbhi.is

Skylt efni: heyverkun | súrhey

Stjórnlaus skógareyðing
Fréttir 17. janúar 2022

Stjórnlaus skógareyðing

Þrátt fyrir allt tal stjórnvalda í Brasilíu um verndun skóga sýna loftmyndir að ...

Viðurkennd verndandi arfgerð gegn riðu finnst í sex einstaklingum
Fréttir 17. janúar 2022

Viðurkennd verndandi arfgerð gegn riðu finnst í sex einstaklingum

Sex einstaklingar fundust fyrir skemmstu með tiltekna verndandi arfgerð (ARR) ge...

Vegagerðin greiðir 70% kostnaðar
Fréttir 17. janúar 2022

Vegagerðin greiðir 70% kostnaðar

Skrifað hefur verið undir samkomulag milli Svalbarðsstrandarhrepps og Vegagerðar...

Frægasta jólafuran kom úr Laugalandsskógi
Fréttir 17. janúar 2022

Frægasta jólafuran kom úr Laugalandsskógi

Feðgarnir Bradley og Barney Walsh voru meðal þeirra fjöl­mörgu sem heimsóttu Lau...

Gæti orðið mikilvægt framlag í orkuskiptum samgangna á Íslandi
Fréttir 14. janúar 2022

Gæti orðið mikilvægt framlag í orkuskiptum samgangna á Íslandi

Greint var frá því í Bændablaðinu fyrir jól að áform væru um að reisa áburðarver...

Verkmenntun í garðyrkju á tímamótum
Fréttir 14. janúar 2022

Verkmenntun í garðyrkju á tímamótum

Framtíðarstaða garðyrkjunáms á Reykjum er enn óljós og hægt gengur með yfirfærsl...

Fimm íslensk náttúruverndarsvæði tilnefnd til evrópskra verndarsvæða
Fréttir 14. janúar 2022

Fimm íslensk náttúruverndarsvæði tilnefnd til evrópskra verndarsvæða

Ísland hefur tilnefnt fimm íslensk náttúruverndarsvæði sem hluta af neti verndar...

Fyrsti vetnisknúni trukkurinn til að keppa í Dakar-rallinu verður Gaussin
Fréttir 13. janúar 2022

Fyrsti vetnisknúni trukkurinn til að keppa í Dakar-rallinu verður Gaussin

Franski vinnuvéla­fram­leið­andinn Gaussin afhjúpaði í nóvember síðastliðnum H2 ...